Zappa Zamanlarda yine bir genişleme yapıyoruz. Su sayıdan itibaren düzenli aralıklarla sizlere Türkiye’nin önemli düşünce kuruluşlarından İstanbul Politikalar Merkezi’nden dikkatimizi çeken araştırmaları aktarmaya çalışacağız. İPM her sene Türkiye’den ve dünyadan onlarca bilim insanı araştırmalarıyla, konuşmalarıyla, makaleleriyle, raporlarıyla Türkiye’ye dair bilgi üretimine katkıda bulunuyor. Bu İPM odaklı yazılarda amacımız, Merkez bünyesinde yapılan işleri ve merkezde üretilen veri temelli bilgileri kısalı uzunlu sizlere ulaştırmak, öğrendiklerimizi sizlere aktarmak.
Bu yeni seri için aramıza İPM Araştırma ve İdari İşler Kıdemli Uzmanı siyaset bilimci Cana Tülüş Türk katıldı. Hoş geldin Cana! İlk İPM özel bültenimizde biri uzun, ikisi kısa 3 yazımız var. Sayımıza Merkezin 14 yıldır direktörlüğünü yapan ve Ekim ayında aramızdan ayrılan Fuat Keyman’a selam vererek başlamak istedik.
Keyman dikkatli bir Zappa Zamanlar okuyucusuydu ve Merkezle bültenimizi ilişkilendirmeyi ve bu yolla İPM’de yapılan işleri daha geniş bir okuyucu kitlesine ulaştırmayı önemsiyordu. Cana Tülüş Türk’ün kaleme aldığı yazı Fuat Keyman’ın son makalesini temel alıyor. Doğu Batı dergisinde yayınlanan makalesinde Keyman Türkiye’de sivil toplum ve düşünce kuruluşlarının önemine dikkat çekiyor, bu alandaki durgunluğun aşılmasına dair önerilerini paylaşıyor.
Bültenimizin sonunda ekonomiyi ve sağlık alanını ilgilendiren iki güncel gelişmeyi değerlendiriyoruz. Kısa yazılarımızdan birisi Türkiye’nin önümüzdeki yıllarda Avrupa Birliği (AB) ile ticaretinde salım ticaret sistemlerine entegrasyonu ve bu sürecin olası sonuçlarıyla ilgili iktisatçı Johannes Gallé’ın yeni çalışmasıyla ilgili. Diğerinin odağında ise Türkiye’den Almanya’ya hekim göçünün her iki ülkeye etkilerini değerlendiren sosyolog Hande Güzel’in araştırması var.
İyi okumalar!
Biray Kolluoğlu, Evren M. Dinçer, Zafer Yenal
Çoklu krizlerle mücadele ve sivil toplum
Mevcut kurumların ve kurumsallaşma çabalarının birçok alanda akamete uğradığı bir dönemde sivil toplum ve düşünce kuruluşları; tanımları, vizyonları, yapma-eyleme biçimleriyle geleceğe dair umutların filizlenmesine katkıda bulunabilir.

Çoklu kriz, son yıllarda sosyal bilimcilerin sıkça kullandığı kavramlar arasında. Kavram, farklı ekonomik ve toplumsal alanlarda birbiriyle ilişki içinde çoğalan risklerle boğuşan dünyamızdaki krizi bol bir gidişata işaret ediyor. Salgınlar, savaşlar, ekonomik zorluklar, seller, kuraklıklarla kuşatılmış bir dönemden geçiyoruz. Problemler tek tek çok önemli, yan yana geldikleri zaman şiddetleri, tahribat güçleri daha da artıyor. Çoklu kriz kavramı, derinleşen ve geleceğimizi tehdit eden sorunların arkasında yatan çokboyutlu ilişkiselliklere dikkat çekmesi açısından faydalı.
