Suriye'yi anlamak isteyenler için: Bir kitap seçkisi

Kapı komşumuz Suriye hem uzak hem yakın bize. “Suriye’de ne yaşanıyor?” sorusu yıllardır gündemimizden eksik olmuyor. İç savaşıyla, siyasi tartışmalarıyla, sosyo-kültürel yapısıyla, etnik çeşitliliğiyle, mutfağıyla hep biraz tanıdığımız ama hiç tam olarak anlayamadığımız bir coğrafya. İki haftadır da, 61 yıllık Baas rejiminin sona ermesini konuşuyor, gelişmeleri anlamaya çalışıyoruz. 

Listede, 12 yıllık savaşın nedenini niçinini soran araştırmalar da, tarihinden hikayelerine yer veren çalışmalar var. Bu liste, güncel tartışmalardan sıyrılıp, konuyu derinlemesine anlamak isteyenler için.  

Suriye: Bir İç Savaşın Anatomisi  | Adam Baczko, Gilles Dorronsoro, Arthur Quesnay | Çev. Ayşe Meral  | İletişim Yayınları

Kitap, Suriye’deki savaşın tarihsel arka planını anlamak için bir kaynak niteliğinde. 2011 yılından itibaren ülkeyi iç savaşa sürükleyen süreç, Arap Baharı’nın etkileri, BAAS rejiminin uygulamaları, farklı etnik ve dinî kimliklere sahip Suriyelilerin demokratikleşme taleplerinin nasıl karşılık bulduğu araştırmanın başlıkları arasında. Kitabın amacı şöyle özetleniyor: 

“Bu kitap savaş halinde Suriye’de saha araştırmasını temel almaktadır ve bu da üç soruyu gündeme getirir. Silahlı çatışma durumunda bir araştırma nasıl yapılır? Hangi ölçüde veriler güvenilirdir? Yazarların siyasal ve ahlaki angajmanı nedir?”  

Üç yazarlı kitap, iç savaşın ilk günlerinde Suriye içinde ve komşu ülkelerde yapılmış görüşmelerden oluşuyor. Görüşmelerin siyaset sosyoloji süzgecinden geçirilmesi, aynı zamanda Suriye’nin bu süreçten nasıl etkilendiğini de ortaya koyuyor. 

• Kimler okumalı? Suriye’nin etnik yapısını ve örgütlerin oluşumunu anlamak isteyenler.  

Alacakaranlıkta Ortadoğu Suriye: Yıkıl Git, Diren Kal! | Fehim Taştekin | İletişim Yayınları

Kitap, Suriye’deki iç savaşı gazeteci gözünden okumak ve anlamak için yazılmış bir eser. Dış politika muhabiri Fehim Taştekin, iç savaş öncesinden itibaren izlediği Suriye’nin iç savaş sonrası dengelerini, bölgenin tarihî ve toplumsal zemini üzerinden anlamaya ve aktarmaya çalışıyor. 

Sünni, Alevi, Şii ve Hıristiyan cemaatlerin; Arap, Kürt, Türkmen, Süryani, Ermeni, Keldani, Çeçen ve Çerkes halklarının birarada yaşadığı Suriye’de çatlayan toplumsal fay hattını, bu kırılmanın geride bıraktıklarını mercek altına alan Taştekin, kitapta aynı zamanda IŞİD’in kuruluşunun arka planına, Suriye üzerinde komşu ülkelerin kurduğu siyasi ve iktisadi çıkar hesaplarına ve insan hikayelerine de yer vermiş.

• Kimler okumalı? Savaşın aktörlerini daha yakından tanımak ve ismi çok anılmayan etnik yapıların iç savaştan nasıl etkilendiğini anlamak isteyenler.

Şam’da Raks | Nancy Lindisfarne | Çev. H. Aslı Köksal |  İmge Yayınları 

Suriye’de savaş öncesi hayatı anlamak isteyenler için edebiyatın kolaylaştırıcılığından faydalanabileceğimiz bu eser, Nancy Lindisfarne’nin Şam’da yaptığı etnografik alan araştırmasına dayanıyor. Lindisfarne, yaptığı araştırmalar sonucunda elde ettiği bilgilerle dokuz kısa öykü yazarak okura çağdaş Suriye toplumunun yapısına ilişkin ipuçları sunuyor. 

Suriye kent yaşamı ve bireylerin bu hayattaki varlığı üzerine bir fikir edinmek isteyenler için kitap, dilimize çevrilen az sayıdaki edebi eserden biri. 

Kimler okumalı? Savaş öncesi Suriye’nin gündelik hayatına edebiyat penceresinden bakmak isteyenler. 

Arap Alevilerinin Tarihi: Orta Çağ Halep Döneminden Türkiye Cumhuriyeti Dönemine | Stefan Winter | Çev. Onur Gayretli |Pegasus Yayınları 

Kuzey Suriye, Lübnan ve Türkiye’nin güneyinde önemli bir dinî azınlık olan Arap Alevileri’nin tarihi bilmek Suriye’nin bugününü anlamanın yollarından biri. Savaşın parçaladığı Suriye’de Arap Alevilerin sahip olduğu siyasi nüfuz, bölgenin siyasi karakterini de belirliyor. Stefan Winter, bu çalışmayla Arap Alevi (Nusayri) mezhebinin 10. yüzyıldaki doğuşundan başlayarak 1. Dünya Savaşı’nın hemen sonrasına, Suriye’de Fransız mandasının kurulmasına ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarına kadar uzanıyor. 

