Türkiye'nin tohumları nereden geliyor, nereye gidiyor?

Aposto GündemHer sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.
İsrail ile Hamas arasında 7 Ekim 2023 tarihinden bu yana süren savaşın son bulması için bir ileri bir geri yürütülen ateşkes görüşmeleri devam ediyor. Türkiye açısından bakıldığında, İsrail ile ticari ilişkilerin sekteye uğramadan devam ettirilmesi pek çok kesimde rahatsızlık yaratıyor.
Tepkiler çok yükselmeye başlayınca Ticaret Bakanlığı, 9 Nisan 2023 tarihi itibarıyla 54 ürün grubunda Türkiye’nin İsrail’e ihracatını kısıtlama kararı aldığını açıkladı.
Ticaret Bakanlığı’nın açıklamasında, Türkiye’nin "İsrail’in saldırıları başladıktan sonra Gazze’ye ve Gazze halkının yardımına koştuğu", başta "gıda, sağlık, tıbbi yardım ve binlerce hasta tahliyesi olmak üzere, gemilerle ve uçaklarla on binlerce ton yardımları ulaştırdığı" ifade edildi.
İsrail'e ihracat kısıtlaması gerçekçi mi?
Ancak bu açıklama, Türkiye’nin İsrail ile ilişkisini tam olarak durdurduğu ya da azalttığı anlamına gelmiyor çünkü Ticaret Bakanlığı’nın kısıtlamaya gittiği ürün grupları ihracatın zaten düşüş gösterdiği kalemlerden oluşuyor. Türkiye İhracatçılar Meclisi’nin (TİM) 2024 yılına ait ilk çeyrek verileri de bunu doğruluyor.
- Hangi ürünler? Örneğin, ilk üç ayda geçen yıla göre ihracatı kısıtlanan ürünlerden çelik ihracatı %53,5, çimento ihracatı %40, demir ihracatı ise %24,5 oranında düşmüş görünüyor. Diğer yandan, ihracatı artan ürünlerde hiçbir kısıtlamanın olmadığını görüyoruz. Mesela, 2024 yılının ilk üç ayında zeytin ve zeytinyağı ihracatının %213, meyve ve sebze mamulerinin %53, fındık ve mamullerinin %51, kuru meyve ve sebzenin %43, tütünün %20 ve tekstilin %12 oranında arttığı görülüyor.
Siyasi gerilimler nedeniyle her ne kadar kısıtlanmış gibi görünse de iki ülke arasındaki ticaret belli bir tutarlılık içinde yürütülüyor diyebiliriz.
Tohum ticaretinde son durum ne?
Gelelim Türkiye-İsrail ticari ilişkileri mevzubahis olduğunda akla ilk gelen ve en tartışmalı konu olan ürün grubuna… Tohum ticareti konusundaki son durum nedir?
Türkiye’de yerli tohumla ve özellikle atalık tohumlarıyla ilgili yanlı bilinenler bir yana ithal tohuma büyük tepki duyulmasının en büyük nedeni de ithal tohumların büyük çoğunluğunun İsrail menşeli olduğu kanısına dayanıyor.
Tarım Bakanlığı’nın ve Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) açıkladığı verilere göre, Türkiye’de kullanılan tohumların neredeyse yarısından fazlasının yabancı menşeli olduğu iddiası gerçeği yansıtmıyor.
Türkiye, İsrail'den ne kadar tohum ithal ediyor?
Bakanlık verileri, tohum üretiminde artış gözlenirken, ithalatın da ihracat verilerinin altında kaldığını gösteriyor. Türkiye Tohumcular Birliği Başkanı Hacı Ömer Güler paylaştığı son verilere göre şöyle diyor:
“İsrail’den domates tohumu alıyoruz. Aldığımız üründen çok daha fazlasını İsrail’e satıyoruz. İthalat 2,6 milyon dolardı. 386 milyon dolar ihracat yapan bir ülkeyiz. 132 ülkeye tohum ticareti yapıyoruz. Bu ülkelerden sadece bir tanesi İsrail ve payı %3-4 civarında. Bugün kapatsanız da hiçbir sıkıntısı olmaz.”
CHP Edirne Milletvekili Ediz Ün'ün Tarım Danışmanı Gazi Kutlu, yıllara göre Türkiye’nin tohum ithalatında İsrail’e yaptığı ödemeyi hesapladı. Bu hesaplamaya göre, Türkiye son 25 yılda 80 ülkeden 62 bin ton sebze tohumu ithalatına 2 milyar dolar ödedi.
Bu sürede zaman zaman İsrail, Türkiye’nin en fazla ödeme yaptığı ülke olarak öne çıksa da sıralamanın yıllar içerisinde epeyce değişiklik gösterdiği, Türkiye’nin Hollanda, Tayland, Çin, Ukrayna, Bulgaristan, İtalya gibi ülkelerden İsrail’den daha fazla tohum ithal ettiği tespit ediliyor.
İsrail, bu listede 22. sırada yer alırken, yapılan parasal ödeme miktarı açısından ise ikinci sırada. Türkiye, 294 milyon dolarla en fazla ödemeyi Hollanda’ya yaparken İsrail, 269 milyon dolarla ikinci sırada yer alıyor.
