Dünyahali’nden herkese merhaba!
İklim krizinin karşımıza çıkardığı tabloda eriyen buzulları, kaybolan ormanları, bozulan ekosistemleri görüyor ve bütün bunların insanda yarattığı kaygıyı hissediyoruz. Ancak yalnızca kayıpları ve riskleri değil; değişen koşullara nasıl uyum sağlayacağımızı, çözümleri nasıl çoğaltacağımızı ve harekete geçme kapasitemizi de konuşmamız gerekiyor.
COP31 yaklaşırken iklim krizini daha çok gündeme getirmeye, doğada ve insanda yarattığı değişimi anlamaya, çözüm yollarını görünür kılmaya ihtiyacımız var.
Çünkü farkındalık değişimin ilk adımıysa, umut da harekete geçme gücümüz. Harekete geçmek içinse bir gün değil, bugün: #BirGünArtıkBugün
DünyahaliDünyahali bültenine hoşgeldiniz! Burada sadece iklim krizinden değil; havadan sudan da konuşuyoruz. Yuvamız dünyamızdan bahsediyoruz. O zaman, haydi başlıyoruz!
Nepal'deki Sel Bir Kader Değildi
Buzullar eriyor, risk büyüyor.

26 Ağustos'ta Himalayalar'dan kopan bir buzul kütlesi, Nepal ve Tibet'te binden fazla insanın hayatını aldı; binlerce insandan da hâlâ haber alınamıyor. Ama bu felaketin büyüklüğü doğanın gücünden değil, bilinen bir riskin henüz çoğu yerde izlenememesinden geldi.
Olayın adı buzul gölü taşkını. Yüksek dağlarda buzullar erirken arkalarında büyük göller bırakır; bu gölleri tutan da genellikle kayadan değil, gevşek moloz ve buzdan oluşan doğal setlerdir. Bir çığ ya da kaya kütlesi bu göle düştüğünde, set aniden çöker ve göldeki milyonlarca metreküp su tek seferde aşağıya boşalır. Nepal'de olan tam olarak buydu ve sonuç, önüne çıkan her köyü, yolu, köprüyü süpüren bir sel dalgasıydı.
Bu artık sadece bir doğa olayı değil, giderek daha sık görülen bir örüntüdür. Isınan iklimle birlikte buzullar geri çekiliyor ve geri çekilen her buzulun ardında yeni ve daha büyük göller oluşuyor. Bilim insanlarının yakın zamanda yaptığı bir hesaplama, bu tabloyu net biçimde ortaya koyuyor: Dünya genelinde 15 milyon insan, doğrudan bir buzul gölü taşkını riski altında yaşıyor; bunların yarısından fazlası sadece dört ülkede, Hindistan, Pakistan, Peru ve Çin'de yoğunlaşıyor. Yani tetikleyici olay öngörülemez olabilir, ama riskin kendisi hiç de öngörülemez değil.
Nepal'deki felaketin en çarpıcı yanı da tam burada. Sel, izlenen bilinen bir gölden değil, 5.200 metre yükseklikte, hiç gözlem altında olmayan bir kaya ve buz kütlesinden başladı. Aşağı vadideki otomatik ölçüm istasyonları ise sel dalgası kendilerine ulaştığında zaten devre dışı kalmıştı, çünkü bu tür sel dalgaları kaynağından koptuktan sonra beş ila otuz dakika içinde aşağıya varabiliyor. Yani mesele yalnızca bilinen gölleri izlemek değil, izlemeyi bilinmeyen yamaçlara da yaymak.
İyi haber şu ki bu boşluğun kapatılabilir olduğunu gösteren örnekler var. Peru'da 1941'de Palcacocha Gölü'nün taşması Huaraz kentinde yaklaşık 1.800 kişinin ölümüne yol açmıştı. O günden beri onlarca gölde drenaj tünelleri ve sifon sistemleri kuruldu ve sonraki can kayıpları belirgin biçimde azaldı. Nepal'in kendi topraklarında da başarı hikâyeleri var: Tsho Rolpa Gölü'nün seviyesi 2000 yılından itibaren üç metre düşürüldü, Imja Tsho Gölü'nde 2016'da benzer bir çalışmayla göl seviyesi indirildi ve altı yerleşime otomatik sirenli uyarı sistemleri kuruldu, bu da bölgede yaşayan yaklaşık 72 bin kişiyi korudu. Bhutan ise Thorthormi Gölü'nü mühendislik çalışmasıyla beş metre alçalttı.
Ama bu örnekler aynı zamanda ikinci bir dersi de gösteriyor: Kurmak yetmiyor, kurulan yapıları sürdürmek de gerekiyor. Tsho Rolpa'daki erken uyarı sistemi yıllar içinde bakımsızlıktan işlevini yitirmişti. Yani mesele tek seferlik bir yatırım değil, sürekli bir sorumluluk. Aynı Marmara Depremi’nde olduğu gibi, deprem uzun süre gelmediği zaman kentin çeperlerine taşınanlar yavaş yavaş geri dönüp eski binalarına taşınıp depremi unuttular.
