cinsellik eğitimi ve erişim

Yıl 2002, 6. sınıfta Fen Bilgisi dersi için okulun bodrum katındaki bir sınıftayız. Nerede olduğumu, öğretmenin az sonraki surat ifadesini ve kendimle duyduğum gururu hatırlıyorum sadece o günden. Konumuz cinsellik olsa gerek çünkü polenleşmeye dair bir şey de hatırlıyorum varla yok arası. Sonraki sahnede 12 yaşındaki ben, elimde kitabım, tahtaya iki tane robot dizerken buluyorum kendimi. 

Hala cinsel birleşmeyi anlatmanın en dahiyane yöntemlerinden biri olduğuna inandığım iki robot üzerinden, uyarılma, ereksiyon ve cinsel birleşme anlatılıyor bu kitapta. Kitap gençlere yönelik, öyle robot fetişi kitabı falan değil. Ben de kitaptan baka baka çiziyorum. Öğretmenimin suratı, giydiği beyaz önlüğünün renginde… Çok iyi bir iş çıkardığımı hissetmiş, ‘ay ne var canım’ coolluğundan yerime oturmuştum. Sonra ne oldu, ne konuşuldu ya da konuşulmadı, ailem arandı mı falan orasını bilmiyorum. 

Hazdan, orgazmdan haberi yoktu tabii bu robotların; varsa da biz okuyucularla bu paylaşılmıyordu. Aralarında bir sohbet muhabbet, onaylaşma süreci, sonra ‘nasıldı?’ değerlendirmesi de yine yoktu… Klitoris falan da yoktu ortada elbet. Ama birçok 12 yaşındaki gencin bileceği üzere, klitorisin yeri pek yakında fark edilecekti… 

Ne olurdu bilseydik? Hadi ortaokulda değil ama lisede en azından. Adını, işleyişini. Hadi lisede de bilemedik, üniversitede de mi öğrenmeyecektik? Peki ya sonrasında? Bilimin en büyük ihanetlerinden biri, cinselliğimizle ilgili bizden bizde olanları saklamak… Ama biz bunun da üstesinden gelecektik. Keşke bu kadar mücadele vermeseydik. Vermemiz gerekmeseydi…

Üniversiteli genç kadınların cinselliği üzerine çalıştığım yüksek lisans tezimin saha araştırmasında görüşmecilerime sorduğum sorulardan biriydi bu: “Cinselliğe dair bildiğin şeyleri nasıl ve nereden öğrendin?” Cevaplar çeşitli: ilkokul arkadaşları, prezervatif reklamları, şifresi bir şekilde çözülen kanallar, dergiler, American Pie serisi, ana akım pornolar ve Haydar Dümen… 

Bir sürü cevap, bir sürü hatıra… Ama hepsi dönüp dolaşıp aynı yere çıkıyor: el yordamıyla öğrenme hali. Yüzeyde bir sürü bilgi dolaşıyor, ama asıl ihtiyaç duyduklarımız bir yerlerde gizli, gömülü. Bazen basit bir doğru bilgiye erişmek için bile kazmak gerekiyor, kazılan yerde bulunan bilgi de her zaman tatmin edici olmayabiliyor.  

Hele de benim gibi çocukluğu ve ergenliğini internetin henüz çok yaygınlaşmadığı bir dönemde geçirmiş biri için bu soru iyice kritikti. Sahi, ben nereden öğrendim cinselliğe dair bildiğim en temel şeyleri? Şüphesiz arkadaşlarımdan, en çok da lise yurdundan. Yurttaki akşam sohbetlerinden. Ve tabii ki, deneme-yanılma sonra tekrar deneme yöntemiyle. Bu konuda aileme ya da okula danışamayacağımın farkındaydım. Yokluğunun sebepleri gayet iyi bilinen, ama hakkında bir türlü konuşulamayan bir cinsellik eğitimi, daha doğrusu eğitimsizliği vardı. 

Son yıllarda internete erişimin artması bir şeyleri değiştirdi elbette ve cinsellik eğitimine dair doğru bilgiler daha fazla üretiliyor, dolaşıma sokuluyor. Ama hala el yordamıyla öğrenmemiz bekleniyor: bilgiyi aramak, kazmak; kazarak çıkardıklarımızın yüzeyde, daha görülebilir ve erişilebilir kalmasını umarak daha derine kazmak… 

