Aposto’da yayımlanan bültenlerden öne çıkan içerikleri bir araya getirerek hazırladığımız Aposto Digest’te bu hafta iklim krizi, bellek ve yaşam konuları yer alıyor. Aposto Radyo'dan seçimimiz, haftanın görseli ve önerisi de bu sayının devamında sizi bekliyor.
Aposto Digest'te yer alan bütün içerikler ve çok daha fazlası için Aposto’nun iOS uygulamasını buradan indirmeyi unutmayın.
Mutlu hafta sonları!
Aposto Editörleri
Dadanizm ekibinin hazırladığı podcast serisi devam ediyor. Zorunda mıyım? Aposto! Radyo'da yayımlanan son bölümünde ‘‘Popüler zevklerimden utanç duymak zorunda mıyım?’’ diye soruyor. İtiraf edelim, herkes küçük gördüğümüz popüler şarkılardan biraz hoşlanıyor, bazı ünlüleri takip etmekten kendini alamıyor. Ama bunu neden gizliyoruz, kimden gizliyoruz?

İllüstrasyon: A Bohemian Peasant
İllüstrasyon, Bitkiler Eşrafından Dedikodular'ın ıhlamur ağaçlarını anlatan ve yaz günleri için soğuk bir ıhlamur çayı tarifi veren son sayısından.
İklim ve kültür dergisi Dünyahali, aylık olarak iklimle ilgili güncel gelişmeleri aktarıyor, dünyamız hakkında düşünce yazılarına ve incelemelere yer veriyor.
Uçuruma Doğru Gidiyoruz
İTÜ’deki iklim bilimci dostumuz Barış Önol Twitter hesabından çoğumuzun hislerini paylaştı: “Senelerdir modellerde gördüklerimizin gerçek olması çok üzücü.” İklim biliminin çeşitli konularında çalışan bireyler açısından bakıldığında çevremizde yaşanan çoğu problemin geleceği epeydir belliydi ve ne yazık ki 1980’lerden bu yana sesimizi yeterince duyuramadık. Şimdi hesaplarda gördüğümüz, fizik kurallarının öngördüğü ama içten içe olmamasını umduğumuz tüm değişiklikler bir bir gerçekleşiyor. “Bilimin sesi dinleniyor mu peki?” derseniz cevap hala pek de olumlu değil.
Aslına bakarsanız bilimsel açıdan konu oldukça basit: Kömür, petrol ve doğal gaz yakıldığında atmosfere karbondioksit gazı salınır. 18. Yüzyılda ilk buhar makinesinin patenti alındığından bu yana atmosferdeki karbondioksit miktarı 1,5 katına çıkmıştır. Bu artış çok küçük olsa, yaratacağı etki de küçük olurdu. Ancak son 250 yılda saldığımız ve salmaya da devam ettiğimiz karbondioksit gazı Dünya’nın atmosferini ciddi biçimde ısıtmıştır. Ne kadar karbondioksit salımının yaklaşık ne kadar ısınmaya yol açacağı da çok zor olmayan bir hesaptır ve ilk olarak 1896 yılında Svante Arrhenius tarafından ortaya konulmuştur.
Bilimsel açıdan karşımızdaki ilk önemli gerçek bu: Kömür, petrol ve doğal gaz yakıp atmosfere karbondioksit saldığımız sürece atmosfer de ısınmaya devam edecek. Isınmayı durdurmanın tek yolu atmosfere karbondioksit salmayı bırakmaktır. İkinci önemli nokta da karbondioksidin yapısından kaynaklanıyor. Atmosfere saldığımız karbondioksit ortalama 100 sene atmosferde kalmaya devam ediyor. Yani biz bugün salımları durdursak, atmosferdeki karbondioksit miktarının azalmaya başlaması 100 sene sürecek. Bu şu anlama geliyor: Bugün dursak bile şu anda yaşadığımız doğa olayları, ısınma ve seller bir anda eski haline dönmeyecek. Bugün kömür, petrol ve doğal gaz yakmayı bırakacak olursak işler ancak torunlarımızın zamanında iyiye gitmeye başlayacak. Yapabileceğimizin en iyisi durumun çok daha kötü olmamasını sağlamaktır.