Nepal'deki kayıp bu boşluğun bedeliydi. Ama aynı zamanda bir davettir: Dünyanın yüksek dağlık bölgelerinin tamamını, sadece bilinen gölleri değil, bilinmeyen yamaçları da kapsayan bir izleme ağı kurmak ve bunu kalıcı kılmak artık bir hayal değil, bir seçim meselesi. Bu belki 10 sene önce çok maliyetli bir çabaydı ama teknoloji ve haberleşme her geçen gün ucuzluyor ve ucuzlamaya da devam edecek. “Paramız yok” artık bir sebep olarak öne sürülmesi zor bir özür olmaya başlıyor.
Himalayalar'daki bu sel bir kader değildi. Önlenebilirdi ve bir dahaki sefere önlenebilir, yeter ki kurduğumuz sistemleri unutmayalım.
Bir ağaç kovuğu kadar iklim politikası
Küçük bir kovuk, büyük bir iklim meselesi.

Bazen büyük meseleleri anlamak için ölçeği küçültmek gerekiyor. İklim krizinde de yalnızca küresel ortalamalara, karbon bütçelerine ya da zirve metinlerine bakınca gözden kaçan şeyler var. Bazen bütün hikâye, bir ağacın gövdesindeki birkaç derecelik serinlikte saklı.
Dört derecelik sığınak
İklim krizini konuşurken alıştığımız ölçekler büyüktür: gigatonlar, trilyon dolarlar, 1.5 santrigrat derece. Oysa bu yıl yayımlanan bir akademik derleme, meselenin bir başka ölçekte de çözüldüğünü hatırlatıyor: Bir ağaç gövdesindeki karanlık, nemli, birkaç litre hacimli bir kovuk. Forest Ecology and Management dergisinde yayımlanan ve beş kıtadan 36 çalışmayı bir araya getiren analize göre, ağaç kovukları dış hava sıcaklığının günlük maksimumundan ortalama 2,7 °C daha serin. Sıcaklık 30 °C'yi aştığında bu tampon etkisi 4,1 °C'ye çıkıyor; kışın, hava 10 °C'nin altına düştüğünde kovuk içi dışarıdan 3,1 °C daha ılıman oluyor. Daha büyük ve derin kovuklarda ölçülen fark 15 °C'ye kadar çıkıyor.
Çalışmanın kıdemli yazarı Joy O'Keefe'in ifadesiyle, "nereye baktıysak ağaçlar dış hava sıcaklığındaki uç değerleri tamponlamakta harikaydı." Bu, yarasalar, ağaçkakanlar, baykuşlar, sincaplar ve sayısız omurgasız için akademik bir ayrıntı değil elbette, doğrudan ölümle yaşam arasındaki fark. 2014'te Doğu Avustralya'da bir sıcak hava dalgası tek günde yaklaşık 46 bin uçan tilkinin ölümüne yol açtı; 2018'de Cairns'te 23 bin gri başlı uçan tilki, yani türün kıtadaki nüfusunun üçte biri yok oldu. Ocak 2026'da güneydoğu Avustralya'yı vuran sıcaklarda yine binlerce uçan tilki öldü; Naracoorte'de bir koloninin yüzde 80'inden fazlası kayboldu. Aynı yılın mayısında Chhattisgarh'ta 700'den fazla kuş, yarasa ve memeli sıcaktan telef oldu. Bu ölümler salgın ya da avcılık kaynaklı değil; yalnızca termometre kaynaklı.
Buradan çıkan sonuç sade ama politik olarak rahatsız edici: İklim uyumunun en etkili altyapısı bazen betondan değil, yüz yıllık bir kayın gövdesinden yapılıyor. Ve o gövdeyi kimse üretemiyor.
Yaşlı ağaç, üretilemeyen sermaye
Kovuklar zamanla oluşur. Bir dal kırılır, mantar çürütür, ağaçkakan oyar, yıllar içinde iç hacim genişler. Bu yüzden kovuk bolluğu yaşla korelasyon gösterir ve yaşlı, anıtsal, "habitat ağacı" niteliğindeki bireyler orantısız biçimde değerlidir. Yeni araştırmanın en çarpıcı yan bulgusu da tam bu noktada şunu söylüyor: İnsan yapımı ikameler işi görmüyor. Örneğin yarasa kutuları neredeyse her zaman dış hava sıcaklığını aşıyor, sonra da gece boyunca o ısıyı tutamıyor. Yani kutu, gündüz fırın, gece buzdolabı gibi davranıyor; canlının ihtiyacı olanın tam tersi.
Bu, koruma politikasının en yaygın hatasına ışık tutuyor: Bir ekosistem işlevini teknik bir nesneyle ikame edilebilir sanmak. Ağaç kovuğunun yaptığı şey, ısı kütlesi, nem dengesi ve yalıtımın uzun bir zaman ölçeğinde bir araya gelmesidir. Bunu bir kontrplak kutuyla taklit etmek, sulak alanı beton havuzla, mercan resifini çelik iskeleyle ikame etmeye benzer. Telafi (offset) mantığının biyoçeşitlilikte neden bu kadar sık başarısız olduğunu bundan iyi anlatan örnek az.