Geçtiğimiz beş yılın gençlik dizilerini düşünürsek sanırım dünyadaki yankısı sebebiyle Euphoria ilk sıralarda yerini alır. Çünkü Euphoria’nın etkisi kuşaklarına yaklaşımda, televizyona dair normları ters yüz eden yapısında, günümüze bakışında ve klasik gençlik dizilerinin canlı renklerinin -ve dünyalarının- ötesine geçen gerçekçiliğinde ortaya çıkıyor. Z kuşağının dünyası yargılayıcı bakışlardan uzak bir anlatıyla ve oldukça ayrıntılı tasarlanmış karakter yapılarıyla karşımıza çıkıyor bu dizide. Sam Levinson’ın tasarladığı bu dizi için problematik olmaktan tamamen uzak diyemem. Senaryosunda cinsellikten hayallere, bağımlılıktan sırlara uzanan bir yelpazede lise çağındaki gençlerin diline ayak uydururken bir taraftan da günümüzün sosyo-ekonomik tablosundan bakarak oldukça politik bir üslup da ortaya koyması diziyi benzerlerinden ayırıyor diyebilirim şimdilik.

Öncelikle bu dizideki her karakterin gittikleri liseden önce kendi hayatlarında hem öğretmen hem de öğrenci olduklarını söyleyebilirim. Biraz klişe gelebilecek bu cümleyi şöyle tarif edebilirim. Kahramanlarımızın çoğunu okul çatısı altında görsek de öğretmenlerle çok sık karşılaşamadığımız bir yapısı var Euphoria’nın. Çünkü iletişim kurulması, anlaşılması ya da kulak kabartılması için belki de pek çaba sarf edilmeyen ama yargıların odağında olan bir kuşağın kahramanlarını merkeze alıyor. Bu yüzden de gereksiz yere parmak sallayan didaktik bir yapıdan olabildiğince uzak duruyor dizi. Böylelikle dizinin esas kahramanları hayatın öğrettiklerini deneyimleyen karakterler olarak bize yansıyorlar. Bunun en net örneği de dizinin hem ana kahramanı hem de anlatıcısı olan Rue Bennett. Doğduğu günden başlıyor anlatmaya. 11 Eylül’ün ertesinde dünyaya gelmiş ve aslında gözlerini haberlere açmış Rue. Ebeveynlerinin hangi dünyaya, nasıl hazırlayacaklarını bilemediği bir on yıla gözlerini açmış. Güvensizliğin hüküm sürdüğü, kameraların telefonlardan önce güvenlik gerekçesiyle her yeri kuşattığı, sürekli izlenilen, sürekli izole edilen insanların arasında yeni dünyaya alışmak zorunda bırakılmış bir dönem ve bir kuşak. X kuşağının sonu Y kuşağının başı gibi görebileceğimiz ebeveynler dünyası da neyi nasıl yapacaklarını bilemez bir hâlde boşluğa düşmüş gibiler. Rue her şeyin farkında, her şeyi biliyor ve anlatıyor. Dizi boyunca da Rue’nun ağzından teker teker arkadaşlarının, lisesinin, günlük hayatın hikâyelerini dinliyoruz. Onların East Highland’daki ve liselerindeki hayatlarına bakıyoruz.

Euphoria, psikolojideki bir terim olan adı itibariyle yoğun bir mutluluğu ve neşeyi referans alıyor. Ki zaten dizinin dikkat çektiği nokta ve ironi de burada yatıyor. Gerçeğinin ne olduğu ya da nasıl ulaşıldığı unutulmuş bir mutluluk arayışından bahsedebiliriz bunu konuşurken. “Kendini iyi hisset” tarzı bir mutluluk arayışı değil bu. Güven hissettirebilecek bir cinsellik eğitimi, duyulmanın ön planda olduğu bir anlayış hâli, geleceğin planlanabildiği bir ortam, hatta yasın tüm evreleriyle yaşanabileceği bir yıl… Hepsi günün sonunda belirecek mutluluğun bir parçası. Ne çok fazla ne de görünmeyecek kadar az. Ama bunun belirsizliği içinde yokluğu yoksunluk gibi hissedilen mutluluk kavramı dizinin bel kemiği oluyor. Kahramanların kendilerinin hem öğrenci hem de öğretmen olarak konumlanması da bu noktaya ışık tutuyor. Cinsellik, Euphoria’da ana temalardan biri. Hem kuşağın sosyal yaşantısıyla bağlantı kurmak hem de karakterleri tanıyabilmek için önemli akslardan biri. Cinselliği temel ve yaşamsal bir ihtiyaç olarak ele alırsak Euphoria’da bu kavramı hem yaşama dair içgüdünün hem de bireyin kendine dair keşfinin bir yansıması olarak inceleyebiliriz. Bunu senaryosuna yansıtırken karakterlerinin güvenli alanlarına yeteri kadar özenli yaklaşıyor mu derseniz ona biraz kuşkuyla bakıyorum. Çünkü senaryo henüz yeni yetişkinliğe geçen karakterlerine üst perdeden yaklaşabiliyor zaman zaman. Kendilerini keşfediş alanında karakterlerin dünyasına yetişkinlerin penceresinden laflar sarf edip gençlerin güvenli alanlarına kendi yargısıyla dahil olmuş hissi yaratabiliyor. 

