Yasallık ile meşruiyet arasındaki kopuş üzerine: Yasal olan her zaman adil midir?

Olgular akışkandır; biz onları kavramlarla anlar, anlam dünyamıza tercüme ederiz. Ancak bugün, bildiğimiz kavramların yetersiz kaldığı bir anomali yaşıyoruz. Öylesine gerçekaltı (subreel) hâllere tanık oluyoruz ki siyaset felsefesinin kadim sorusu yeniden kaçınılmaz hâle geliyor: 

“Bir karar, yalnızca yasaya uygun olduğu için meşru sayılabilir mi?” 

Parlamentonun işlevsizleşmesinden mahkeme kararlarının uygulanmamasına, kamu kaynaklarının keyfî kullanımından yerel yönetimlere müdahalelere kadar birçok olay, bu soruyla yüzleşmeye zorluyor.

Kavramların olguları referansla güncellenmediği, olguları açıklama gücünü kaybettiği bir iklimde istismar, irade gaspı, keyfî kararlar ve şiddet sıradanlaşır. Bu yüzden meşruiyetin kaynağı yalnızca siyasal değil, aynı zamanda radikal ve felsefi bir problemdir çünkü meşruiyetsizlik, adalet duygusunun yanında anlam dünyamızı da tarumar eder. 

Yasallık ile meşruiyet arasındaki ayrım gözden kaçtığında, iktidarın aldığı her karar “hukuka uygun” görünse de toplumun vicdanında karşılık bulmayan, rızayı ve ortak iyiliği gözetmeyen, adalet duygusunu zedeleyen kararların meşruiyeti tartışmalı hâle gelir. Meşruiyetin kaynağı problemi burada ortaya çıkar: Pozitif hukukun kurucusu ve işleticisi olan devlet adını verdiğimiz kurumsal yapı, meşruiyetini nereden alır? Yurttaşların rızası alınmadan, adalet duygusunu zedeleyen yasa ya da kararlar,  gerçek anlamda “meşru” sayılabilir mi? 

Örneğin, “Maden Yasası” kavramı, kağıt üzerinde hukuka uygun bir düzenleme olarak görünebilir. Ama bu yasa zeytinlikleri, ormanları ve köyleri yok eden maden sahalarını meşrulaştırmak için kullanıldığında, kavramın olguyu açıklama gücü ortadan kalkar. Yasal olan ile adil olan arasındaki uçurum derinleşir; toplumun vicdanında bu kararlar, meşruiyet üretemediği gibi olguyu anlamamız da güçleşir. 

• Yasa ile meşruiyet ayrımı, düşünmenin ve anlamanın önkoşulu. Yasallık (legality), alınan kararların yürürlükteki normlara, usullere ve yetkilere uygun olmasını ifade eder. Meşruiyet (legitimacy) ise kökenseldir. 

Bu ayrımı kuramsallaştıranlardan Aristoteles için yasa (nomos), yalnızca teknik bir düzenleme değil, siyasal yaşamın amacına yani “iyi yaşam”a (eudaimonia) hizmet eden bir araçtır. İyi yaşamı desteklemeyen yasa, her ne kadar biçimsel olarak geçerli olsa da adaletin ruhunu taşımadığı için gayrimeşrudur. 

Bu düşünce, modern hukuk kuramlarında da karşımıza çıkar. Lon Fuller, “hukukun içkin ahlakı”ndan söz ederek kuralların açık, tutarlı ve uygulanabilir olmadığı yerde yalnızca “metin”lerin kaldığını, meşruiyetin ise ortadan kalktığını vurgular. John Finnis de doğal hukuku, yaşam, dostluk, bilgi ve topluluk gibi ortak iyilikleri koruma amacıyla tanımlar. Bu iyilikleri hiçe sayan bir hukuk düzeni ne kadar yasal görünürse görünsün, meşruiyetini kaybetmiştir. 

Burada kritik soru şudur: Devletin eylemleri yalnızca yasaya uygunluk üzerinden mi değerlendirilmeli, yoksa bu eylemlerin meşruiyetini sağlayan daha geniş bir toplumsal örgü ile mi? Yasallık ile meşruiyet arasındaki bu gerilim, özellikle modern devletin kriz anlarında daha görünür hâle gelir.

Meşruiyet tartışması, siyaset felsefesi tarihinde farklı düşünürlerce farklı temellere dayandırılarak açıklanmıştır. Bu çeşitlilik, meşruiyetin yalnızca hukuki değil; aynı zamanda ahlaki, toplumsal ve siyasal bir problem olduğunu gösterir. Bir yönetim, yurttaşlarının erdemli ve mutlu yaşamını gözetmiyorsa biçimsel olarak “devlet” olsa da meşruiyet iddiasında bulunamaz. Dolayısıyla meşruiyetin kaynağı, iktidarın amacı (telos), yani varlık nedenidir. 

Hobbes, meşruiyeti “güvenlik” temelinde kurgular. Ona göre insanlar doğa durumunun kaosundan kaçmak için Leviathan’a boyun eğer. Burada meşruiyetin kaynağı, bireylerin güvenlikleri için gösterdikleri rızadır. 

