Yine bahar geldi. İlginç bir şey bahar. Gülümseyen, içi içine sığmayan, herkese güvenen, sevilmeye çalışan, şımarık, gürültülü birine benzetiyorum onu. Gerçekçi biri değil mesela, plan program da pek yapmaz sanki. Stratejiden, hedeflerden anlamaz, kafası basmaz. İçgüdünün zekası varsa, bahar ona benzer.
Ayvalık sokaklarında hızlı adımlarla gezinen kedi trafiği artmış durumda. Büyük bir telaş var. Kışın soğuğundan, rüzgarından dalları çırılçıplak kalmış ağaçlar çiçek açmış. “Gerçekçi” gelmiyor bana. Yakınlarda bir dere var. Yüzlerce kurbağa aynı anda bağırıyor. Neyin muhabbetidir, hiçbir fikrim yok. Günbatımı da yavaşladı. 2 saat sürüyor kızılı. Güneşin batmasıyla birlikte kargalar çatılardan Ayvalık meydandaki ağaçta toplanıyorlar. Muazzam bir dedikodu. Tanıdığım tüm insanlar flörtte. Birbirlerini ne kadar beğendiklerini, nasıl sevdiklerini anlatıyorlar, hayatlarında ne kadar önemli olduklarını söyleyip teşekkür ediyorlar.
Bir süredir kimseye “hayır” demedim ve olabilecek en güzel şekliyle akıyor. Kim beni nereye çağırırsa gidiyorum. Bahar, biraz da davet etmek, tüm davetlere “geliyorum” demek…
Bu hafta sizi Bebek Bahçesi’ne davet ediyoruz. 1933’te yazılmış harika bir bahar yazısı sizi bekliyor.
Bu hafta neler var?
- İstanbul'da nasıl eğleniyorduk? - Baharı Bebek sırtlarında görmeye gidiniz!
- Portreler - Uzun yaşamak: Lütuf mu yoksa bir lanet mi?
- Bir varmış bir yokmuş - Saraylarda okutacağım seni!
- Satır arasından - Bebek Millet Bahçesi
Zamanda yolculuğa başlıyoruz.
Bugüne döndüğünüzde tekrar görüşmek üzere…
Oğul Doğa Gökşin - Göktuğ İpek