Ölçek de küçük değil. Dünya 2025'te 4,3 milyon hektar tropik birincil orman kaybetti; bu, 2024'ün rekor düzeyine göre yüzde 36'lık bir düşüş olsa da hâlâ olağanüstü bir tahribat. Avrupa'da tablo daha az konuşuluyor ama benzer: Romanya'daki 738 bin hektar yaşlı ormanın yüzde 90'ı sıkı koruma altında değil, İsveç'in boreal yaşlı ormanları mevcut kesim hızıyla 50 yıl içinde tükenebilir. Her kesilen olgun ağaçla birlikte, önümüzdeki on yılların sıcak hava dalgalarında işe yarayacak bir mikro-sığınak da siliniyor. Karbon muhasebesi bunu görmez: Fidan dikimi karbon tablosunda "denk" görünür, kovuk tablosunda sıfırdır.
COP'ların kör noktası
Bu yüzden ağaç kovuğu, iklim diplomasisine dair iyi bir turnusol kâğıdı. Kasım 2025'te Belém'de toplanan COP30, Amazon'un ortasında yapılan ilk iklim zirvesi olmasına rağmen ormansızlaşmayı sonlandıracak bir yol haritası üretemedi; nihai "global mutirão" metninde fosil yakıtlara ilişkin yol haritası da yer almadı. Brezilya, ormansızlaşma ve fosil yakıt geçişine dair gönüllü yol haritalarını BM sürecinin dışında yürütmeyi taahhüt etti. Metin biyoçeşitlilik kaybına atıf yaptı, ama iklim-biyoçeşitlilik sinerjileri başlığındaki üç iş kolunda da somut çıktı üretilemedi.
Eleştirim COP'ların gereksiz olduğu değil — aksine, elimizdeki tek çok taraflı zemin onlar. Sorun, sürecin doğayı bir muhasebe kalemine indirgeme eğilimi. İklim COP'larında orman, çoğunlukla bir karbon deposu olarak konuşulur; içindeki kovukların bir termal altyapı, bir uyum hizmeti sunduğu neredeyse hiç konuşulmaz. Oysa yeni akademik çalışmalar tam bunu söylüyor: Ormanlar yalnızca karbonu tutmakla değil, ısıyı tamponlamakla da iklim politikasının parçası. Ormanı ton cinsinden ölçtüğünüzde, 300 yaşındaki kovuklu bir meşe ile aynı biyokütleye sahip bir plantasyon eşdeğer görünür. Ekolojik olarak eşdeğer değildirler.
İkinci ve daha yapısal eleştiri, iklim ve biyoçeşitlilik COP'larının birbirinden kopukluğu. Ekim 2026'da Erivan'da toplanacak Biyoçeşitlilik COP17 ile kasımda Antalya'da yapılacak İklim COP31 arasında yalnızca birkaç hafta var. Aynı gezegen, aynı ormanlar, iki ayrı müzakere kültürü, iki ayrı ekonomik mimari. Bu kopukluğun bedeli belli: Ulusal biyoçeşitlilik strateji ve eylem planlarını güncelleyen ülke sayısı hâlâ sınırlı; ulusal hedef bildiren taraf oranı yüzde 75 olsa da bunların küresel iddiayla arasında ölçülebilir bir boşluk var.
Mikro-iklim, makro-politika
Bu kopukluğun bilimsel tarafı da var. İklim modellerinin çözünürlüğü kilometrelerle ölçülürken, canlıların gerçekte deneyimlediği sıcaklık santimetrelerle belirlenir. Bir kuş yavrusu, meteoroloji istasyonunun kaydettiği havayı değil, içinde bulunduğu kovuğun havasını yaşar. Tür dağılım modellerinin ve iklim risk haritalarının makro veriye dayandığı, mikro-sığınakların ise büyük ölçüde hesap dışı kaldığı bir dünyada, hem riski hem de dirençliliği yanlış tahmin ediyoruz. Sıcak hava dalgalarında hayatta kalan popülasyonlar, çoğu zaman iklime en iyi "uyum sağlamış" olanlar değil, en iyi sığınağı bulmuş olanlardır. Bu ayrım, koruma önceliklerini şüphesiz kökten değiştirir: kimi durumda yapılacak en etkili müdahale bir tür için üretim programı kurmak değil, o türün sığınabileceği yaşlı ağaçları kesmemektir.
Üstelik elimizdeki kanıt tabanı da eşitsiz. Bu yazıya konu olan akademik çalışmanın yazarları, 65 yıla yayılan literatürün ağırlıklı olarak Kuzey yarımkürenin zengin ülkelerinden geldiğini, Güney Amerika ve Asya'da, Afrika'nın büyük bölümünde ise kovuk sıcaklığı ölçümü bulunmadığını belirtiyor. Yani biyoçeşitliliğin en yoğun olduğu bölgelerde, kovukların ne kadar hayat kurtardığını henüz bilmiyoruz. Bu, müzakere masasında "kanıt yetersiz" gerekçesiyle erteleme yapmanın değil, araştırma finansmanını yeniden dağıtmanın nedeni olmalı.