Locke, bu sözleşmeye farklı yaklaşır: İktidar yalnızca bireylerin “doğal haklarını” (yaşam, özgürlük, mülkiyet) koruduğu sürece meşrudur. Bu haklar çiğnendiğinde yurttaşların direnme hakkı doğar. 

Rousseau ise meşruiyeti “genel irade”ye bağlar; kararların halkın ortak iradesini temsil etmediği yerde meşruiyetten söz edilemez. 

Weber, meşruiyet tiplerini sınıflandırır: Geleneksel, karizmatik ve yasal-ussal. Modern devletin dayandığı yasal-ussal meşruiyet, kurumların öngörülebilirliğine ve usullere bağlıdır. Ancak kurumlar yozlaşır ya da işlevsizleşirse meşruiyeti hızla aşınır.

Habermas, Weber’in ötesine geçerek modern toplumlarda meşruiyetin yalnızca yasallıkla kurulamayacağını savunur. Ona göre meşruiyetin kaynağı olan iletişimsel rasyonalite, karşılıklı olarak birbirlerini anlamayı amaçlayan bireylerin eşit koşullarda, baskıdan uzak şekilde fikir alışverişinde bulunabilmesidir. Bir kararın meşruluğu, toplumun geniş kesiminin o kararı akılcı bir tartışma süreci sonunda “kabul edilebilir” bulmasına bağlıdır.

• Bu çerçevede bakıldığında, meşruiyetin kaynağı kimi zaman erdem (Aristoteles), kimi zaman güvenlik (Hobbes), kimi zaman hakların korunması (Locke), kimi zaman genel irade (Rousseau), kimi zaman kurumsal düzenlilik (Weber), kimi zaman da iletişimsel rasyonalite (Habermas) olarak gösterilmiştir. 

Her birinin ortaklaştığı nokta ise şudur: Meşruiyet, yalnızca yasallığa indirgenemez.

Meşruiyetin kaynağına dair bu kuramsal tartışmalar, günümüz Türkiyesi’ndeki bazı gelişmeleri anlamak için güçlü bir mercek sunar. Çünkü yaşananlar yalnızca “yanlış politika tercihleri” değil, aynı zamanda yasallık ile meşruiyet arasındaki mesafenin gittikçe büyüyerek uçuruma dönüştüğünün kanıtıdır.

Bir devletin meşruiyeti, yalnızca kanunlara sahip olmasıyla değil, bu kanunların uygulanmasıyla sınanır. Oysa son yıllarda Anayasa Mahkemesi’nin hak ihlali kararlarına rağmen milletvekili Can Atalay’ın cezaevinde tutulması ya da Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin derhal serbest bırakılmasını istediği siyasetçilerin hâlâ içeride olması hak gaspı olarak yasaların uygulanmasından sorumlu kurumsal yapının meşruiyetini sorgulatır. 

• Kağıt üzerinde yürürlükte olan yasalarla hareket ettiğini iddia eden devlet, bu kararları keyfî biçimde yok saydığında Weber’in “yasal-ussal meşruiyet”ini kaybeder. 

Antigone'nin ikilemi

Bu tablo, Sophokles’in Antigone tragedyasındaki gerilimi hatırlatır: Kreon’un emrine karşı Antigone, “Senin yasandan daha büyük yasalar var” diyerek devletin yasasıyla vicdan arasındaki çatışmayı gösterir. Anaksagoras’ın ifade ettiği gibi her parça bütünden pay alır fakat yasa, bütündeki adalete içkin değilse ne kadar “yasal” görünürse görünsün meşru sayılamaz. 

• Hukuk devletinde en yüksek yargı organlarının kararları, siyasi iradeye rağmen bağlayıcıdır; aksi hâlde “anayasal düzen” yalnızca bir dekor, “uluslararası sözleşmeler” ise yalnızca bir vitrinden ibaret kalır. 

Kamu kaynaklarının gerçekten toplumsal fayda yerine belirli sermaye gruplarına aktarıldığı yerde, Locke’un doğal hakları ve Aristoteles’in “iyi yaşam” ilkesi gözetilmez. Bu durumu en iyi anlatan örneklerden biri Drakon-Solon hikayesidir: Drakon, borç yüzünden yurttaşları zincire vururken Solon, görünürde köleliği kaldırmış ama zinciri görünmez kılmıştır. 

Somut zincirler yerini krediler, vergiler ve garanti ödemeleri gibi görünmez yükümlülüklere bıraktığında, kölelik biçim değiştirir ama özünde devam eder. Yurttaş, zinciri görmediği için ona rıza gösterebilir; böylece üretilen rıza “sahte özgürlük”ten ibarettir. 

Bugün devasa köprüler, havalimanları ya da maden projelerini yasallaştıran düzenlemeler, “kamu yararı” etiketiyle sunulsa da yurttaşı görünmez borç zincirleriyle bağlar, yaşam alanlarından sürgün eder, propaganda araçları ile de manipüle ederek rızasını üretir. Böylece halk, toplumsal faydayı bertaraf eden politikaların taşıyıcısına dönüşür. 