“Böyle devam edersek ülkemizi neler bekliyor?” derseniz, bu yüzyılın sonunda bölgemizdeki iklim kuşaklarının 6 derece kuzeye kayabileceğini söyleyebiliriz. Bu şu anlama geliyor: 36 derece enlemi çevresinde bulunan Antalya-Adana-Urfa çizgisinin iklimi 42 derece enlemi çevresinde olan İstanbul-Samsun-Rize çizgisine kayacak. Antalya-Adana-Urfa çizgisinin iklimi de bugün 30 derece enlemi çevresinde olan Kahire-Basra gibi olacak.
Böyle anlatıldığı zaman anlaşılması nispeten kolay oluyor ama biraz daha vurgularsak: Kahire ve Basra'da orman alanları bulunmuyor. Benzer şekilde de gerek ülkemiz, gerekse de benzer enlemlerde bulunan Portekiz, İspanya, İtalya ve Yunanistan da bu yüzyılın sonuna kadar neredeyse tüm ormanlık alanlarını kuraklık ve orman yangınlarına kaybedecek. Şu anda her yaz yaşamaya başladığımız sıcak hava dalgaları, kuraklık ve orman yangınları özel ve geçici bir durum değil, gelecek bundan da kötü olacak. Madem kömür, petrol ve doğal gaz yakmayı bırakmıyoruz, o zaman gelecekteki bu felaketlere de hazırlanmamız gerekiyor.
“Ama devletler sera gazı salımlarının azaltılması konusunda çalışmalarını sürdürüyorlar” demeyin sakın. Devletler bu konuyu konuşmaya ilk olarak 1992 yılında başladılar. Aradan geçen 30 sene boyunca sadece konuşuldu ve ciddi bir adım atılmadı, yakın zamanda da atılmayacak. Paris Anlaşması küresel ısınmanın 1,5 derece ile sınırlanmasını öngörüyor. Ülkelerin bunu başarmak için verdikleri taahhütlere bakacak olursak, herkes verdikleri sözü tutsa bile yeryüzünün ortalamada 2,5 derece ısınacağını görüyoruz. Dedim ya, aslında bu basit bir hesap. Siz bilim insanlarına daha ne kadar otomobil kullanmak, evinizi doğal gaz ile ısıtmak, elektriğinizi kömürden elde etmek istediğinizi söyleyin, onlar size kolaylıkla tüm bunların yeryüzünü kaç derece daha ısıtacağını söyleyebiliyorlar. Hesapları görünce üzülüyoruz, ama elimizden bir şey gelmiyor. Tek yapabildiğimiz, olabildiğince yüksek sesle “uçuruma doğru gidiyoruz” diye bağırmak oluyor ama o da günlük hayatın koşuşturmacası arasında kaybolup gidiyor.
Haftalık kültür antolojisi ve’posta'nın son sayısında Melike Özbay bellek ve zaman hakkında iki deneme kaleme kalıyor.
“İnsan olmak yeterli”
Melike Özbay
Değer verdiğim birinin benden o kadar da haz etmediğini öğrendikten birkaç saat sonrasıydı. Geceler boyu süren bir konuşmadan alnımın akıyla çıktım mı, diye düşünüyordum metroyu beklerken. Anonslar yapılıyor fakat herhangi birini anlamam mümkün değil. Kusura bakmayın sevgili zabıtalar, güvenlik görevlileri, teknisyenler, makinistler. Mesajların, olayların, fotoğrafların sırasını düzenleyerek, kendimi aynı anda hem kırgın, hem haklı, hem de mağrur gösterecek şekilde tarihi yeniden yazmakla meşgulum.
Münir Göle, “Doğru Olmadığını Biliyorum ama Öyle Hatırlıyorum” yazısında “Bugünkü kimliğimle geçmişe dönüp bakarken, şimdiki konuma parazit yapmayacak deneyimlerin arayışındayımdır. Bellekte bunun tersi kayıtlara rastlamam hâlinde, şimdi’deki geleceğime uydurabilmek için bazı değişikliklere yönelmem doğaldır,” diyor (Cogito, “Bellek: Öncesiz ve Sonrasız”, 2007) Benim de biraz içim rahatlıyor, farkındayım şu an kırılgan bir andayım, kendimi teselli etmeye çalışıyorum.