Antalya'nın ev sahipliği bu tartışma için ironik bir uygunluk taşıyor. Akdeniz havzası, ısınmanın küresel ortalamanın üzerinde seyrettiği, yangın rejiminin değiştiği, aynı zamanda olağanüstü bir tür zenginliğine sahip bir bölge. Anadolu'nun yaşlı meşelikleri, sedir ve ardıç ormanları, ağaçkakanlardan yarasalara uzanan kovuk kullanıcıları topluluğunu besliyor. Zirveye ev sahipliği yapan bir ülkenin kendi habitatlarını şekillendiren ağaçlarını korumaya yönelik ölçülebilir bir taahhütle masaya gelmesi, retorikten çok daha güçlü bir sinyal olurdu.
Biyoçeşitlilik ve iklim zirvelerinin arasında
Bu iki zirvenin takvimsel yakınlığı, aslında bir fırsat. Ekimde Erivan'da alınacak kararların kasımda Antalya'da iklim gündemine taşınabilmesi, "sinerji" retoriğinin ilk kez somutlaşması anlamına gelebilir. Bunun için gereken şey yeni bir kavram değil, üç basit tercih.
Birincisi, ölçüm birimini genişletmek: uyum göstergelerine mikro-iklim kapasitesini eklemek. Kaç hektar orman "korundu" sorusuna, kaç habitat ağacı ayakta bırakıldı, kaç kovuk yoğunluğu korundu sorularını eklemek teknik olarak mümkün.
İkincisi, yaşlı ve kovuklu ağaçları —ölü ağaçlar dahil— orman yönetiminde pazarlık dışı bırakmak. Sıcak hava dalgalarının kitlesel ölümlere yol açtığı bölgelerde öncelik doğal habitatın korunması ve yeniden üretilmesi olmalı. Yapay yuvalar kullanılacaksa, tasarımları doğanın termal performansını taklit edecek biçimde yenilenmeli; bugünkü kutular çoğu durumda bir çözüm değil, bir risk.
Üçüncüsü, finansmanın niteliği. Karbon odaklı orman finansmanı, hızlı büyüyen tek tür plantasyonları ödüllendirmeye eğilimli olabilir. Termal tampon işlevini fiyatlamayan bir mimari, kovuğu olan ormanı sistematik biçimde cezalandırır.
Bu üç tercihin hiçbiri yeni bir teknoloji, yeni bir fon ya da yeni bir müzakere başlığı gerektirmiyor. Yalnızca mevcut metinlerde geçen "doğa temelli çözüm" ifadesinin içini, biyolojinin işleyişine sadık bir biçimde doldurmayı gerektiriyor. Bir kovuğun üretilmesi için on yıllar gerekirken yok edilmesi için birkaç dakikanın yettiğini kabul etmek, bu asimetriyi iklim ve koruma politikalarına ait metinlere yazmak demek.
Ağaç kovuğu, iklim uyumunun en ucuz, en dayanıklı, en yaygın altyapısı. Bakımı bedava; tek şartı zaman ve dokunulmazlık. Antalya'da fosil yakıt yol haritası yeniden masaya gelecek ve gelmeli. Ama zirveden çıkacak metnin, ormanı yalnızca tonaj olarak değil, içinde barındırdığı serinlik olarak da tanıması gerekiyor. Aksi halde 1,5 derece hedefini tartışırken, dört derecelik sığınakları kaybetmiş olacağız.
Kaçkar’ı Koşarak Deneyimlemek
Dağların ritminde, doğayla uyum içinde koşmak

Sonbaharın ilk günlerinde yolum uluslararası ultra trail koşu organizasyonu UTMB Kaçkar vesilesiyle ilk kez Karadeniz’e, Rize’ye düştü. Bölgeye giderken yağmur, sis ve serin bir havayla karşılaşacağımı düşünüyordum. Ancak yarışın başladığı yer Çamlıhemşin-Ayder Yaylası güneşli ve sıcaktı. Ayder Yaylası 1.350 metre yükseklikte. Gitmeden önce gözümün önünde hep sisli yayla görüntüleri ve yeşilin her tonu vardı. Ulu ağaçlar, çoban yolları, geleneksel Karadeniz evleri… Eylül’ün en sıcak günlerinden birine denk geldik. Gündüz güneşin altında koşarken hissettiğimiz sıcaklık, akşam saatlerinde yerini belirgin bir soğuğa bırakıyordu.
Dağlık arazide yaptığımız patika koşusu, bir coğrafyayı yalnızca görerek değil, sıcaklığıyla, kokusuyla, sesiyle, endemik bitkileriyle ve değişen zeminiyle deneyimlemenin ne anlama geldiğini kısa sürede gösterdi bana. Organizasyon için dünyanın farklı ülkelerinden profesyonel sporcular Rize’ye gelmişti. Kaçkarlar’da 100K, 50K, 20K ve 4K parkurlarda yarışmak, yalnızca iyi bir kondisyona sahip olmayı değil, rakıma, araziye ve gün içinde değişen hava koşullarına da hazırlıklı olmayı gerektiriyordu. Güneşli havaya rağmen yükseldikçe serinlik artıyor, gündüz ile akşam arasındaki sıcaklık farkı belirginleşiyordu.