Meşruiyetin kaynağı toplumsal rıza yerine çıplak güce dayandığında, devletin otoritesi sağlamlaşmaz, aksine zayıflar. İstanbul’da CHP İl Başkanlığı’na kayyum atanırken binlerce polisin biber gazıyla sürece “destek” olması ya da Akbelen’de köylülerin maden sahasına karşı direnişlerinin kolluk kuvvetleriyle bastırılması, çarpıcı örneklerdendir. 

Elimizdeki ekranlardan hanemize yansıyan kareler ile “tanık” olduğumuz bu sahneler, Prometheus’un Zeus’a karşı çıktığı için zincire vuruluşunu hatırlatır: Çatışma çözülmez, yalnızca bastırılır; sonunda da ödünlerle uzlaşmaya zorlanır. 

Oysa Hobbes için bile siyasal sözleşmenin kaynağı güvenlikti; bireyler yaşamlarını korumak için egemene yetki devretmeyi kabul ediyorlardı. Bugün güvenliğin yerini korku, sözleşmenin yerini dayatma almış durumda. 

Homeros’un İlyada’sında Akhilleus’un Agamemnon’a “Buyruğundakiler bu kadar aşağılık olmasaydı, bu küfürlerin son küfürlerin olurdu” diyerek isyan etmesi, iktidarın asıl gücünün aslında hükmedilenlerin rızasında saklı olduğunu gösterir. “Yasal şiddet”e yasal ama meşru olmayan zemini kazandıran rızayı üretmeyen bireyin tavrı, kutsallaştırılmış simgelerin ardındaki çıplak güç ilişkilerini görünür kılar. Bu tavır, gücün zayıflığını örtmeye yarayan ince perdeyi ifşa eder. 

Antigone’nin yasalarla vicdanı arasındaki çatışması, Solon’un görünmez zincirleri, Prometheus’un uzlaşıya zorlanışı… Bütün bu antik hikayeler, günümüzde hukuk, kamu yararı ve toplumsal rıza ekseninde yaşadığımız meşruiyet krizine ışık tutar. Görünen zincirler görünmez kılındığında, yasalar vicdanı gözetmediğinde, güç güvenliği değil korkuyu ürettiğinde, ortaya çıkan şey yalnızca tekil ihlaller değil, meşruiyetin yapısal çöküşüdür. Yurttaşın rızasının alınmadığı, hatta Akbelen, İkizdere gibi yaşam alanlarını korumak amacıyla gösterdiği direnişinin polis, jandarma, özel güvenlik gibi kolluk güçleriyle bastırıldığında kararların “yasallığı” meşru olduğunu göstermeye yetmez. 

Bunların kaçınılmaz sonucu yapısal krizdir. Hukukun işletilmediği, kamu yararının gözetilmediği ve toplumsal iradenin kolluk kuvvetleriyle, keyfî karar ve kararnameler ile bastırıldığı bir iklimde, karşı karşıya olduğumuz, yalnızca tekil ihlaller değildir. Hukuk, kamu yararı ve rızadan oluşan kamusal hat, meşruiyetin yapısal krizini gösterir. 

Bugün geldiğimiz noktada, devlet ile toplum arasındaki bağın temelini oluşturan meşruiyet zemini hızla aşınıyor. Kurumların işlevsizleştiği, kamu yararının gözetilmediği, yurttaşın rızasının hiçe sayıldığı, iradesinin bastırıldığı bir yerde “yasal şiddet tekelini” elinde bulunduran devlet, kararlarının dayanağını toplumdan değil, canavarlaşmış çıplak güçten alır. 

Bu durum, devlet ile toplum arasındaki sözleşmenin sessiz iptalidir. Locke’un direnme hakkı tartışması, Rousseau’nun genel irade vurgusu ya da Habermas’ın iletişimsel rasyonalite kavramı bu bağlamda yeniden güncel hâle gelir: Meşruiyetsizliğin rejime dönüştü gerçekaltı (subreel) bir yerde, yurttaşların itiraz ve direnişi kaçınılmazlaşır.  

Son kertede, “yasallığın” güce indirgenmesi aslında gücün zayıflığını da açığa çıkarır. Çünkü hiçbir iktidar, toplumsal rızayı yok sayarak ayakta kalamaz. Sonuç olarak meşruiyet krizi, toplumun vicdanını ezerek keçeleştiren devletin pornografik gücünü görünürleştirir buna karşı mücadeleyi de meşrulaştırır. Kamusallığın yitiminde kararlar, yalnızca biçimsel olarak “karar” olmaya devam eder çünkü içeriği boşalır, inandırıcılığını da bağlayıcılığını da kaybeder.

Meşruiyetini kaybetmiş bir devlet; gösterişli, gürültülü, hatta kimi zaman göz kamaştırıcı bir sahne üretir; özünde ne tutarlılığı ne de anlamı vardır. O hâlde radikal soru şudur: Meşruiyetini kaybetmiş bir devletin aldığı kararlar, yurttaş için gerçekten ne ifade eder? 

Bu soruya verilecek yanıt yalnızca bugünü anlamak için değil, yarını kurmak için de kamusallığın kaldıracı olabilir.