Baharı Bebek Sırtlarında Görmeye Gidiniz!
Gazinolarda mevsim hazırlığı var: Kahve, çay 7.5… Fakat rakı?!
Mehmet Selahattin, 22 Nisan 1933
Artık geldi. Geliyor, gelecek derken geldi. Hem de ne tatlı bir eda ve salına salına bir geliş… Bize kendini bu kadar özleten bahardan bahsediyorum. Sakın şüpheniz olmasın, içinize “acaba?”nın kurdu girmesin. Ben onu gördüm, baharı gördüm diyoruz size. Eğer onu hâlâ göremeyenler varsa kabahat kendilerinde. Şehrin dört duvarı arasından azıcık uzaklaşsınlar da bak bahar ürkek bir ceylan gibi nasıl ansızın karşılarına çıkacak!
Ben geçen cumayı Bebek sırtlarında geçirdim. Nisan içinde rastlanabilecek en güzel gündü. Toprak taze bir ıtır yaprağı gibi kokuyordu. Havaya tatlı bir sümbül rengi yayılmıştı. Bütün ağaçların dalları tomurcuklarından beyaz başlarını uzatan mini mini çiçeklerle doluydu.
Kuruçeşme’den sonra gözlerim yavaş yavaş yeşile alıştı. Arnavutköy sahiline gelince birden büyük bir hayrete düşmüş gibi olduğum yerde kaldım. Burada dağlar kışın ölü rengini çoktan üzerlerinden atmışlardı. Öbek öbek kır menekşeleri, yeşilli mavili mineler, sarılı beyazlı papatyalar… İstanbul’dan günlerce uzak bir yere gitmiş gibi oldum. Dumandan örülmüş bir cibinliğin içinde mışıl mışıl uyuyan Boğaz’ı buradan doya doya seyrediyorum. Kuzguncuk sırtları perde perde önümde açılıyor. Karşı sahilin kâh yakınlaşan kâh uzaklaşan bir hâli var. Arnavutköy sahilinde küçük amatör balıkçılar oltalarına takılan kaya balıklarıyla oynuyorlar. Akıntıburnu’ndaki gazinolar sabahın bu saatinde bomboş, yeni doğan güneşe karşı uyukluyorlar.
Ara sıra bir tramvay arabasının kavisleri dönerken çıkardığı gıcırtı ve suların küçük şıpırtılarla sahili yalayışı… Küçük bir motorun denizde kayıp gidişi… İlk seferini yapan Boğaziçi vapurunun sahili selamlayan düdüğü… Erkenden işlerinin başına giden tütün amelesinin ayak sesleri… Nisan sabahının gıcıklayıcı serinliği arasında bu teferruat ayrı ayrı beni meşgul ediyor.
Feyziati Lisesi’nin beyaz binası önünden geçerken pencerelerde kımıldaşan küçük mektepli başları gördüm. Belli ki yeni uyanmışlar ve onlardan evvel uyanan Boğaz’ın akışını seyre dalmışlar.
Bugün de ne çok midye çıkmış! Çıplak ayaklı çocuklar içi midye dolu sepetlerle yolumu kesiyorlar:
“Tavası oluyor midye! Dolması oluyor midye!”
Harap yalıların geniş koruluklarından kumru sesleri geliyor. Birkaç yüz seneki İstanbul’u bu sahillerde parça parça bulabilirsiniz. İşte bir yalı ki hiç olmazsa Zaro Ağa ile yaşıt. Şimdi dörtte üçü boş, mahzun ve hasta, büsbütün göçeceği günü bekliyor. Yalnız bir köşesinde beyaz perdeler sallandığına göre orası meskûn. Biraz ileride başka bir yalı. Fakat bu öteki gibi değil. İnsanın yüzüne gülüyor. Sonra tepelerde fıstık ağaçlarının gölgesinde yaslanmış şirin köşkler. Bütün Boğaz’ın böyle yepyeni binalarla dolduğu günü acaba görecek miyiz? İçine İstanbul’un bütün mahalle halkı dolsa gene yarısı boş kalan elli odalı yalıların yerinde modern, temiz, küçük ve şirin evler…
Valide Paşa Yalısı önünden geçip sağa ve sola kıvrılınca kendimi Bebek’te buldum. Bahçede kimseler yok. Fakat bahar şerefine göze çarpan bir faaliyet var. Bahçenin iç yollarını kaplayan otlar temizleniyor. Ağaçların altında biriken kurumuş yapraklar ayıklanıp denize atılıyor. Birkaç gün sonra belki akın etmeye başlayacak müşterilerin gözüne iyi görünmesi için yeniden çiçek ekiliyor ve ekilen çiçekler durmadan sulanıyor. Gazinonun kapıları önünde tabelacılar, fırça ellerinde durmadan çalışıyorlar. Tabelanın birinde şunları okuyorum:
“Kahve: 7.5, Çay: 7.5, Nargile: 7.5”
Kendi kendime “Ha şöyle, biraz insafa gelin bakalım!” diye söylenirken gözüm listenin altındaki rakamlara ilişti:
“Rakı: Büyük şişesi 150, Bira: Şişesi 70, Muhtelif mezeler: 30”
Anlaşılan bu yaz kahve tiryakileri akşamcıların sırtından geçinecekler.
İskele yolunda dolaşırken baktım karşıdan vapur da sökün etmiş geliyor. “Hadi!” dedim. “Dönüş faslını vapurla yapalım.” Gişeye bozdurmak üzere uzattığım liranın üstünden doksan kuruş geri verdiler. Evvela hayret ettim.
“İkinci mevki mi?”
“Hayır, birinci.”
Sonra biletin üstündeki “ehven tarife”yi okuyunca işi anladım: Tramvaya rekabet!
Üstelik deniz havası alarak iki kuruş noksanına Bebek’e gitmek hani hoşa gitmeyecek bir şey değil!
*Mehmet Selahattin Güngör’ün yazılarındaki bazı kelimelerin yerine, okumayı kolaylaştırmak için günümüzdeki karşılıkları yazıldı. Selahattin’in tüm ifadelerine katılmasak da anlamı ve anlatımı bozacak ya da değiştirecek herhangi bir değişiklik yapılmadı. Dönemin anlam dünyasına sadık kalındı. ‘İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk’un amaçlarından biri de, yazara hak ettiği değeri vererek İstanbul’un geçmişine dair zengin bilgiler içeren bu yazıları gün yüzüne çıkarmak.
Valide Paşa Yalısı
İstanbul Boğazı'nın Rumeli yakasında, Bebek Cevdet Paşa Caddesi'nde, 1902 yılında İtalyan mimar Raimondo D'Aranco tarafından inşa edilen Emine Valide Paşa Yalısı, bugünlerde Mısır Konsolosluğu olarak hizmet vermektedir.

