Toplumsal hizmetler ne kadar döngüsel?

Herkese merhaba. Hem lokal hem de global ekonomilerimizi yürütürken, toplumlarımızın bir makine gibi işlemesine olanak tanıyan donanımların ne kadar önemli olduğunu düşündünüz mü hiç? Bu donanımlardan kastımız üretimi için özel tasarımların yapıldığı, ciddi sermaye gerektiren üretim süreçlerine sahip olan ve olabildiğince uzun süreli kullanımı amaçlanan donanımlardan bahsediyoruz. Aklınızda neler canlandı? Evet, arabalar, evler, iletişim sistemleri, internet ağları, sağlık hizmetlerinde kullanılan teçhizatlar, trenler, arabalar ve gemiler. Bu liste toplumların istek ve ihtiyaçlarına göre, teknolojinin de gelişmesi ile birlikte hayatımızın her anında kullandığımız binlerce farklı ürün ile uzayıp gitmekte. Direkt olarak donanım kelimesi belki çok uygun olmasa da, tüm altyapı sistemlerimizi de kapsayan bu ürünlere, toplumsal demirbaşlarımız diyebiliriz belki de.

“Toplumsal Demirbaşların” döngüsel ekonomi için önemi ne?
Geçtiğimiz haftalarda Circle Economy tarafından yayımlanan ve bizimde bültenimizde detaylı incelemesine yer verdiğimiz “Circularity Gap Report-2022”’yi hatırlarsınız. Hatırlamayanlar veya kaçıranlar buradaki linkten raporun detaylı incelemesine ulaşabilir. Circularity Gap Report-2020’de yer alan verilere göre, toplumsal demirbaşlarımızı üretebilmek adına globalde yıllık 7.2 milyon ton ağırlığında hiç kullanılmamış materyal kullanıyoruz. Bu materyaller içerisinde elbette çok değerli metaller ve farklı mineral kaynakları da yer almakta. Bu kadar önemli ve değerli doğal kaynaklarına olan ihtiyacı ve elbette bu kaynakların artık tükenme riski ile karşı karşıya kalması dolayısı ile, toplumsal demirbaş sektörü döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde çok önemli bir konumda yer alıyor. İçerisinde farklı farklı onlarca sektör barındırıyor olmasına rağmen, direkt olarak toplumsal kullanıma odaklı ürün ve hizmetlere odaklanılması dolayısı ile demirbaş sektörü olarak ayrı bir noktada değerlendirilmesi mantıklı.

Toplumsal demirbaşlar olarak ele aldığımız ürünlerin neredeyse hepsi, döngüsel ekonomiye uygun şekilde, ürün sahiplenme değil, ürünleri hizmet olarak kullanma modeli ile çalışmakta. Metro kullanımında trenleri satın almıyor, A noktasından B noktasına gitmek için hizmet bedeli ödüyoruz. Ya da, bir sağlık sorunu nedeni ile “x-ray” cihazını satın almıyor, onu kullanmak için gereken hizmet bedelini ödüyoruz. Bu demirbaşları elbette devletlerin halklarına sunduğu hizmetler olarak düşünülebilir, serbest piyasa kuralları doğrultusunda özel hizmet sağlayıcılar da farklı şekillerde farklı demirbaşların sahipliğini ellerinde tutabiliyor. Fakat özel de olsa, devlet de olsa, toplumsal demirbaşlarımız olarak adlandırdığımız tüm hizmetler tüm alt sektörlere örnek olacak şekilde, ürün olarak hizmet sundukları için döngüsel ekonominin çok önemli bir parçası olarak yer alıyor.

Toplumsal demirbaşlar için döngüsel bir işleyiş nasıl olmalı?
Bu tarz ürünlerin üretimi noktasında ilk dikkat edilmesi gereken nokta elbette çok daha az materyal kullanılarak bu ürünlerin üretilmesi. Metro hizmeti için üretilecek bir trende çok daha az değerli materyalin kullanımına ve bu materyallerin geri dönüşüme uygun olması adına yapılacak yeni tasarımlar gerekmekte. Bu sayede hem üretim süreçleri hem de üretimi için fazlası ile sermaye gerektiren bu tarz ürünlerin daha az kaynak kullandığına, hem de kullanılan kaynakların kullanım ömrü tamamlanmış ana üründen kolayca alınabilip, geri dönüşüm sürecine dahil edilerek değerlendirildiğine emin olabiliriz.

Bir diğer yapılması gereken ise, bu toplumsal demirbaşlarımızın çok daha uzun süreli kullanıma odaklı tasarlanması gerektiği. Özellikle gelişen teknolojilerle çok daha rahat bir şekilde kontrol edilebilen dijital bakım süreçleri sayesinde, ürünlerin işlevini artırmak ve atık oluşumunu azaltacak şekilde uzun süre kullanılacak şekilde tasarlanması mümkün olabilir. Yani sadece daha çok malzeme kullanarak değil, aksine sistemleri basit tutup, bakım ve onarım süreçlerinin doğru yürütülmesi, bu çok kritik ürünlerin, tüketiciler tarafından uzun yıllar boyunca belirli hizmetleri almak için kullanılmasına olanak tanıyacaktır.

Son olarak da, elbette belirli sebeplerden dolayı kullanımı tamamlanmış bu tarz toplumsal altyapı ürünlerinin, işlevini tamamlaması sonrasında doğru teknik malzeme döngülerine yeniden entegre edilecek şekilde tasarlanması. Ellen MacArthur tarafından yayımlanmış olan ve globalde de kabul edilmiş olan döngüsel ekonomiye ait teknik ve biyolojik döngülerin yer aldığı “butterfly diagram” yani kelebek döngüsünde yer alan adımları hatırlayanlarınız vardır. Hatırlamayanlar için 4 ayrı bültende detaylıca incelediğimiz teknik ve biyolojik döngülere ait ilk yazının linkini de buraya bırakalım. Teknik döngü içerisindeki bakım&onarım, yeniden kullanım, yenileme, yeniden üretim ve geri dönüşüm süreçlerinin her birine tek tek dahil olabilecek ürün ve hizmetlerin tasarımı için ayrıca tasarlanması gereken inovatif altyapılar sayesinde atık yönetim süreçlerinin optimize edilmesi gerekmekte.

Gıda sistemlerimize, ulaşıma, barınma ihtiyacımıza, sağlık hizmetlerine ve daha birçok kritik insani ihtiyaca dokunan bu toplumsal demirbaşlarımız, döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde belki de yasa yapıcıların ellerindeki en önemli araç olabilir. Doğru tasarlanmış sosyal hizmetler ile özel sektörlere de örnek olup, rekabeti daha çevreci olma kriterine getirecek uygulamalar ve sistem tasarımları ile regülasyonlar içinde boğulan bir dönüşüm sürecinden ziyade, doğru uygulamalar ve inovatif tasarımlarla iklim krizi ile mücadelede ivme yakalayabiliriz.

İklim krizi ile mücadelenin sadece basit uygulama değişiklikleriyle değil, sistemlerimizi ve düşünce yapışımızı değiştirme ile mümkün olacağını anladığımız günlerde görüşmek üzere, iyi haftalar.