Yeniden kullanıma geçiş

Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinin doğru yürütülmesi için en önemli adımlar sırasıyla atık oluşumunu önleme (refuse), atık oluşumunu azaltma (reduce) ve yeniden kullanma (reuse). Bu adımlarda toplumu oluşturan tüm paydaşların kritik sorumluluğu var. Fakat bunlar arasında tüketiciler açısından belki de en önemli olanı yeniden kullanım. Elbette üreticilerin ve yasa yapıcıların da bunun için teşvik edici, kolaylaştırıcı süreçler geliştirmesi gerekiyor.

Yeniden kullanım farklı ürün grupları için farklı şekillerde uygulanabilir. Fakat özellikle plastik kirliliğinin bugün geldiği felaket noktası için bugünkü yazımızda Ellen MacArthur Foundation’ın hazırlamış olduğu “Reuse – rethinking packaging” raporuna paralel olarak tüketicilerin direkt dahil oldukları yeniden doldurma (refill) ve geri toplama/depozito (return) adımlarını tartışacağız.

Yeniden kullanım modelleri

➡️ Evde yeniden doldurma, yeniden kullanım modelleri arasında uzun yıllardır kullanılan, düşünüldüğünde muazzam bir yeniliğe sahip olmayan, fakat basitliği nedeniyle fazlasıyla etkili olan bir yöntem. Evde neleri yeniden doldurabileceğinizi düşündüğünüzde aklınıza hemen su matarası ve kahve termosları gelebilir. Fakat kişisel bakımdan ev temizliğine kadar aklınıza gelen birçok ürün kabını yeniden doldurma sistemi ile defalarca kullanmak mümkün.

Örnek olarak sıvı el sabununu düşünelim. Normal boyutta bir sıvı sabun kabını aldınız ve bir süre kullandınız. Bu sıvı sabun tamamen bittiğinde tüketicilerin büyük bir bölümü bu kabı direkt olarak çöpe atıyor. Fakat marketlerde veya artık internet sitelerinde de görebileceğimiz litrelik sıvı sabun kaplarını düşünün. Aynı küçük sıvı sabun kabını, bu litrelik sıvı sabunlarla defalarca yeniden doldurabilir, aynı küçük kabı defalarca kullanabilirsiniz. Burada elbette dikkat edilmesi gereken nokta diğer litrelik kaplara ne olacağı. Bu nokta elbette üreticilerin ve yasa yapıcıların sorumluluğuna giriyor. Bu ve benzeri kapları tüketicilerden geri toplamak adına sistemler kurulması gerekiyor. Bu sistemler ilk bakışta ekstra maliyet olarak görülse de özellikle üreticilerin her defasında sıfırdan yeni litrelik kap tedarik etmesi yerine, kullanılmış kapları geri toplaması ve bu kapları yeniden kullanması ile maliyetlerde düşüş ve daha az kaynak kullanımı gibi olumlu etkiler dikkat çekiyor.

Bunlara ek olarak bu tür yeniden kullanım modelleri şirketlerin marka algılarına da olumlu etki bırakabilir. Tüketicilerin kolay bir şekilde sipariş verebilmelerini sağlayacak sistemler, tüketici bağlılığını artırabilir ve sunulan hizmet tüketici mutluluğunu olumlu yönde etkileyebilir.

_unsplash.com

➡️ Ev dışında yeniden doldurma, adından da anlaşılacağı gibi tüketicilerin belirli ürün gruplarına ait kapları evleri dışında, belirli bir mağaza ya da dolum alanında yeniden doldurmalarını kapsıyor. Özellikle şehirlerde çok daha fazla kullanım alanı olan bu yeniden doldurma işlemi yine ev temizliğinden kişisel bakıma, kahve termosundan su matarasına ve hatta zeytinyağı, bakliyat ve un gibi temel gıda ürünleri gibi birçok ürün grubunu kapsıyor. Süreç ise temelde tüketicilerin kendi kapları ya da üreticilerden bir kereye mahsus olarak satın aldıkları kaplarla yürütülüyor.