Fuat Keyman da çalışmalarında bölgesel çatışmalardan ekonomik eşitsizliklere, iklim krizinden siyasi kutuplaşmalara küresel sistemde yaşanan çoklu krizleri sıklıkla vurgular. Keyman’ın bilimsel ve politika gündeminde, bu zorlukların analizi kadar bu zorlukları bertaraf edebilmek için sivil toplumun canlandırılması ve etkin bir aktör olarak konumlandırılması da önemli yer tutar. “Çoklu Küresel Kriz, İkinci Yüzyılında Türkiye ve Sivil Toplum” başlıklı makalesinde Keyman, ikinci yüzyılına adım atan Türkiye’de sivil toplumun, düşünce kuruluşlarının ve sivil inisiyatiflerin güçlendirilmesinin sadece gerekli değil, aynı zamanda ivedilik arz eden bir zorunluluk olduğunu yazmıştı.

Fuat Keyman
Türkiye’de özellikle 99 depremi sonrası sivil toplum çalışmaları ve toplumsal fayda amaçlı gönüllü faaliyetler artmıştı. Keza yakın zamanda Kahramanmaraş depremleri sonrasında da benzer bir pozitif eğilimi görmek mümkündü. Ama özellikle son 25 yıldır sivil toplum alanında genel bir durgunluk hâli göze çarpıyor. Örneğin, geçen haftalarda Sivil Toplum Geliştirme Merkezi (STGM) tarafından yayınlanan “Türkiye’de Sivil Toplum Algısı” raporu bireysel gönüllülüğün çok sınırlı kaldığını ve insanların “siyasal” nedenlerle sivil toplum faaliyetlerine katılmadığını bize hatırlatıyor. Siyasal kelimesinin altını çizmek gerekiyor çünkü rapora göre bireyler isminin görüleceği korkusuyla örgütlerle “ilişkiye girmekten çekiniyor” ve hak temelli çalışmalara fiilen katılım çok gerilerde (yüzde 4) kalıyor. İnsanlar sivil toplum kuruluşlarıyla ilişkiye genellikle bağış yapma ve yardım alma yoluyla giriyor. Sivil toplum dendiğinde akla yüzde 40’la Kızılay’ın ve ardından da yüzde 19’la AHBAP’ın gelmesi de bu sebeple muhtemelen.
- Son yıllarda sivil toplum alanına kamusal ilgi kadar akademik ilgi de azalmış durumda ve bu olgu sivil toplum çalışmalarında önemli bir boşluk doğuruyor.
Bir parantez açıp sivil toplumun sadece dernekler ve vakıflardan ibaret olmadığını, daha geniş bir kurumsal çerçevede düşünülmesi gerektiğini hatırlatalım. Sivil toplum ve düşünce kuruluşlarının yanı sıra kent ve mahalle konseyleri, farklı toplumsal sorunlar etrafında biraraya gelmiş aktivist hareketler, dayanışma ekonomisi temelinde çalışan kooperatifler gibi farklı toplumsal tabanlara ve örgütlenme geleneklerine sahip birçok siyasi aktörün birlikte ördüğü/örebileceği geniş bir ağdan söz ediyoruz. Böyle bir yapının, toplumun her seviyesine ulaşabilecek ve çözüm önerilerini gerçekçi/pratik bir zemine taşıyabilecek kolektif bir kimlik oluşturma potansiyeli büyük. Fuat Keyman bu kimliğin toplumsal sorunlarla mücadelede daha çok öne çıkması gerektiği görüşünde.
Hükümetler ve uluslararası örgütlerin krizlere çözüm getirmekte yetersiz kaldığına şahidiz. Yakın zamanlarda yaşadığımız salgınları, çevresel felaketleri, katliamları, savaşları düşünün. Keza 6 Kasım Amerikan seçimleri de dahil son bir iki yıldır dünyanın dört bir tarafında yapılan seçimlerin hemen hepsinde iktidardakilerin başarısız olması da bu yetersizliğin bir yansıması olarak düşünebilir. Gidişatın kimseyi mutlu etmediği ortada.