100K koşucuları zengin ormanların yanı sıra buzul gölleri de görme fırsatı buldular. Bölgeye vardığımızda birçok sporcu, bu zorlu parkurda rakıma uyum sağlayabilmek için bizden çok önce Kaçkarlar’a gelmiş, dağlardaki antrenmanlarına ve kamplarına başlamıştı. Ben ise başlangıç için en kısa etabı “İklim İçin Koşuyoruz” mottosuyla, Türkiye’nin yedi kıtada koşan ilk ve tek ultra-maratoncusu ve Sportive Spor Pazarlama Yöneticisi Alper Dalkılıç’ın eşliğinde tamamladım.
Bölgeyi yakından tanıyan Alper Bey, parkur boyunca bize rehberlik ederken Kaçkarlar’ın doğası ve buradaki yaşam hakkında bilgi verdi. Bu sayede koşucuları gözlemlerken doğayla kurdukları ilişkinin küçük ayrıntılarını da fark ettim. 50K ve 100K etaplarına katılan bazı sporcular, yırtıcı hayvanları uzak tutmanın geleneksel bir yöntemi olarak boyunlarına çan takmıştı. 100K koşucuları sabah 04.00’te karanlıkta koşuya başladılar.
Küçük ama önemli detayları da yazmak isterim. Güzergâh üzerindeki butik arıcılık faaliyetleri nedeniyle parfüm kullanmamamız gerekiyordu. Parkurların işaretlenmesiyle başlayan insan hareketliliğinin yırtıcı hayvanları büyük ölçüde rotadan uzaklaştırdığı söylendi. Doğanın içinde attığımız her adımın, çıkardığımız her sesin, hatta taşıdığımız kokunun başka canlıları rahatsız edip etmediğini düşünmeden edemedim. Burada koşmak, doğaya uyum sağlamanın yanında onun sınırlarına saygı göstermeyi de gerektiriyordu. Bu zorlu spor organizasyonunun içinde olmak beni insan ve doğa ilişkisi üzerine düşündürdü.

Kendi parkurumun yanı sıra 100K rotasının bir bölümünü takip etme fırsatı buldum. Rotanın Avusor Yaylası’ndan geçen bölümü, beni Kaçkarlar’ın insan kaynaklı kirliliğin ve yoğun yapılaşmanın daha az hissedildiği yüzüyle karşılaştırdı. Yaklaşık 2.250 metre rakıma ulaştığımızda en küçük hareketimde bile yüksekliğin etkisini hissediyor, zaman zaman baş dönmesi yaşıyordum. Ben birkaç adımda zorlanırken saatlerdir parkurda olan sporcular koşmaya, çobanlar da hayvanlarını otlatmaya devam ediyordu.
Bir tarafta uluslararası bir yarış sürerken diğer tarafta Kaçkarlar’daki gündelik yaşam yavaş temposuyla ilerliyordu. Aynı patikalarda buluşan bu iki farklı tempo, bölgeyi yalnızca bir spor parkuru olarak değil, daha bütüncül biçimde düşünmemi sağladı.
Dağdan aşağı indiğimizde ise çok farklı manzarayla karşılaştım. Etkinliğe gösterilen ilgiye rağmen çevreye atılan ambalajlar, izmaritler, yöresel bitki temelli dokumaların yerini alan polyester ve plastik ürünlerle dolu dükkânlar ve plansız yapılaşmanın izleri dikkat çekiyordu. Bölgede çok sayıda yapı bulunmasına rağmen hijyenik tuvalet ve ilk yardım gibi temel ihtiyaçların organizasyon için dışarıdan getirilen geçici çözümlerle karşılanması gerekiyordu. Ziyaretçi yoğunluğunu ağırlayabilecek kadar bina vardı ancak bu yapılaşma millî parkın asıl ihtiyaçları düşünülerek planlanmamıştı.
UTMB Kaçkar, bölgenin doğa sporları açısından taşıdığı küresel potansiyeli gösterirken bu eşsiz coğrafyanın turizm talebini karşılamak uğruna uğradığı ekolojik zararı da görünür kılıyordu. Kaçkar Dağları’nın korunması için doğayı merkeze alan daha dikkatli bir planlamaya ihtiyaç var. Kaçkarlar’da koşmak, bir coğrafyayı deneyimlerken bıraktığımız izi, başka canlılarla paylaştığımız alanı ve doğaya karşı sorumluluğumuzu yeniden düşünmemi sağladı.
Küçük notum: Maalesef çevrede çok kirlilik görsek de bunu yapanlar asla sporcular değil. Çünkü sporcular plastik kullanmıyor, özel mataralarında su taşıyorlar ve koşu boyunca işaretlenmiş su kaynaklarından mataralarını dolduruyorlar.
Eko-Anksiyete: Gelecek Kaygısının Yeni Yüzü
İklim krizinin ruhumuzdaki yankısı

Son yıllarda iklim değişikliği, çevresel krizler ve doğal kaynakların hızla tükenmesi gibi konular yalnızca bilimsel ve politik tartışmaların değil, aynı zamanda bireylerin ruhsal dünyasının da önemli bir parçası haline geldi. Yuvam Dünya’nın KONDA Araştırma iş birliğiyle gerçekleştirdiği Türkiye İklim Krizi Algısı Araştırması da iklim krizinin toplumdaki karşılığının yalnızca çevresel kaygılarla sınırlı olmadığını ortaya koyuyor. 2024 araştırmasında toplumun önemli bir bölümünün iklim krizini ciddiye aldığı; endişe, sorumluluk ve çaresizlik gibi duyguların da bu algıya eşlik ettiği görülüyor. Araştırmada ayrıca insanların iklim kriziyle bağlantılı olarak en çok sağlık sorunları yaşamaktan endişe ettiği ve özellikle solunum yolu ile kalp-damar hastalıklarını iklim kriziyle ilişkilendirdiği görülüyor.
