Eski Köye Yeni Adet / Av. Cem Şanap & Stj. Av. Öykü Subaşı
Herkese selamlar!
“Eski Köye Yeni Adet” bülteninin 22. sayısına hoş geldiniz! Önceki sayımızda aşırı bilgi yüklemesine ve sosyal medya ile hukukun etkileşimine değindik. Bu sayımızda ise sanat ile hukukun kesişimindeki birkaç noktanın üzerinde duracağız.
Yaratmak Tanrı’ya mı Mahsus?
Yaratıcılığın kökeni ve evrimi

Yaratmak, uzun bir süre Tanrı ile ilişkilendirildi. Antik Yunanlılara göre insan, orijinal bir şey yaratamazdı. Orijinal bir yapıt ortaya koymak, yoktan var etmek yalnızca ilahi bir güce mahsus olabilirdi. Yoktan var eden Tanrı ile hâlihazırda var olan malzemeden bir eser üreten sanatçı, aynı kefeye konulamazdı. Bu sebeple insanlar tarafından ortaya konulan sanat eserleri, yaratılan değil, taklit edilen şeyler olarak kabul edilirdi. Zira sanat, doğanın bir taklidinden ibaretti.
Rönesans ile birlikte bu görüş değişmeye başladı. Zamanla yaratıcılık Tanrı’ya mahsus olmaktan çıkarak insanların da sahip olabileceği bir özellik olarak benimsendi. “Yaratıcı” terimi sanatçılar ve ardından bilim, psikoloji ve benzeri alanlarda üretenler için kullanılmaya başlandı.
Bugün bildiğimiz hâliyle “yaratmak” kelimesi (to create), Latince meydana getirmek ve üretmek anlamına gelen “creare”den türedi. Bundan önce Antik Yunanda yapmak ve yaratmak için ayrı kelimeler yoktu, yalnızca yapmak anlamındaki poiein terimi kullanılıyordu. Yunancanın aksine Latincede ise yapmak ve yaratmak kelimeleri için iki farklı terim vardı: facere ve creare.
Yaratmak kelimesinin türevlerinden olan “yaratıcılık” ise çok sonraları ortaya atıldı. Günümüzde yaratma yeteneği olarak tanımlanan “yaratıcılık” kelimesi, 1927’de filozof Alfred North Whitehead’in “Religion in the Making” kitabında yer vermesiyle bilim, sanat ve edebiyat dallarında yaygın olarak kullanılan bir kelime hâline geldi. Hatta, bir netlik taşımasa da bu kelimeyi İngilizceye Alfred’in kazandırdığı da düşünülüyor.
Bir zamanlar Tanrı’ya mahsus olduğu düşünülen yaratma yeteneği, artık insanların da sahip olabileceği bir özellik olarak kabul ediliyor. Peki, acaba bu terimin sınırlarını daha da genişleterek Tanrı ve insan dışında bir varlığın yaratıcılığa sahip olabileceğini söyleyebilir miyiz?
Eşi Benzeri Görülmemiş Bir Dava: Monkey Selfie Case
Sanatın öznesi ve hukuki boyutu

Araştırmalar gösteriyor ki hayvanlar da yaratıcı olabilir. Peki, bir sanat eseri ortaya koyabilir mi? Bir pisuvarın veya koli bandıyla duvara yapıştırılmış bir muzun sanat eseri olarak kabulüne benzer şekilde bu konu da uzun bir süre tartışılabilir belki. Gel gelelim hayvanların ortaya koyduğu ürünlerin sanat eseri olup olmadığının ötesinde, bu ortaya konulan “netice”nin telif hakkının kime ait olacağı büyük bir sorun teşkil ediyor.
Gelin sizi bu sorunun merkezinde yer alan Naruto isimli makak maymunu ile tanıştıralım.
İngiliz doğa fotoğrafçısı David Slater, nesli tükenmekte olan bir maymun türünü fotoğraflamak için Endonezya’ya yaptığı gezi sırasında Naruto ile tanıştı. O sırada olacaklardan bihaber David’in kamerasını bir kenarda başıboş bırakmasıyla Naruto, kamerayı alıp deklanşöre basarak etrafın fotoğrafını çekmeye koyuldu. Çektiği fotoğraflar arasında, iki yıl sonra Oxford sözlüğü tarafından yılın kelimesi seçilecek olan “selfie”nin (özçekim) en ünlülerinden biri de vardı.
Bu selfienin viral olmasının ardından PETA’nın (Hayvanlara Etik Muamele İçin Mücadele Edenler) fotoğrafın telif hakkının Naruto’ya ait olduğu iddiasıyla açtığı dava ile David, kendini 2 yıl sürecek bir hukuk mücadelesi içinde buldu. Bu süreç sonunda mahkeme, insan olmayan bir hayvanın telif hakkına sahip olamayacağına karar verdi. ABD Telif Hakları Ofisi de hayvanlar tarafından yaratılan eserlere telif hakkı koruması sağlamayacağını duyurdu. Sonuç olarak, Naruto’nun çektiği fotoğrafların kamu malı olduğu ve telif hakkıyla korunamayacağı belirlenmiş oldu.
Görüldüğü üzere, insanların yaratıcılık üzerinde bir tekeli yok ancak telif hakkı söz konusu olduğunda aynı şeyi söylemek henüz mümkün değil gibi.
Sanat ve Teknoloji İç İçe
Dali’den esinlenen bir yapay zekâ

Bu sayımızda öncekilerde olduğu gibi bir hukuk teknolojisi girişimini değil, hukuki boyutunu tartışacağımız bir yapay zekâ teknolojisini ele alacağız.
OpenAI şirketi tarafından yaratılan DALL-E, yazılı tasvirlerden görsel oluşturan bir yapay zekâ programı. Temmuzda beta aşamasına geçerken bekleme listesinden 1 milyon kişiyi davet edeceğini belirten şirket, kullanıcılarına her ay belli sayıda görüntü yaratma imkânı sunuyor.
İsmini bir Pixar animasyonu olan robot WALL-E ve ünlü ressam Salvador Dali’den alan DALL-E ile farklı stillerde görselleri hızlı bir şekilde oluşturabiliyorsunuz.
Peki, DALL-E veya benzeri yapay zekâ destekli programlar tarafından üretilen görüntülerin sahibi kim? Modeli eğiten yapay zekânın sahibi mi, yoksa kelimeler kullanarak yaratılmasını istediği görseli tasvir eden kullanıcı mı? OpenAI, şimdilik orijinal görüntünün sahipliğini elinde tutsa da bu soru, önümüzdeki yıllarda oldukça tartışılan bir konu hâline gelecek gibi görünüyor.
Hukuki boyutundan baktığımızda ise yapay zekâ tarafından oluşturulan eserler için telif hakkı almanın aynı hayvanlarda söz konusu olduğu gibi ABD özelinde henüz mümkün olmadığını söyleyebiliriz.
Bu sayımızda hayvanların ve yapay zekânın sanatın öznesi olması durumunu ele aldık. Bir sonraki sayımızın konusunu öğrenmek için Instagram sayfamızı takip etmeyi ve yeni sayımızdan anında haberdar olmak için bültenimize abone olmayı unutmayın!