Keyman’a göre, çoklu krizlerle baş etmeye çalışan dünyada sivil toplumun varlık sürdürmesi ve etkin bir aktör olarak yeniden yapılandırılması gerekiyor. Kıyamet senaryolarına paçayı kaptırmadan akılcı ve yapıcı çözümlerin geliştirilebilmesi için güçlü bir sivil topluma ihtiyacımız var. İhtiyatlı iyimserliği elden bırakmayan sivil toplum ve düşünce kuruluşları, yalnızca krizlerin etkilerini azaltmakla kalmayıp, daha demokratik, kapsayıcı ve adaletli bir küresel düzenin inşasına da katkıda bulunma potansiyeline sahip. Fakat bu potansiyeli harekete geçirmek için sivil toplumu yeniden etkili kılacak, onu daha sürdürülebilir bir çözüm ortağı yapacak yeni bir vizyon, anlayış ve hareket tarzı geliştirmek gerekiyor.
Sivil toplumu ve düşünce kuruluşlarını canlandırmak ve etkili aktörler haline getirmek için Fuat Keyman’ın makalesinde sunduğu çözüm önerileri "tanım ve kimlik", "vizyon", "kurumsallaşma, duruş ve etki" ve "örgütlenme yapısı” üzerinde yoğunlaşıyor.
“Tanım ve kimlikle” başlayalım. Sivil toplum genellikle “devletin denetimi ve alanı dışında” olma ve “gönüllülük” ilkesine dayanma vasıflarına atıfla tanımlanır. Keyman’a göre bu tanımın sınırlarının geliştirilmesi elzem: “Devlet denetimi ve dışında ve gönüllülük esasına dayanan” niteliğine sahip olmanın yanı sıra sivil toplum aynı zamanda;
İnsan hakları kadar tüm canlıların, doğanın, gezegenin ve dolayısıyla “yaşamın hakları” ya da “yaşamdaşlık hakları” için çalışan,
“Yaşamın demokratik yönetişimi” için hem bilgi temelli politika üretimini hem de aktivizmi birlikte düşünen,
Bu nedenle de aktif vatandaşlık ve esnek örgütsel toplumsal yaşam ilkelerini benimseyen bir yapı olmalı.
“Yaşamın demokratik yönetişimi için çalışan aktif vatandaşlığın örgütsel kimliği” etrafında şekillenen bu tanımı sahiplenen sivil toplumun hem dünyada hem de ülkemizde çoklu krizlere cevap verme potansiyeli daha yüksek. Her şey tanımlarla başlıyor ne de olsa; hayal edilenin, yapılabilir olanın sınırlarını çizmek için tanımlar önemli.
“Vizyon” ise nereye baktığımızla, neyi gördüğümüzle, ne hedeflediğimizle ilgili temel süreçlerden. Keyman için sivil toplumun vizyonu “yaşamdaşlık, döngüsellik ve bağlantısallık” kavramlarıyla ilişkilenmeli. Bu vizyona sahip, farklı alanlarda çalışan sivil toplum ve düşünce kuruluşları, tüm canlıları, doğayı ve gezeni içerecek şekilde, tüm bu unsurların iç içe çalıştığını dikkate alarak ortak kesişim alanları belirleyerek birlikte çalışabilmeli.
“Yaşamdaş” kavramının kaynağında Türker Kılıç’ın Yeni Bilim: Bağlantısallık, Yeni Kültür: Yaşamdaşlık (Ayrıntı Yayınları, 2020) kitabı var. Gezegendeki yaşamın bir parçası olan insan, salt kendi için değil yaşam için ve yaşam odaklı çalışmalı, insan bencilliğinden sıyrılarak yaşamdaşlığı benimsemeli.