1858’de doğan Emine Valide Paşa, Osmanlı tarihinde “paşa” unvanını almış tek kadındır.

Bebek Millet Bahçesi
Bebek Millet Bahçesi, Bebek Kasrı’nın içinde kalan bahçedir. Bebek Kasrı’nın bahçe duvarları 19. yüzyılda Sultan Abdülmecid’in emriyle yıktırılmıştır. Müzikli eğlencelerin ve yarışmaların yapıldığı kasrın bahçesi ise 1908’de II. Meşrutiyetin ilanı sonrası Millet Bahçesi adıyla halka açılmış, 20. yüzyılın ikinci yarısında başbakan Adnan Menderes döneminde içerisinden yol geçirilerek küçültülmüştür. Bahçe günümüzde Bebek Parkı olarak kullanılmaktadır.
Bebek Bahçesi o günlerden beri İstanbul’un dinlenmek için en münasip yeri olarak kabul edilir. Bunu bir sebebi de Boğaz'ın içinde korunaklı ve sakin bir koy olmasıdır. Gazeteci Şevket Rado, 1938 yılındaki yazısında Bebek Bahçesi'ni şöyle anlatır:
“Sık yapraklı ağaçlar altında denize karşı bir iki saat oturmak bütün yorgunluklardan sıyrılmak için kafidir. Sanki burada otururken karşı sahilden aktığını gördüğünüz sular, tepenizde hafif bir rüzgarda çırpınan yapraklar, denizde bir aşağı bir yukarı gidip gelen yelkenliler sizi oyalamak vazifesini üzerlerine almış gibidirler ve bu işi daima muvaffakiyetle başarırlar… Doğa da burada dinlenmektedir. Karadenizden gelen yorgun argın sular, Rumeli Hisarı’nı döner dönmez Bebek Koyu’na girerek biraz dinlenmekten kendilerini alamazlar.”
Bebek Bahçesi'nden oturup özellikle dolunay gecelerinde denizi izlemek büyük keyifti. Böyle günlerde halk gümüş servi seyri için koylara akın ederdi.
Bu koyun denizi gündüzleri ayna gibi gözükür, Boğaz'ın lacivert sularına benzemezdi. Denizdeki yelkenlileri ve kürek müsabakalarını izlemek de bu bahçeyi farklı kılan özelliklerden biriydi.
Yine burada bulunan gazinoda gündüzleri caz konserleri olur, herkes kendince eğlenir, dans ederdi.

Bir dönem “dünyanın en uzun yaşayan adamı” ünvanına sahip olmuş bir kişi. Zaro Ağa… Dile kolay tam 157 yıl. Toplam 10 padişah, bir cumhuriyet görmüş, altı savaşa katılmış.
1777’de Bitlis’te dünyaya gelen Zaro Ağa şüphesiz ne bu kadar uzun yaşayacağını ne de dünya çapında bu kadar ünlü olacağını bilebilirdi. Ama bu şöhret başına dert açmıştı.