Bu esnada birden karşımdaki panoyu fark ettim: “Being Human is OK.” İnsan olmak yeterli, tüm duygularınız makbul,” yazıyor. “insanolmakyeterli” yazarak terapi indirimi alabileceğimi söylüyordu. Bir an, sanırım tüm duygulardan ve düşüncelerden uzaklaşarak karşımdaki panonun saçmalığını farkettim. Bir reklam panosunun o esnada karşıma çıkarak, teselli eder gibi göz kırpması beni hayata döndürdü, ağlamaklı çocukça şımarıklığımı sırtına attı ve sıvazladı: Ay, canım benim merak etme, her şey yoluna girecek. Bu sahte tesellinin kollarına kendimi bırakacakken, devamındaki indirim kodu ve mobil uygulama reklamı gözüme battı. Gülümsemem dondu, sonrası yine mide bulantısı.
Belleğimi yalnızca kendi deneyimlerim oluşturmuyor, zaten o deneyimleri toplumsal koşullar içinde şekil almakta olan kimliklerimle yaşadığım gibi, tam da bugün ona yine toplumsal koşullar içinde şekil almakta olan şimdi’den diğer konumlara kıyasla bakıyorum. Kırılganlığım her ikisiyle de ilişkili. Toplumdan, bana ve zamana dağılan bir uzamdan bakınca komik kırılganlığım, bu ara bu dünyada yaşayan bireylerin çoğunda da benzer. Günden güne daha kırılganlaşıyor, daha çok çocuklaşıyor gibiyiz.
Reklamcılar geçmişte uzunca bir süre ihtiyacımız olan şeyler arasından, onların kârına olacak tercihi yapmamız için ürünlerini süslediler. Bir süre sonra reklamla büyüyen dünya, ihtiyaçların kendisini belirlemeye başladı, arzularımızı yönlendirdi. Bunlar malumunuz. Artık reklamlar, ihtiyacımız olup olmadığını bile bilmediğimiz arayışlara hitap ediyor. Bunlara tek başına arzu demek yetersiz. Örneğin, teselli de satılabilir bir şey artık.
İyi de niye teselliye ihtiyaç duyuyoruz? O teselliyi günden güne artık dostlarımızda, ailemizde, yaşamımızda kendiliğinden niye bulamıyoruz? Bulamadığımız için mi sayı gittikçe artıyor, yoksa piyasa genişledikçe kapsama alanı artık “insan ruhuna” kadar ulaşıyor ve bize o tesellinin ancak uzmanlarca verilebileceğini mi söyleniyor? Hepsi aynı anda doğru olabilir, yanıtlar birbirini besleyerek hepsini geçerli hâle getiriyor. Yalnızlaştırılıyor, yoksullaşıyor, çaresizleştiriliyoruz. İyi de, bunun benim kırılgan ikili ilişki hayatımla ne ilgisi var?
Uzun yıllardır taşıdığım bir duygusal yüktü bu, sanki dünya üzerinde yaşayanların yüzde doksanının benim gerçek diye adlandırdığım dertleri var, milyonlar açlıkla, yoklukla sınanırken, ben akıl almaz bir şımarıklıkla kafamdaki seslerde boğuluyordum. Sorsanız elimde hiçbir zenginlik de yok, kıt kanaat geçinerek büyütüldüm, ben de kıt kanaat geçiniyorum. İşimle ilgili başım dertte, finans dökümüm buna “finans” dememi komik kılar, geleceğim belirsiz, emekliliğe dair hiçbir güvencem yok, fakat gelin görün ki bu somut maddi dertleri konuşmaktan kaçıp hatıralarımı ve o hatıraların işaret ettiği geleceği, oturduğum çekyatta en çok da duygusal ilişkilere yoğunlaşmakla meşgulum. Bu sığ sularda boğulmam mı insanca olan?
Yalnız değilim, biliyorum, bu metro yolculuğunun sonu beni uzun süredir görmeyen ve çok özlediğim insanların yanında götürecek, neden hiç gitmek istemiyorum? Sanki yolumu bulsam, bir kerecik olsun, tek bir kalemde bu yaşamın öyküsünü görsem huzura erecek gibiyim.