Örnek olarak ülkemizde de çok önemli bir kullanım alanına sahip olan zeytinyağını ele alalım. Zeytinyağı için marketten satın aldığınız şişe kullanım sonrası tamamen boşaldı. Normal şartlarda tüketicilerin büyük çoğunluğu yine markete giderek yeni bir zeytinyağı şişesi alıyor. Yeniden kullanım imkânı sunan üreticilerin bulunduğu döngüsel bir sistemde ise mağazalarda yer alan kiosklar veya zeytinyağı markalarının açmış olduğu “mini” dolum alanları bu yeni alımların önüne geçebilir. Tüketiciler zeytinyağı şişelerini bu dolum alanlarında yeniden doldurarak hem sadece zeytinyağının parasını öder (ambalaj, şişe, kap ücretleri tamamen ortadan kalkmış oluyor) hem de kap kullanımını azaltarak atık oluşumunu önleyebilir.

Bunun yanında elbette üreticiler de yeniden dolum merkezlerinde diğer tüm ürünlerini sergileyebilir, tüketicilerin diledikleri ürünleri tek bir kap ile denemelerine izin verebilir, bu sayede ambalaj ve lojistik maliyetlerini azaltırken marka değerini artırabilirler.

➡️ Evden geri toplama, tüketicilerin sorumluluğunun biraz daha az olduğu, tüm altyapı sistemi için üreticilerin sorumluluk alması gereken bir yeniden kullanım modeli. Temelde tüketicilerin kullandıkları ürün kaplarını üreticilere kendi evlerinden teslim etmelerini sağlayan, döngünün kapanarak bu kapların yeniden kullanılması, yenilenmesi veya farklı şekillerde değerlendirilmesi süreçlerine dayanıyor.

Örnek olarak e-ticaret sitelerinden yapılan gündelik alışverişleri düşünebiliriz. Satın aldığınız tüm ürünlerin, o ürünlerin kalitesini koruyacak dayanıklı kaplarda size iletildiğini düşünün. Plastik veya bez poşetler yerine dayanıklı kaplarda gelen ürünleri dolaplara yerleştirdikten sonra tüketiciler dilerse bu kapları farklı amaçlar için kullanabilirken, sistemin temel amacı bu kapların üreticilere/dağıtıcılara geri iade edilmesine dayanıyor.

Bu yeniden kullanım modeli en temelde özellikle cam şişeler için sıklıkla kullanılan depozito sistemi ile aynı mantığa sahip. Fakat bu model sadece cam şişeler, değil, aklınıza gelebilecek tüm ambalaj/paket/taşıma kabı gibi ürünleri içerebilir. Bu modelin işletmeler için en büyük artısı ise kapları geri almaya gittiklerinde yeni ürünlerin de teslimatını yaparak satışları artırabilecek, depozito sisteminden ekstra gelir modeli yaratabilecek ve plastik poşet gibi mevcut ambalaj ve paketleme giderlerini azaltabilecek olması. Aylık üyelik modelleri için çok daha verimli bir kullanım alanı sunan bu model özellikle tüketicilerin çok az eforla atık oluşumunu önlemeye katkı sağlamasına olanak tanıyabilir.

➡️ İade etme, adından da anlaşılacağı gibi depozito sistemi ile tamamen aynı sistemdir. Mevcut satın alma alışkanlıklarını çok fazla değiştirmeyeceği için geçişi çok daha kolay olacak bu sistemde tüketiciler bir ürünü depozitolu kaplarda satın alır. Tüketimi tamamlandıktan sonra kap üreticilerin belirlediği toplama alanlarında ya da belediyelerin toplama alanlarında toplanır. Bu süreç için mevcut depozito sistemlerindeki düşük iade ücretleri işlevsel olmayabilir. Bunun yerine tüketicilerin bu kapları geri götürmelerini teşvik edecek farklı alternatifler geliştirilmesi önemlidir (örnek olarak her kap başına ücretsiz metro kullanımı, aylık doğal gaz, su faturalarında indirimler vb.)