• Kimler okumalı? Arap Alevilerinin tarih boyunca bulundukları coğrafyalardaki yerini merak edenler. Osmanlı dönemi arşivlerinden de yararlanan eser, bu toplumla ilgili tarihsel bir anlatı ortaya koyuyor. 

Ölmek Zor İş | Halid Halife | Çev. Mustafa İsmail Dönmez | Delidolu

Suriye’nin önde gelen çağdaş yazarlarından Halid Halife, savaş ortamının trajik hikayeleri nasıl birbirine denk hâle getirebileceğini anlatıyor. Babalarının son arzusunu yerine getirmek için yola çıkan üç kardeşin yol hikayesini anlatan roman, savaşın toplum üstündeki etkilerini Suriyeli bir yazarın gözünden aktarıyor. 

• Kimler okumalı? Suriye edebiyatını merak edenler ve savaşı Suriyeli bir yazarın gözünden okumak isteyenler. 

Cemal Paşa’nın Suriye’deki Faaliyetleri: Bir İmparatorluğun Alacakaranlığı | M. Talha Çiçek | Kronik Kitap

İttihad ve Terakki ile Arap Milliyetçileri arasındaki ilişkiyi Alman, Avusturya ve Türk Tarih Kurumu Arşivleri eşliğinde mercek altına alan kitap, İngiliz belgeleri dışındaki belgelere de bakarak geniş perspektif sunuyor. 1914-1917 dönemini kapsayan eser 1. Dünya Savaşı yıllarında İttihad ve Terakki’nin amacını anlatmayı hedefliyor. 

• Kimler okumalı? Osmanlı İmparatorluğu’nun son günlerinde Osmanlı hükümetinin ve İttihad ve Terakki Cemiyeti’nin Suriye politikasını anlamak isteyenler. 

Tuz ve Taş Üstünde: Suriye’de Rejim, Savaş ve Göç | Zahide Tuba Kor | Küre Yayınları

Savaşların büyük güç mücadelesi, doğal kaynak paylaşımı ve kültürel çatışmadan ibaret olmadığı fikrinden yola çıkan kitap, çatışma hâllerinin etkilediği insanlara yakından bakmayı öneriyor. Farklı vilayetlerden, mesleklerden, mezheplerden ve ideolojilerden 30 küsur Suriyeliyle konuşan Kor, insanların hikayelerini ve tanıklıklarını aktarıyor. 

• Kimler okumalı? Suriye’deki çatışmanın yarattığı mültecilik ve göç kültürünü merak edip anlamak isteyenler. “Barış olursa, bu süreç tersine dönebilir mi, Suriye yeniden biraraya gelir mi?” sorusu soranlar. 

Halepsizler | Serdar Korucu | Aras Yayıncılık  

Suriye İç Savaşı’nın en çok etkilediği şehirlerden birini, Halep’i merkeze alan kitap, 1915 sonrası Halep’e yerleşen Ermeni ailelerin, yüzyıl sonra savaştan küle dönen şehirde yeniden var olma çabasına odaklanıyor. Savaştan kaçarak Türkiye, Ermenistan ve başka ülkelere giden Ermenilerin izini süren kitap, 22 Halepli Ermeni ailenin hikayesini anlatıyor. Kitapta, Halep’i terk etme kararının zorluğuna, kaçış yolunun getirdiği tehlikelere ve gidilen yerlerde yaşanan hayal kırıklıklarına da tanıklık ediyoruz. 

• Kimler okumalı? Savaşın göçü ve mülteciliği nasıl zorunlu kıldığını merak edenler. 

Levant’ta Dönüşüm Çağı: Modern Suriye, Lübnan, Filistin ve İsrail’in Oluşum Süreçleri (1840-1948) | Selim Sezer | Babil Kitap

Selim Sezer, Suriye ile beraber Lübnan, Filistin ve İsrail’in kuruluş süreçlerine bakarak, geç Osmanlı döneminden itibaren bölgeyi şekillendiren koşulları anlamaya çalışıyor. Türkiye’de ve Türkçede yazılmış çalışmaların azlığından yola çıkarak literatüre bir eser kazandırmayı hedefleyen eser, Cebel-i Lübnan'da mutasarrıflık rejiminin kuruluşunu başlangıç kabul ederek Levant bölgesindeki düşünce hareketlerini, geç Osmanlı döneminde bölgenin siyasal panoramasını, 1. Dünya Savaşı ve Levant'taki kırılma dönemini, manda yönetimlerini, Filistin'in idaresini ve son olarak İsrail’in kuruluşu ele alıyor.

• Kimler okumalı? Ortadoğu tarihine ilgi duyan ve bu tarihî bölgenin dinamikleriyle anlamak isteyenler.