Bu tablo, iklim krizinin hayatımızı yalnızca çevresel koşullar üzerinden değil, nasıl hissettiğimiz ve geleceği nasıl düşündüğümüz üzerinden de etkilediğini gösteriyor. Nitekim Yuvam Dünya’nın “İklim krizi bir sağlık krizidir” yaklaşımıyla yürüttüğü İklim Kliniği çalışmaları da iklim değişikliği ile sağlık arasındaki ilişkiye dikkat çekiyor. İklim krizinin fiziksel sağlığımız üzerindeki etkileri kadar, geleceğe ilişkin belirsizlik ve kaygı duygularımız üzerindeki etkilerini de konuşmak bu nedenle önem taşıyor. Bu bağlamda giderek daha sık duyduğumuz eko-anksiyete kavramı, çevresel yıkım ve iklim krizine dair hissedilen yoğun kaygı, korku ve çaresizlik duygularını ifade eder. Her ne kadar klinik bir ruhsal bozukluk olarak sınıflandırılmasa da bireyin düşünce yapısını, duygusal dengesini ve günlük yaşam kalitesini derinden etkileyebilen bir psikolojik deneyimdir.
Eko-anksiyetenin temelinde büyük ölçüde kontrol kaybı ve belirsizlik duygusu yer alır; çünkü birey, küresel ölçekte gerçekleşen ve kendi doğrudan müdahalesinin sınırlı olduğu bir kriz karşısında kendini güçsüz hissedebilir. “Dünya yaşanabilirliğini yitirirse ne olacak?” ya da “Gelecek nesiller nasıl bir çevrede var olacak?” gibi sorular zihni sürekli meşgul ederek kaygının kronikleşmesine yol açabilir. Bu düşünceler zamanla yalnızca zihinsel bir uğraş olmaktan çıkar, fiziksel ve duygusal belirtilerle kendini göstermeye başlar; uyku problemleri, dikkat dağınıklığı, yoğun stres, suçluluk duygusu ve hatta umutsuzluk hissi bu sürecin doğal bir uzantısı haline gelebilir. Bazı bireyler bu kaygıyla başa çıkabilmek için sürekli haber ve bilgi akışına yönelirken, bazıları tam tersine bu konulardan tamamen kaçınmayı tercih edebilir; ancak her iki uç yaklaşım da uzun vadede kaygının sağlıklı bir şekilde işlenmesini zorlaştırır.
Bununla birlikte eko-anksiyeteyi yalnızca olumsuz bir durum olarak değerlendirmek eksik bir bakış açısı olacaktır; çünkü bu duygu aynı zamanda bireyin çevreye karşı duyarlı, bilinçli ve etik bir farkındalığa sahip olduğunun da bir göstergesidir. Doğru şekilde ele alındığında eko-anksiyete, bireyi pasif bir endişe durumundan çıkarıp aktif bir katılımcıya dönüştürebilir ve çevresel sorumluluk alma konusunda güçlü bir motivasyon kaynağı haline gelebilir. Bu noktada önemli olan, kaygıyı bastırmak ya da yok saymak değil, onu anlamlandırmak ve yönetilebilir bir düzeye getirmektir; çünkü bastırılan duygular genellikle daha yoğun ve kontrol edilmesi zor bir şekilde geri dönerken, kabul edilen ve işlenen duygular bireyin psikolojik dayanıklılığını artırır.
Eko-anksiyete ile başa çıkabilmek için öncelikle bilgi tüketim alışkanlıklarını düzenlemek büyük önem taşır; sürekli olarak felaket senaryolarına maruz kalmak zihni aşırı uyararak kaygıyı besler, bu nedenle güvenilir kaynaklardan, belirli zaman aralıklarında ve sınırlı miktarda bilgi edinmek daha dengeli bir yaklaşım sunar. Bunun yanı sıra bireyin kendi kontrol alanına odaklanması ve bu alanda somut etki yaratmaya yönelmesi, yani geri dönüşüm yapmak, enerji tasarrufu sağlamak, sürdürülebilir tüketim alışkanlıkları geliştirmek gibi adımlar atması, çaresizlik hissini azaltarak kişisel yeterlilik duygusunu güçlendirir. Bu tür küçük eylemler küresel ölçekte tek başına büyük değişimler yaratmayabilir, ancak bireyin psikolojik olarak daha güçlü hissetmesine katkı sağlar ve kolektif değişimin de temelini oluşturur.
