Sürdürülebilir gelir ve finansal kırılganlık

Bireysel finans yönetimi çoğunlukla yatırım kararları üzerinden okunan bir alan. Oysa bireysel finansın belki de en temel meselesi yatırımın kendisinden ziyade önce gelir tarafının ne kadar sağlam olduğu. Çünkü yatırım yapabilmek için önce düzenli nakit akışı, harcama sonrası tasarruf alanı ve beklenmedik şoklara dayanabilecek bir bütçe gerekiyor. Gelir tarafı güvenli değilse, en doğru yatırım tercihi bile aslında kırılgan bir yapının üzerinde olduğu anlamına geliyor.

• Sürdürülebilir gelir her ay hesaba bol miktarda para yatması anlamına da gelmiyor. Daha çok her ay elde edilen gelirin daha düzenli, daha öngörülebilir, reel değerini koruyabilen ve şoklara karşı dayanıklı olması demektir. 

Tek maaşa bağımlı bir hane, gelir seviyesi makul görünse bile ani iş kaybında hızla zor duruma düşebiliyor. Prim, komisyon veya freelance gelirle yaşayan biri için bu sorun daha da belirgin oluyor. Kişinin yıllık toplam geliri yüksek olabilir ama bu gelirin hangi ay, ne kadar ve kesin gelip gelmeyeceği belli değilse finansal planlama yapmak da zorlaşıyor. Bu nedenle bireysel finans yönetiminde asıl soru “ne kadar kazanıyorum sorusundan ziyade, “bu gelir hangi koşullarda devam eder ve kesilirse ne kadar dayanabilirim” sorusu oluyor. 

Finansal kırılganlık nasıl oluşuyor?

Finansal kırılganlık çoğu zaman tek bir büyük kriz yerine küçük şokların üst üste binmesiyle oluşuyor. Bütün bir yıl boyunca beklenen primin yatmaması, “freelance” ödemesinin gecikmesi, birkaç aylık işsizlik, beklenmedik sağlık sorunları, taşınma masrafı veya araç tamiri gibi gelişmeler bütçeyi hızla bozabiliyor.

Annamaria Lusardi, Daniel Schneider ve Peter Tufano’nun “Mali Açıdan Zayıf Hanehalkı: Kanıtlar ve Sonuçlar” adlı çalışması da bu durumu oldukça net biçimde ortaya koyuyor. Araştırma kapsamında; kendilerine 1 ay içinde 2 bin dolar bulup bulamayacağı sorulan ABD’li bireylerin dörtte biri böyle bir parayı bulamayacağını söylerken, büyük bölümü ise ancak borçlanma ve varlık satışı gibi yöntemlerle sağlayabileceğini belirtiyor. İşin ilginç yanı araştırmaya katılan bireyler yalnızca düşük gelire sahip bireyler değiller. Orta gelire sahip bireyler de aynı sorulara benzer cevaplar verebiliyor. 

Yani finansal kırılganlık sadece yoksulları ilgilendiren bir konu değil. Düzenli maaşı olan, iyi kazanan ve yatırım yapan insanlar da finansal açıdan kırılgan hale gelebiliyor. Çünkü kırılganlığı belirleyen tek unsur gelir seviyesi değil. Yüksek sabit giderler, kısa vadeli borç yükü ve tek gelir kaynağına bağımlılık da bu konuda belirleyici hale geliyor.

İşin Türkiye tarafında da benzer bir tablo söz konusu. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yapılan 2024 Hanehalkı Tüketim Harcaması verilerine göre Türkiye’de toplam tüketim harcamalarının en büyük kısmı konut ve kiraya gidiyor. En düşük gelir grubunda ise bütçenin yaklaşık üçte biri yalnızca konut ve kira harcamalarına ayrılıyor. Gıda ve ulaşım da eklendiğinde alt gelir grubunun harcamalarının yaklaşık dörtte üçü zorunlu giderlerden oluşuyor. 

Böylesine bir harcama yapısı finansal esnekliği ciddi biçimde azaltırken finansal kırılganlığı da artırıyor. Çünkü gelir artsa bile bireyin bütçesinde tasarruf veya yatırım için yeterli alan açılmıyor. Küçük bir gelir kaybı ise doğrudan yaşam standardını etkiliyor.