Zaro Ağa’nın uzun yaşamını paraya dönüştürmek isteyen bazı fırsatçılar onu yurtdışına götürmeye karar verdi. 1925’te önce İtalya’ya götürüldü. Burada ve Avrupa’nın pek çok şehrinde sergi ve açılışlara katılır. Fransa, Yunanistan, İskoçya gibi diğer Avrupa şehirlerden sonra dokuz ay süren Amerika macerası başladı. Kendisi içki karşıtı bir dernek tarafından Amerika’ya davet edilmişti. Bu derneğin bir üyesi kendisini karşılayacak, şehir şehir gezdirilerek içki içmemenin uzun ve sağlıklı yaşamayı sağladığı propagandası yapılacaktı. Zaro Ağa aslında bir sirk hayvanına dönüştürülmüştü. Elini öpmek 15, fotoğraf çekilmek ise 10 dolardı. “Dünyanın en yaşlı insanı” sıfatıyla sirklerde sergilendi, üzerinden on binlerce dolar kazanılmıştı. Amerika’dan sonraki durağı ise İngiltere oldu. Ünü o kadar yayılmıştı ki 9 Ağustos 1931’de İngiltere’deki bir futbol maçında Everton takımıyla sahaya dahi çıktı.
"Dünyanın en yaşlı adamı dünyanın en uzun binasında”, Empire State Building-1930
Bu ilgi ve popülarite Zaro Ağa’nın belki hoşuna gitmişti ama sonunda cebinde beş kuruş olmadan Türkiye’ye döndü. 29 Haziran 1934’te, tam da Mehmet Selahattin’in yazısından bir yıl sonra, öldüğünde hâlâ ilgi odağıydı. Uzun yaşamının sırrını çözmek için kalbi, beyni ve ciğeri incelenmek için Amerika’ya götürüldü. Yapılan incelemenin ardından beyni bir kavanoza koyuldu ve Sultanahmet Sağlık Müzesi’nde uzun yıllar sergilendikten sonra bir gün kaybolur.
* Zaro Ağa ile ilgili yazılmış iki ayrı kitap mevcut. Kitaplar uzun yaşamın sırrını vermese de Zaro Ağa hakkında daha fazla bilgi edinmek için göz atabilirsiniz.

Cumhuriyet döneminin köklü eğitim kurumlarından olan Feyziati Lisesi’nin açılış tarihi hakkında net bir bilgi bulamadık. Okul hakkında da bölük pörçük bilgiler var. Örneğin, bunlardan biri, meşhur Feyziye Mektepleri Vakfı’nın 1930’larda Arnavutköy-Akıntıburnu’nda bulunan Beyhan Sultan Sarayı’nı (Çiftesaraylar) satın alarak eğitime başladığına dair. Bir başka kaynakta ise, Feyziati Lisesi’nin Balkan Savaşları ve 1917 Selanik yangını sonrası artan göçmenlerin çocuklarına eğitim vermesi için kurulduğu ve 1930-31’de Çiftesaraylar’da eğitime başladığı yazılı.
Ancak ne Feyziye Mektepleri Vakfı’nın sitesinden ne de başka bir yerden bu bilgileri doğrulayamadım. Dolayısıyla Fevziye Mektepleri ile Feyziati Lisesi farklı iki kurum olabilir. Bununla beraber okulun bulunduğu yerin bilgisi doğru. Arnavudköy Sahilsarayı, Bebek Sahilsarayı gibi isimlerle de anılan Beyhan Sultan Sarayı, 1931’de alınan bir kararla Feyziati Lisesi’ne verilmişti.

Hikâyeyi biraz geriye saralım. Tarih 5 Şubat 1930. Gece yarısı Çarşıkapı’da çıkan bir yangında Feyziati Lisesi’nin binası tamamen kül olur. Can kaybı yaşanmamışsa da öğrenciler kış vakti ortada kalır. İşte bu nedenle okul Arnavutköy tramvay yolu üzerindeki saraya taşınır. Kısa sürede kalorifer tesisatı döşenir, laboratuvar, konferans ve sinema salonu yapılarak eğitime başlanır.

Yangına dair bir gazete haberi
Okul binasının müştemilatında faaliyet gösteren bir zift fabrikasında çıkan yangın nedeniyle 1934 yılında ikinci bir yangın tehlikesi atlatılır. 1935 yılına gelindiğinde okulun adı “Boğaziçi Lisesi” olarak değiştirilir. Bu isimle 1951 yılına kadar eğitim-öğretime devam eder. 1951’de maddi sebepler nedeniyle kapanır. Seyfi Dursunoğlu, Keriman Halis, Cahit Kayra, Kadir Has, Zeki Müren gibi iş, siyaset ve sanat dünyasından pek çok önemli isim bu özel lisede okur. Çiftesaraylar ise Demokrat Parti döneminde Boğaziçi yolunun genişletilmesi sırasında yıkılır.

Aşiyan-Bebek arasındaki yalılar, 1938 (Nicholas V. Artamonoff Koleksiyonu)
Bu hafta İstanbul’un en nadide semtlerinden Bebek’teydik. Havalar ısındıkça dört duvar arasından çıkıp Mehmet Selahattin’in peşinden kendimizi dışarıya atmaya başlıyoruz. Gelecek sayılarda bizi çok güzel yerler bekliyor…
E-posta: [email protected]
Instagram: İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk?