Aynı zamanda duyguların paylaşılması ve sosyal destek mekanizmalarının kullanılması da eko-anksiyete ile baş etmede kritik bir rol oynar; benzer kaygılar yaşayan bireylerle iletişim kurmak, bu deneyimin yalnızca kişisel bir sorun olmadığını fark etmeyi sağlar ve aidiyet hissini artırır. Gerek sosyal çevrede yapılan paylaşımlar gerekse profesyonel destek süreçleri, bireyin kaygısını daha sağlıklı bir çerçevede ele almasına yardımcı olur. Bunun yanında umut duygusunu canlı tutmak da son derece önemlidir; çünkü yalnızca olumsuz senaryolara odaklanmak bireyi pasifliğe sürüklerken, bilimsel gelişmeler, sürdürülebilir teknolojiler ve artan çevre bilinci gibi olumlu gelişmelere dikkat etmek, geleceğe dair daha dengeli ve gerçekçi bir perspektif sunar.
Sonuç olarak eko-anksiyete, modern dünyanın getirdiği kaçınılmaz duygusal tepkilerden biri olarak değerlendirilebilir; ancak bu kaygının birey üzerinde yıkıcı bir etki yaratması kaçınılmaz değildir. Aksine, doğru farkındalık ve stratejilerle bu duygu, bireyin hem kendisiyle hem de çevresiyle daha bilinçli bir ilişki kurmasına katkı sağlayabilir. Önemli olan, kaygıyı bir tehdit olarak görmek yerine onu anlamaya çalışmak, dönüştürmek ve harekete geçirici bir güç olarak kullanabilmektir; çünkü gerçek değişim, çoğu zaman tam da bu tür duygusal farkındalıkların içinden doğar.
Rüzgâra Göre Yaşamak
Bir teknenin motorunu değiştirmek mi daha sürdürülebilir, yoksa denizle kurduğumuz ilişkiyi mi?

Geçen hafta Cannes Yachting Festival'inde iskeleler boyunca yürürken insanın dikkatini ilk çeken şey teknelerin güzelliği oluyor.
Bazıları tekne demeye dilin varmayacağı kadar büyük. Parlak gövdeler, geniş güverteler, havuzlar, salonlar, kusursuz tasarlanmış iç mekânlar… Denizin üzerinde hareket eden küçük birer dünya gibiler.
Bir süre sonra insan teknelere değil, temsil ettikleri hayata bakmaya başlıyor.
Daha büyük. Daha hızlı. Daha konforlu. Daha uzağa.
Oysa festivalin bu yıl öne çıkardığı kavramlardan biri "slow cruising"idi: yolculuğu etaplara bölmek, kıyıdaki yerlere daha çok zaman ayırmak, hızdan çok rotaya ve deneyimin niteliğine bakmak. Festivalin kendi anlatımında kullanılan kelimelerden biri özellikle dikkat çekiciydi: sobriété. Ölçülülük, sadelik, yetinme.
İskelelerde yürürken aklımda o kelime kaldı.
Sonra Port Canto'daki yelkenlilerin arasına geçince görüntü değişiyor.
Direkler birbirinin arkasında gökyüzüne uzanıyor. Halatlar, makaralar, katlanmış yelkenler… Festival iki limana yayılmıştı. Vieux Port'taki motor yatların ardından Port Canto'nun yelken alanına geçince, sanki denizde hareket etmenin iki farklı biçimi yan yana duruyordu.
Ve insan ister istemez düşünüyor: Rüzgâr varken neden motor?
Bedava bir enerji kaynağı
Yelkenin temel fikri neredeyse şaşırtıcı derecede basit.
Rüzgâr esiyor. Siz onu yakalıyorsunuz. Ve gidiyorsunuz.
Yakıt istasyonu yok. Priz yok. Motorun sürekli çalışması gerekmiyor. İnsanlık binlerce yıl boyunca denizleri bu şekilde geçti; ticaret yaptı, göç etti, keşfetti, savaştı.
Bugün ise rüzgâr hâlâ aynı rüzgârken, denizde hareket etmek büyük ölçüde fosil yakıta dayalı bir faaliyet hâline geldi.
Elbette modern bir yelkenli de tamamen "karbonsuz" değil. Onu üretmek için enerji gerekiyor. Cam elyafı ve karbon fiber gibi malzemelerin çevresel maliyeti var. Limanlar, elektronik sistemler, aküler, yardımcı motorlar, boyalar var.
Bir de ömrünü tamamladığında ne olacağı meselesi var. Avrupa'da yaklaşık altı milyon gezi teknesi bulunuyor ve bunların önemli bir bölümü geri dönüşümü zor kompozit malzemelerden üretilmiş. Her yıl filonun yüzde 1-2'sinin (en az 80.000 teknenin) kullanım ömrünün sonuna geldiği, bunlardan ise yalnızca yaklaşık 2.000'inin usulüne uygun biçimde söküldüğü tahmin ediliyor.
Yani beyaz yelkenleri görüp hemen "işte sürdürülebilir ulaşım" demek kolay. Gerçek biraz daha karmaşık. Ama beni Cannes'da düşündüren şey tam da teknenin karbon hesabı değildi. Yelkenlinin bizden istediği başka bir şeydi.
Uyum sağlamak.
Rüzgâr sizin programınızı bilmiyor
Motorlu bir teknede gaz kolunu ileri ittiğinizde, belli sınırlar içinde, istediğiniz yöne doğru ilerlersiniz. Yelkenlide ise rüzgârın nereden geldiğinin bir önemi vardır. Akıntının bir önemi vardır. Havanın bir önemi vardır.