Bunları düzenleyen belleğimin ve hayatı yorumlama kabiliyetimin saldırı altında olduğunu seziyorum. Sosyal medyadan yeni nesil iyi yazarlara, en çok izlenen filmlerden en çok tıklanan dizilere kadar herkes, her şey, kendini konuşuyor. Birey olmak, birey olmanın ne olduğunu unutturacak kadar katmanlı bilgi ve yorum yığınları altında. Kalabalıklar ise “tutkulu anların solgun hatıraları gibi” bir hasretin parçası.
Cesaretine hayran kaldığım insanların büyük değişimlere niyetlenen cüretlerinin tekil olarak bana ve benden başkasına zaman zaman bulaşması hâlâ mümkün, bir kitlesel harekete “işte o beklenen an” diye koşmak mümkün. Ama kalabalıkların kalabalıkları etkilememesi için, sadece tekilden tekile bulaşacak bir cüreti tolere eden dünya düzeneği inşa ediliyor sanki. Dostlarımın belleği saldırı altındayken, düşman hatları geçmişin her ânını tüm parlaklığıyla hatırlıyor.
Fanzinden hâllice ruhuyla iştah ve ufuk açan yeme-içme yayını Apéro, bu sayısında bizlerle dondurmanın çok da kısa olmayan tarihini paylaşıyor.
Ey buz, sen nelere kadirsin!
Vanilyalı, kakaolu, orman meyveli, Antep fıstıklı, eğer Karadenizliyseniz hamsili... Dondurma hepimizin çocukluğunun en güzel hediyesi, soğuğun en katlanılır hâli, mutluluk kaynağı, bunaltıcı günlerin kurtarıcısı. Havalar ısınmaya başladı mı en iyi yancı olan dondurmayı artık her gün yiyoruz. Peki hangi dahinin fikri, nereden çıktı meyveyi sütü dondurmak?
Dondurmanın tarihi esasen buzun temini ve saklanmasıyla başlar. Buzu teknoloji olmadan saklamak biz modern insanlara her ne kadar imkânsız gelse de bu neredeyse ilk çağlardan beri kullanılan bir yöntem: dağlardan toplanılan ve günlük temin edilen karları ve buzları, kuyularda yahut erimeyecek buz evlerinde sıkıştırarak saklamak (!) Kadim Mezopotamya uygarlıklarının başlattığı bu kar saklama yöntemi, Eski Yunan ve Roma’da da kullanıldı Osmanlı'da da. Selçuklular karlarını sakladıkları yere karlık adını verdi; Osmanlı saraylarında kar temininden sorumlu olanlar karcıbaşı ve buzcubaşı olarak adlandırıldı. Hatta öyle ki Osmanlı saraylarına her gün Keşiş Dağı’ndan (Uludağ) günlük kar temin edildi. Bu iş o kadar önemliydi ki yarı magazinsel bilgiyi de vermeden geçmeyelim: Sokulu Mehmet Paşa, 1578’de kar temini işinden yıllık 80 bin kadar altın kazandı.
Eğer içinde buz olan bileşenleri dondurma olarak kabul edersek dondurmanın tarihi aslında tahmin edebileceğinizden bile daha eski. Bugün bildiğimizin dışında kremasız, şekersiz pre-dondurmaların ilk olarak nerede keşfedildiği ve damak tadına adapte edildiği muamma. Çin’de T’ang Hanedanlığı döneminde İmparator T’ang’ın (649-697) sığır sütü ve kafurdan donmuş bir yiyecek hazırladığı biliniyor. Roma İmparatoru Neron’un buzlu, ballı ve kuruyemişli bir yiyeceğe âşık olduğu da âşikar. Abbasi Döneminde de sütün buzla dondurulup meyvelerle tatlandırılarak yedikleri yiyeceğe dair reçeteler bulunuyor. Hakeza Anadolu kültüründe de pekmezli kar yemek hâlâ sürdürülen bir gelenek.