Bir gelir mimarisi kurmak

Gelelim sürdürülebilir gelir kavramına. Gelir uzmanlarının çizdiği çerçeveye göre bir kişinin sürdürülebilir gelire sahip sayılabilmesi için söz konusu gelirin düzenli olması, reel değerini mümkün olduğunca koruması ve ani şoklara karşı alternatiflere sahip olması gerekiyor. Bireyin aylık geliri yüksek olsa bile kira, kredi kartı ödemesi, ihtiyaç kredisi, ulaşım, eğitim ve gıda harcamaları bu gelirin büyük kısmını tüketiyorsa, o gelir kişiye gerçek anlamda finansal esneklik sağlamıyor. 

Tam da bu nedenle kişinin toplam gelirini mümkün olduğu kadar dayanıklı hale getirmek ve gelir kaybı durumunda finansal sağlığını korumak için kurabileceği bir gelir mimarisi hayati hale geliyor. 

Bu kavram elbette herkes için aynı şeyi ifade etmiyor olabilir. Her insan kendi gelir mimarisini, kendi hayatına ve kendi tercihlerine göre kurmak isteyebilir. Ancak gelir mimarisinin temelinde tek gelir kaynağına bağımlılığı azaltmak, değişken gelirleri garanti gelir gibi görmemek, sabit giderleri kontrol altında tutmak, acil harcamalar için bir fon oluşturmak ve borç yükünü gelirle uyumlu seviyede tutmak gibi birtakım temel hedefler yer alıyor.

• Örneğin bazı bireyler için mesleki becerileri daha da geliştirmek ve iş kaybı halinde daha hızlı yeni iş bulabilecek konuma gelmek gelir mimarisinin temel taşıyken, bazıları için ana işin yanında küçük de olsa ek gelir kanalı oluşturmak daha önemli bir temel hedef. 

Dolayısıyla bireyin gelir mimarisi yaklaşımını benimsemeden önce genellikle ana gelirinin ne kadar güvenli, düzenli ve sürdürülebilir olduğunu ölçmesi tavsiye ediliyor. Ardından bu yaklaşım uygulanarak bütçe, tek gelir kaynağına ve değişken kazançlara bağımlı olmaktan yavaş yavaş çıkarılıyor.  Bunun için maaş ya da ana gelir kesildiğinde birkaç ay temel giderleri karşılayacak ayrı bir acil durum fonu oluşturuluyor ve prim, ikramiye, fazla mesai, freelance ödeme veya borsa getirisi gibi değişken gelirler kalıcı harcamalar için değil daha çok borç azaltımı, birikim ve yatırım için kullanılıyor. Birey aynı zamanda beceri setini, mesleki çevresini ve mümkünse küçük ek gelir kanallarını da güçlendiriyor. Böylece iş kaybı, müşteri kaybı veya gelir düşüşü karşısında tamamen savunmasız kalmıyor. Böylece birey finansal kırılganlık düzeyini kademeli biçimde azaltırken, gelirlerini ise çeşitlendirerek sürdürülebilir hale getiriyor. 

Gelir mimarisi aynı zamanda harcama mimarisiyle de birlikte düşünülmeli. Çünkü gelir ne kadar güçlü olursa olsun, sabit giderler aşırı yükselmişse finansal esneklik azalabiliyor. Kira, araç, kredi, abonelikler ve yaşam tarzı harcamaları gelire göre fazla büyüdüğünde kişi yüksek gelirli olsa bile finansal açıdan kırılganlaşabiliyor. Dolayısıyla harcamalarını düzenli takip eden ve değişken gelirlerini daha ihtiyatlı kullanan bireylerin finansal dayanıklılık oluşturma ihtimali daha yüksek oluyor.

_{Yasal Uyarı: Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yazarların kişisel görüşlerine dayanmakta olup yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, aracı kurumlar, portföy yönetim şirketleri, mevduat kabul etmeyen bankalar ile müşteri arasında imzalanacak yatırım danışmanlığı sözleşmesi çerçevesinde sunulmaktadır.}

_{Bu yazı, finansal kararları bilinçli almayı önemseyen iki kurumun, GetirFinans ve Aposto’nun ortak çalışmasıdır.}