Bazen doğrudan gitmek istediğiniz yere gidemezsiniz. Rüzgâra karşı zikzak çizmeniz gerekir. Bazen hızlanırsınız. Bazen yavaşlarsınız.
Bazen de beklersiniz.
Modern hayatın bize pek öğretmediği bir fiil bu: beklemek.
Çünkü yaşadığımız dünya giderek doğanın sınırlarını ortadan kaldırabileceğimiz fikri üzerine kurulu.
Yazın ortasında bir odayı kışa çevirebiliyoruz. Kışın çilek yiyebiliyoruz. Dünyanın öbür ucuna birkaç saat içinde ulaşabiliyoruz. Geceyi gündüze çevirebiliyoruz.
Bir şeyi istediğimizde, mümkünse şimdi istiyoruz.
Enerji de büyük ölçüde bu arzuyla ilgili. Doğanın sunduğu kadarını kullanmak yerine, ihtiyacımız olduğunu düşündüğümüz anda, ihtiyacımız olduğunu düşündüğümüz miktarda enerji üretmeye çalışıyoruz.
Yelkenli ise size başka bir sözleşme sunuyor: Ben seni götürürüm, ama şartları sadece sen belirleyemezsin.
Daha temiz mi, daha az mı?
İklim krizi üzerine konuşurken çözümü çoğu zaman teknolojide arıyoruz.
Benzinli otomobilin yerine elektriklisini, fosil yakıtın yerine yenilenebilir enerjiyi, geleneksel motorun yerine elektrikli motoru koyuyoruz.
Bunların hepsi gerekli.
Cannes'da da denizcilik sektörünün bu yönde ilerlediğini görmek mümkün. Festivalin bu yılki sürdürülebilir ürün ödülü, bir dıştan takma motor üreticisinin üretim sürecindeki emisyonu yarı yarıya azalttığını söylediği yeni bir kaplama teknolojisine gitti. En inovatif tekne ödülü ise belirli koşullarda tamamen elektrikli ve sessiz seyir imkânı veren hibrit bir katamarana verildi. Bunlar küçümsenecek gelişmeler değil.
Ama belki daha zor bir soru daha var: Aynı hayatı daha temiz enerjiyle sürdürmeye mi çalışıyoruz, yoksa ne kadar enerjiye ihtiyaç duyduğumuzu da sorgulamaya hazır mıyız?
Bir otomobil elektrikli olabilir ama yine de 2 ton ağırlığında olabilir.
Bir ev güneş enerjisiyle çalışabilir ama yine de gereğinden fazla büyük olabilir.
Bir tekne daha verimli bir motora sahip olabilir, ama yine de daha hızlı, daha büyük ve daha konforlu olacak şekilde tasarlanabilir.
Teknoloji "nasıl?" sorusuna cevap verebilir.
Ama "ne kadar yeter?" sorusu hâlâ bize ait.
Yavaşlığın rahatsız edici tarafı
Belki de yelkenliyi ilginç kılan şey budur.
Bizi yalnızca daha az yakıt kullanmaya değil, başka türlü düşünmeye de zorluyor. Yolculuğun süresini yalnızca bizim belirlemediğimiz bir dünyaya dönmeye. Doğayı, aşılması gereken bir engel değil, kararın taraflarından biri olarak kabul etmeye.
Bunu romantikleştirmek istemiyorum. Açık denizde rüzgârın kesilmesinin şiirsel bir tarafı olmayabilir. Bir yere yetişmeniz gerekiyorsa, yavaşlık hiç çekici gelmeyebilir.
Zaten sürdürülebilirliğin zor tarafı da burada başlıyor.
"Yeşil" olan her şeyin aynı zamanda daha hızlı, daha ucuz, daha rahat ve daha kullanışlı olmasını istiyoruz.
Belki her zaman olmayacak.
Belki bazı şeylerden vazgeçmeden iklim meselesini çözemeyeceğimiz gerçeğiyle bir noktada karşılaşacağız. Vazgeçmek derken daha kötü yaşamaktan söz etmiyorum.
Belki sadece başka türlü yaşamaktan.
Festivalin sözlüğünde o kelime zaten vardı: ölçülülük. Belki asıl mesele, onu yalnızca teknenin hızı için değil, kendimiz için de düşünmeye başlamak.
Cannes'dan ayrılırken aklımda festivalde gördüğüm en büyük yat kalmadı. Yelkenlilerin direkleri kaldı. Belki de çünkü yelken unutmaya başladığımız çok basit bir şeyi hatırlatıyor: Doğa bizim için çalışan sınırsız bir kaynak değil.
Biz onun içinde hareket ediyoruz.
Rüzgârı açıp kapatamıyoruz. Yönünü değiştiremiyoruz. Daha çok para ödeyerek daha hızlı estiremiyoruz. Ancak geldiğinde yelkenimizi açabiliyoruz.
İklim krizinin ortasında belki de öğrenmemiz gereken şey yalnızca daha temiz motorlar yapmak değildir.
Bazen motoru kapatmayı da öğrenmektir.