Dizi her ne kadar başta da bahsettiğim gibi yargılayıcı bir tutumdan uzak olsa da karakterlerin düşüncelerine yaklaşımda zaman zaman problematik bir tutum gösterebiliyor. Bununla beraber dizide kahramanlarımızı tanımaya ayrılan zamanlarda onların birbirleriyle iletişimlerini kendi bakış açılarından ve kendilerinin deneyimleyerek isteklerini, hazlarını, kaçındıklarını ve cevaplayamadıkları sorularını keşfettikleri bir alan gibi görebiliriz. Çünkü Euphoria’da çoğu karakter aslında onlara yol gösterecek bir rehber olmadan ilerlemek zorunda kaldıkları bir dünyanın parçası. Bu sadece cinsellik konusu için de geçerli değil. Okul, gündem, dünya, ilişkiler, güven duygusu, sosyalleşme, dertleşme… Hepsi bu rehbersiz dünyanın içinde cevaplanmayı bekleyen sorular gibi. Çünkü o soruların cevabını henüz bulamamış X ve Y kuşağı ebeveynleri kendi kafalarındaki bambaşka soru işaretleriyle dünyaya bakmaya devam ediyorlar. Bazı karakterlerde bu yorgunluğun bir yansıması olarak devinimsizlik göze çarparken bazı karakterlerde de suç örüntüleriyle belirginleşen kötücül sırları ortaya çıkıyor. Tüm bunların ortasında Rue, Jules, Maddy, Cassie, Lexi, Kat, Nate, Fezco bir nevi yalnız bırakıldıkları yollarda, o yolun nereye gideceğinin ve nasıl gideceklerinin belirsizliğinde hem istekleriyle hem korkularıyla yüzleşiyorlar. Dizinin yönetmenliğine ek olarak görüntü ve sanat yönetmenliği de bu belirsizlik içinde onların hâlâ ışık saçmaya devam eden dünyasının altını çizen bir çalışmaya imza atıyorlar. Neon ışıklar altında aydınlatılamayan kareler, ışıltılarla beraber yansımaların göze çarptığı planlar… Karakterlerimizin cinselliklerini keşfi gibi hem onların merak ettiği ve heyecanlandıkları hem de hayata, kendilerine ve insanlara dair akıllarında endişeleri yansıtan bir görüntü yönetmenliği var Euphoria’nın. Bu da onların dünyasıyla empati yapmamızı oldukça kolaylaştıran bir yapı sunuyor önümüze.

Çözümsüzlük getiren yargılamaların, empatiden yoksun didaktizmin bu dizide yeri yok. Kahramanlarımızın okulu bir anlamda onları kendi çağdaşlarıyla buluşturacak bir toplanma yeri olarak karşımıza çıkıyor. O yüzden birbirlerinin bazen yanında bazen de karşısında duran karakterler kendi doğruları ve yanlışlarını öğrenmeye çalışırlarken birbirlerinin rehberi oluyorlar. Yukarıda da bahsettiğim cinsellik konusu gibi. Cinsellikle yeni tanışan bir kuşağın güven duygusuna dair akıllarından geçeni, bildiklerini, bilmediklerini birbirlerinin rehberliğinde keşfettikleri bir dönemi de görüyoruz dizi boyunca. İkili cinsiyet sisteminin sınır koyuculuğundan uzakta konumlanan, kuir karakterlerine alan açan, ahlakçılığı ve ötekileştirmeyi kapı dışarı eden bir yapısı da var Euphoria’nın. Gençlik dizileri arasında daha gerçekçi ve daha kapsayıcı bir yerde durması da buradan kaynaklanıyor.

Euphoria kuşağına klişelerle değil, onları dinleyerek seslenmeye çalışıyor.