Şerbetten sorbetto’ya
Ortaçağ’dan beri Araplar, Persler ve Türkler şerbet içiyorlardı. Buzun baş kahraman olduğu bu içecekler, meyvelerle tatlandırılır, zaman zaman donmuş olarak servis edilirdi. 13. ve 14. yüzyıllara geldiğimizde İtalya’nın Orta Doğu ve Asya’yla gelişmiş ticareti ve temasları sayesinde şerbet Avrupa’ya giriş yaptı. Avrupa’da şerbet kültürü de 16. yüzyılla birlikte kabul edildi ve geliştirildi. İtalyancada sorbetto olan şerbet, 1611’deki bir tarifte şöyle tanımlanıyor: “Su, limon suyu, şeker, amber ve miskten yapılan çok pahalı ve nefis bir içecek.”
Şerbet içme kültürü, İtalya’dan Fransa’ya, oradan da İngiltere’ye yayıldı. 17. yüzyılda da İtalyanların şerbeti soğutup dondurarak icat ettikleri meyveli dondurmaya sorbetto adı verildi. Hâlâ Fransa ve İngiltere’de bu tür meyveli dondurmalara sorbet denir.
Bu sütü dondurup da mı saklasak?: Sütlü kremalı dondurmalar
Ve tabii ki sütlü dondurmanın yayılmasında asıl payın gurme kraliçe Catherine de Medici’ye ait olduğu en bilindik hikâye. Yeniliklerin âşığı kraliçe, bir gün sarayda misafirlerine kaşıkla yenilebilen; dondurulmuş süt servisi yapar. Bu dondurulmuş süt, Fransa’yı ziyaret eden İngiltere Kralı I. Charles’a da sunulur ve kral bu soğuk lezzeti o kadar çok beğenir ki bunu yapan Fransız aşçıdan tarifi kendisine satmasını ister.
Bugün bildiğimiz dondurmalara yakın en erken tarifler ise 17. yüzyıl İtalya’sına ait. İtalya’da potasyum nitrat yahut tuz kullanarak ısıyı eksi derecelere çekme yöntemi keşfedildikten sonra soğutma kaplarının kenarlarındaki buzlar kazınarak meyveli dondurmalar ortaya çıktı. Önce şerbette denenen bu yenilik ardından sütlü, kremalı, zaman zaman içinde dondurma olan tariflerde denendi. 1660’larda dondurma önce Napoli, Floransa, Paris ve İspanya’da, daha sonra İngiltere’de, ardından 1700’li yıllarda Amerika kıtasında yapılmaya başlandı. Gerisi, pek tabii yaratıcılık! İlk meyveli dondurma tarifi 1674’te Fransız yazar Sieur d’Hemery, ilk kremalı dondurma tarifi 1682 yılında Fransız aşçı ve yemek yazarı La Varenne tarafından yazıldı. Ayrıca 18. yüzyılla birlikte dondurma külah şeklindeki kâğıt helvaların içinde yenildiği biliniyor.

İtalya'da seyyar bir dondurmacı
1800'lü yıllara kadar dondurma, özel günlerde yenilen, kolay ulaşılamayan ama herkes tarafından çok sevilen bir yiyecekti. Çoğunlukla ev yapımıydı. Ardından tabii ki teknolojinin gelişmesi ve soğuk hava sistemlerinin yaygınlaşmasıyla birlikte dondurma da endüstriyel bir ürün hâline geldi. ABD’de 1851’de ilk defa Jacob Fussell tarafından bir dondurma fabrikası kuruldu ve arkası geldi: artık dünyanın her yerinde dondurma kolaylıkla ulaşılabilir bir üründü.
Osmanlı-Erken Cumhuriyet döneminde de ilk defa İstanbul ve Kahramanmaraş’ta 1900’lü yılların başında endüstriyel anlamda dondurma üretimi yapılmaya başlandı. İstanbul Bakırköy’de kokulu ve tatlı Arnavutköy çileğiyle yapılan çilekli dondurma, kayısılı dondurma, koyun sütüyle manda sütü karıştırılmış dondurma; salepli, kaymaklı, vişneli dondurma; Kahramanmaraş dondurması ve yanıksı dondurma çok meşhurdu.
Haftalık yayın Döngüsel Ekonomi 101, biyoçeşitlilik hakkındaki son sayısında bu videoyu izlemenizi öneriyor. Operation Cat Drop'da anlatılan olaylar zincirini şaşkınlıkla izleyeceğine eminiz.