Ülkemizde bu sistem biliniyor olsa da uygulaması ne yazık ki olması gerekenden çok uzak seviyede. Özellikle Avrupa Birliği, Latin Amerika ve Japonya’da verimli şekilde hayata geçirilen bu uygulama döngülerin kapatılması adına fazlasıyla önemli. Özellikle depozito sisteminin sunmuş olduğu “ödül sistemi” tüketicilerin sürece dahil edilmesini kolaylaştıracak önemli bir etken. Bu nedenle yukarıda bahsedilen diğer yeniden kullanım modellerine göre tüm paydaşların daha hızlı bir şekilde dahil olması olası.

Son olarak da belirlenecek regülasyonlar ve standartlarla aslında bu kapların bir marka özelinde değil, birçok marka için yeniden kullanılabilecek ürünlere dönüşmesi de mümkün. Zeytinyağı şişesinin tek bir tasarıma sahip olması bugün serbest piyasa ekonomisinde çok da mümkün görünmese de değerlendirilmesi gereken, yenilikçi şekillerle hayata geçirilebilecek bir döngüsel tasarım süreci olabilir.

_unsplash.com

🔻 Yeniden kullanımın önündeki engeller

Yazıyı bitirmeden önce bahsettiğimiz yeniden kullanım modellerinin tüketiciler ve üreticiler tarafında ne gibi engellerle karşılaşacağına da değinmek gerekiyor.

• Yeniden kullanılabilir ürün kaplarının tasarım gereği yeniden kullanılabilir, dönüştürülebilir ve hatta kompostlanabilir olması gerekiyor. Bu da neredeyse tüm ambalaj/paket tasarımlarının baştan aşağı değişmesi anlamına geliyor.
• Ev dışında doldurma veya depozito alanlarına iade etme gibi süreçler için tüketicilerin teşvik edilmesi de bir diğer kritik engel. Özellikle COVID-19 ile değişen tüketim alışkanlıkları, tüketicilerin alışveriş için ev dışında geçirdikleri süreçleri tamamen değiştirdi. E-ticaret olanaklarının artmış olması, tüketicilerin bir noktada “kolay olana” alışması iade ve yeniden doldurma süreçlerinin aksamasına neden olabilir.
• Özellikle yeniden doldurma süreçlerinde markaların kendi ürünlerini, doğru ve standartlara uygun şekilde yeniden doldurabiliyor olması da kritik bir diğer engel diyebiliriz. Tüketicilerin X markasından aldığı zeytinyağına ait kabı, Y markasına ait zeytinyağı ile doldurmaya çalışması markalar için problemler yaratabilir. Bu aynı zamanda yeniden doldurma işlemi gerçekleştirilen ürünün içeriğinin kontrolü, kalitesi, sağlık standartlarına uygunluğu gibi farklı problemlere de yol açabilir.
• Depozito sistemlerinde özellikle teşvik amacıyla kullanılan ödül sistemlerinin düzgün çalışması, tüketicilerin her yeniden kullanımda vadedilen ödüle erişebilir olması da göz önünde bulundurulması gereken bir endişe olarak karşımıza çıkıyor. İade alınan ürünlerin doğru takibi için kurulması gereken dijital altyapı sistemleri de süreçlerin doğru yönetilmesi adına önemli.

🔎 Döngüsel Ekonomi 101’in yorumu: Döngüsel ekonomi prensiplerinin tamamının bir anda tüm hayatımıza entegre olmasını beklemek çok da gerçekçi değil. Fakat bu tarz alternatiflerin neler olabileceğini öğrenmek, gündelik hayatımızda bu prensiplere olabildiğince bağlı yaşamaya çalışmak ve bu prensiplerin tüm çevremize yayılmasını sağlamak döngüsel ekonomiye geçiş sürecinin en kritik adımı. Bu nedenle döngüsel ekonomiyi bir düşünce sistemi olarak ele alıp, önce kendimize öğretip gündelik hayatımızı, daha sonra da etrafımıza öğretip çevremizdekilerin hayatını değiştirmeye çalışmalıyız. Sistemlerin yenilenmesi sırasında başta akla gelmeyen sorunlar elbette ortaya çıkacaktır. Fakat döngüsel dönüşüm yolculuğu tam da bu sorunlarla süreç içinde yenilikçi çözümlerle başa çıkma üzerine kurulu uzun bir yolculuk…