En yakın ortaokul arkadaşlarımla her konusu açıldığında ‘sahi ne tuhaftı o’ dediğimiz ve hatta büyük ihtimalle okulumda o dönemden çoğu kişinin bilincine işlemiş bir paylaşımımız var. Size hemen bir sahne çizeceğim. Ortaokuldayız, ergenlik seviyelerimiz daha tam tavan yapmamış ama yaklaşıyor. Matematik dersindeyiz, bir anda rehberlik hocamız içeri giriyor, kısa bir eğitim olacağını söylüyor. Kızlar ve oğlanlar ayrılıyor, biz kızlar grubu olarak kütüphaneye gidiyoruz. Merak içinde kütüphanede birbirimize bakarken, rehberlik öğretmenimiz ve hemşire bize şu soruyu soruyor: “kaçınız regl oldu?” Bir kişi elini kaldırıyor. Sonra o kişinin üzerinden örneklerle ilerliyoruz, biraz ayrıştırıcı ve bol keseden rahatsız edici 30-40 dakika ardından pek de bir şey öğrenmemiş bir şekilde dersten çıkıyoruz. Bunun benzer bir versiyonu sanıyorum oğlanlara yemekhanede yapıyorlar. Onları yemekhaneye uygun görmeleri beni hep güldürmüştür. 

Okuldan aldığım cinsellik eğitimini bununla özetleyebilirim. Eminim enfeksiyonlardan ve anatomiden bahsedilmiştir ama cinsellik üzerine öğrendiğim her şeyi ailemden, arkadaşlarımdan, dergilerden, filmlerden ve 17 yaşıma bastığımda annemle gittiğimiz kadın-doğum uzmanından öğrendim. Çünkü bizim ailede bu böyledir, cinsellik utanılacak bir şey değil, güzelce öğrenip içselleştirilecek bir şeydir. Tabii cinselliğe bakışı bu kadar rahat ve kapsayıcı olan bir ailede büyümek herkesin şansı olmuyor. En liberal ailelerde bile bu konulara kimi zaman değinilmiyor. 

Birçok genç bu dönemde ailesi ile bu konuları konuşamıyor. Kimi ailede bunlar tabu olarak görülüyor, kimi genç de ailesi ile böyle bir iletişime zaten girmek istemiyor. 25 yaşındaki şehir plancısı Esra Çelikoğlu, aile içinde cinselliğin varlığının kâle alınmadığını belirtti. “Örneğin markette prezervatif görür ve sorardık. Büyüyünce öğrenirsin gibi cevaplarla karşılaştık hep. Annem internetten her şeyi öğrendiğimizin farkındaydı,” dedi. 

Peki, eğer ailelerle konuşulamadıysa, okullarda da yeterli bir cinsellik eğitimi verilemediyse, 20’li yaşlarındaki gençler cinselliğe dair öğrendiklerini nerelerden öğrenmişler?

Deneme-yanılma ve Hollywood Efekti

20’lik okurları ve arkadaşlarımdan oluşan büyük bir gruba bu soruyu ilettiğimde en sık aldığım cevap ‘deneme yanılma’ oldu. Eee tabii, kişi kendinden bilir işi demişler. İkinci sırada ise, ‘daha deneyimli arkadaşlardan bilgi almak’ var. Bununla beraber kitaplar, diziler ve filmler de cinsellik eğitiminin bir yapı taşı olarak kendini gösteriyor. Tabii ki Hollywood efektinin nicesini bize pompalayan bu kaynakların güvenilirliği, uygunluğu ve doğruluğu sorgulanabilir olduğu için ta o zamandan edinilen tehlikeli ya da en azından mantıksız bilgi olabiliyor. Medyanın ergenler üzerindeki etkisinin gözlemlendiği bir makalede Amy Bleaky, film ve dizilerde alkol ve seks konularının işlenmesinin, ergenlerin bu konudaki davranışlarını etkilediğini belirtiyor. 

25 yaşındaki grafik tasarımcı Ece Tugay, bu konuda film ve dizilerden ister istemez çok bilgi edindiğini paylaştı. “Özellikle bunu yabancı dizi-filmlerden görüyor insan (çünkü RTÜK). O kültüre entegre bir şekilde yaşanmış olanı görüyorsun, senin kültürüne ait olanı değil aslında. Ne olursa olsun bu izlediklerinin gerçekteki beklentini oluşturmaması gerekiyor.” 

Yazılı medyanın da cinsellik eğitiminde etkisi bol. 21 yaşında Fransız Dili Edebiyatı öğrencisi Öykü Çolak, “Ben küçükken büyük kadın dergilerinde hep seks içerikleri oluyordu. Çok iyiydi.” diyerek Cosmopolitan gibi dergilerin cinsellik ile ilgili bilgi almasında rol oynadığının altını çizdi. 

İnternet çağı

20’lik olduğumuzu gösteren bir fark da, birkaç kişiden aldığım bir cevapta saklı: Tumblr. 