- Arka plan: Bunun sebebi ise İsrail’den ithal edilen sertifikalı tohumların yurt içinde satılıyor olması. Yani, firmalar yurt dışından aldıkları tohumları ülke içinde çoğaltarak yurt içinde satması durumu karmaşıklaştırıyor.
Gazi Kutlu’nun paylaştığı verilere göre Türkiye, İsrail’den ithal ettiği 269 milyon dolarlık ödemenin 229 milyon dolarını domates tohumu için yaptı. Domatese ödenen miktar, toplam miktarın %85’ini oluşturuyor. Ancak yıllar içinde Türkiye’nin İsrail’den domates tohumu alımında azalma olurken, onun yerini Çin, Hindistan, Tayland, Hollanda gibi ülkeler almaya başladı.
Türkiye’deki tohumlar ne kadar yerli?
Tarım Politikaları Uzmanı Ergin Kahveci’nin bu konuda paylaştığı veriler epeyce çarpıcı:
“2022 yılında 361 bin 336 ton tohum, 2,059 milyar süs bitkisi, 230 bin meyve ve asma fidanı, 6 milyon fide ürettik. 232 milyon dolar ihracat, 169 milyon dolar ithalat yaptık. Yani ihracatta 63 milyon dolarla %37 oranında fazla verdik.
Tüm tohumluklar açısından 386 milyon dolar ihracat, 223 milyon dolar ithalat yaptık. İhracatta 163 milyon dolar fazla vererek, %73 daha fazla ihracat yaptık. İhracatta birim tohumluk fiyat ortalamamız 2,7 dolar/kg iken, ithalatta 4,5 dolar/kg.
Bunun nedeni sebze tohumları ve ayçiçeği tohumu. Sebze tohumlarının birçoğunun menşei ülkesiyiz ancak ne yazık ki, tohumları yabancılar tescil ettirmiş durumda.”
Yerli tohumların %40'ını yabancılar pazarlıyor
İsrail’den tohum ithalatının doğrudan bir mesele bile olmadığına dikkat çeken Kahveci, şöyle devam ediyor:
“İthalatta İsrail’in payı %2,51. Miktarsal olarak ürettiğimiz tohumun %51’ini yerli firmalar, %30’unu yabancı firmalar ve %19’unu ise yerli-yabancı ortaklı firmalar pazarlıyor. Esas sorun şu ki, Türkiye’de üretilen tohumun neredeyse %40’ını yabancı firmalar pazarlıyor. Yani, Türkiye’de tüketilen tohumların neredeyse yarısını yabancı firmalar üretiyor. Çünkü, tescil haklarını ellerinde bulunduruyorlar.
O hâlde şunun üzerine düşünmemiz lazım: Türkiye’nin tohum ihracatının ne kadarını yabancı firmalar yapıyor?
Çeşitler açısından durum daha da karanlık. Türkiye’de üretilen toplam 6 bin 399 tohumluğun sadece 1.961 adedi yerli çeşit tohumluk. Yerel firmalar bile yerli çeşitten daha yabancı çeşit tohum üretiyor. Gerçekten ihracat fazlası mı veriyoruz, yoksa yurt dışına sermaye transferi için tarlaları, bağları, bahçeleri mi kullandırıyoruz, bunun üzerine düşünmek lazım.”
Kahveci, Türkiye’de 14 bine yakın flora ve fauna biyoçeşitliliği olduğunu belirterek konunun önemine dikkat çekiyor:
“Bu açıdan dünyanın en önemli ülkesiyiz. Tüm Avrupa’da bu 10 binden az. Bitkisel çeşitliliğin üçte biri endemik, yani Türkiye’ye özgü çeşitler. 100 adedi su ürünleri olmak üzere, 526 adet tarımsal ürün üretiyoruz. 100’den fazla bitkisel ürünün anavatanıyız.
14 bin 500’ü tescilli, 1.678 üretim izinli olmak üzere 16 binden fazla resmî pazar değerli tohumluk çeşidine sahibiz.
İklim krizi başta olmak üzere başka risk ve tehlikelerle birlikte besin zinciri açısından en büyük tehdit, biyoçeşitliliğin yok olmasıdır. İşte bu noktada gen kaynaklarının yani yerel çeşitlerin değeri ortaya çıkıyor. Kendi tohumlarımızı milyarlarca dolar verip ithal etmek istemiyorsak önlemleri bugünden almaya başlamamız gerekli.”
- Sonuç olarak: Türkiye’nin İsrail’e tohum ithalatı artık bir şehir efsanesi. Türkiye’de tohum üzerine esas kritik nokta, Türkiye’de gerek üretim gerekse de pazarlama açısından tohumculuk alanının yabancı firmaların kontrolüne geçme riskinin giderek artıyor olması. İklim kriziyle birlikte gıda güvenliğinin giderek daha fazla gündemde olacağı bir dönemde Türkiye’nin bu içinde bulunduğu denklemi kendi lehine çevirmesi için zaman giderek daralıyor.