Gençliğimizin bir dönem en önemli sosyal medya platformlarından biri olan bu sihirli yerde cinsellik üzerine çok fazla bilgi akışı sağlanıyordu; partnerine nasıl davranılması gerektiği üzerine rehberlerden tutun, BDSM’in ne olduğuna dair paylaşımlara kadar çoğu şey mevcuttu. 26 yaşında sommelier Beliz Ürkmez, Tumblr jenerasyonunda büyümenin cinsellikle bağlantısını şöyle paylaşıyor: 

“Okullarda ya da ailelerimizde açık ve anlamlı bir şekilde seks eğitimi verilmiyordu. O dönemlerde (2013-2014’te) Tumblr çok modaydı ve diğer sosyal medyalara nazaran çok daha açık ve anlayışlı bir atmosferi vardı. Hem cinsel tercihler hakkında daha fazla şey öğrenmeme yol açıp kendimi daha iyi anlamama sebep oldu, hem de cinsel sağlık ile alakalı çok fazla bilgiye sahip oldum. Safe space gibiydi kısacası çünkü herkes her şeyi konuşabiliyordu!”

Cinsellik eğitimine bakış açısı

27 yaşında freelance çalışan Bilgehan Bilgiç, lisede TOG’un (Toplum Gönüllüleri Vakfı) verdiği cinsellik eğitimine katıldığını ve yararlı bulduğunu paylaştı. Sonrasında da kendi ilgisi olduğu için kendisi okumaya ve araştırmaya başladığını belirtti. 

“Genellikle cinsel eğitim korunma üzerinden veriliyor benim gözlemlediğim, eksik olan şey bu işin matematiği çünkü zorunlu olarak yapılması gereken şeyler var (eğer kişi enfeksiyondan ya da hamile kalmaktan çekiniyorsa), nasıl yapıldığı gösterilmeden direk yaparken nasıl korunulacağı anlatılıyor.”

Cinselliğe bu mekanik yaklaşım, bir kaçış yolu mu acaba? Sadece anatomiye değinildiğinde, toplumda yıllar içinde değişen cinselliğin tabu olan kısımları ile konuşmaktan muaf olunuyormuş gibi mi hissediliyor? 

Psikolojik Danışman Erkan Uğuzalp, cinsellik eğitimine bakış açısının, özel okul odağında, biraz değiştiğini paylaşıyor.

“İlk yola çıktığımızda cinsel sağlık eğitiminde politik ve psikolojik baskıyı ele almak kısıtlı, sosyal cinsiyet, cinsiyet rollerinin daha az vurgulanarak var olduğu, daha çok ne nasıl çalışır, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar nasıl önlenebilir gibi bir yeri vardı. Şimdi hem toplumsal cinsiyet konuşuluyor, hem de flört şiddeti bağlamında gaslightingdir, başka türlü baskı ve zorbalık ilişkileridir, bunların çalışıldığı bir tarafı var.”

Bu konuda bir gelişme olsa bile hala cinselliğin daha ruhsal ve duyusal yönlerine çok değinilmediği bir gerçek. Uğuzalp, haz odağında çalışmaların eksikliğinin altını çiziyor. Bununla beraber daha politik ve önemli olan cinsel kimlik ve yönelimler konusunu müfredata eklemenin zor olduğunu, ancak kullanılan dilin kapsayıcı olmasına özen gösterildiğini paylaşılıyor. 

“O hala biraz zor. Çocuklardan bu konuda çok talep var, çok da seks-pozitif bir şey tutturmanın gençlere de iyi geleceğini düşünüyorum ama zor. Muhafazakarlaşan bir milli eğitim, muhafazakarlaşan bir sosyal kontrat ile biraz zor." 

Geçmiş yıllarda bile çözümlenmesi zorlayıcı olan bu durumun, bu önümüzdeki 5 senede nasıl şekilleneceğini hepimiz birlikte göreceğiz. Cinsellik eğitimi sadece anatomi ve sağlık odaklı değil, kapsayıcılık, haz, eşitlik ve zevk üzerinden de işlenmeli ki gençler sağlıklı, eğlenceli ve keyifli bir cinselliği içselleştirebilsin. Uğuzalp bu yakın dönemde işlerin biraz zor olabileceğini belirtse de, gelecek için umutlu olduğunu paylaştı.  

“Uzun vadede çok iyimserim, çok çaktırmasam da, çünkü Z kuşağından gelen talepler var. Onlar özgürleşmek, kendilerini rahat ifade etmek istiyorlar." 

O zaman neymiş? Talep etmeye, eğitmeye, öğrenmeye ve cinsellik bağlamındaki tabuları yıkma çabasına devam.