Viktor Frankl’ın İnsanın Anlam Arayışı kitabını duyanlarımız vardır mutlaka, Nazi toplama kamplarında “sağlam” çıkanların ancak bir amaçla hayata tutunanlar olduğunu anlatır. Keyman’a göre sivil toplumun da amacı olmalı ve bu amaca göre duruş sergilemeli. Bu duruşa örnek olarak, İstanbul Sözleşmesi’nin tek taraflı feshine karşı durmayı ya da Gezi Davası ve benzeri davalarda demokratik hukuk normlarının savunucusu olmayı ve bu amaca uygun tavır sergilemeyi gösterebiliriz.
Keyman için sivil toplumun örgütlenme bağlamında da dönüşüme ve hantal yapılardan sıyrılarak zamana uyum gösterecek yeni yönetişim biçimlerine de ihtiyacı var. Sürdürülebilirlik çalışmalarında bu mevzuyu çokça konuşuyor ve kurumların yapılarında da değişimler öneriyoruz. Benzer öneriler sivil toplum kuruluşları için de geçerli. Esnek örgütlenme biçimleri üzerinde durulabilir, dijitalleşmeyle birlikte çalışma şekillerinde değişiklikler yaşanabilir.
- Kısacası, mevcut kurumların ve kurumsallaşma çabalarının birçok alanda akamete uğradığı bir dönemde sivil toplum ve düşünce kuruluşları tanımları, vizyonları, yapma-eyleme biçimleriyle geleceğe dair umutların filizlenmesine katkıda bulunabilir.
Fuat Keyman derin bir entelektüel ve bilimsel miras bıraktı arkasında. Vatandaşlık, demokratikleşme, kent çalışmaları, sivil toplum gibi birçok alanda sayısız çalışmaya imza attı. Ama belki daha da önemlisi bu çalışmalara yön veren demokratik, eşitlikçi ve özgürlükçü vizyonun sözde kalmayıp hayata geçmesi için başta İPM olmak üzere birçok kurumsal çabanın içinde oldu.
Sadece İstanbul’da ve Ankara’da değil Türkiye’nin birçok ilinde çok farklı kurum ve kuruluşla birlikte çalıştı. Hak ve bilgi temelinde şekillenen ve üzerinde duran herkesi birlikte çoğaltıp büyütecek, toplumsal esenliğe kavuşma yönünde dönüşüme temel olacak ortak bir zemin inşa etmeye çalıştı. Çoklu krizlerden azade bir gelecek için bu ortak zemine sahip çıkmak ve genişletmek önemli. Fuat Keyman’ın son yazısında Türkiye’de sivil toplumun güçlenmesi için dikkat çektiği noktalar bu yönde oldukça yön gösterici olabilir.
Salım ticaret sistemlerine uyum Türkiye ekonomisini nasıl etkileyecek?
Önümüzde çok kritik bir geçiş süreci var. Sürecin ne tür politikalarla destekleneceği ya da desteklenmeyeceği hem istihdamın yapısını hem de gelir dağılımını derinden etkileyecek.

Bu bülteni hazırladığımız sıralarda iki hafta aradan sonra İspanya’nın güneyinde çok yoğun yağış nedeniyle tekrar tarihte eşi benzeri görülmemiş sel felaketi yaşanıyordu. Ölen insanlar, yıkılan evler, parçalanan yollar… İklim krizi, tüm hızıyla yaşama varoluşsal bir tehdit oluşturmaya devam ediyor. Bu krize karşı önerilen ekonomik çözümler arasında karbon fiyatlandırması ve bu fiyatlandırmaya bağlı regülasyonlar başı çekiyor.
- Bugün dünyadaki salımların yüzde 15’ine denk gelecek 40’ı ulusal 65 resmî düzenleme bulunuyor. Türkiye’nin de başta Avrupa Birliği ile arasındaki ekonomik ilişkilerde kendini göstermek üzere 2025’ten itibaren salım ticaret sistemlerine uyum gösterme sürecine girmesi bekleniyor.
İPM’de bu yılın “Brown Bag” seminerlerinin ilkinde 2024 kısa dönemli 2024 Mercator-İPM Misafir Araştırmacısı iktisatçı Johannes Gallé farklı senaryolarla sınırda karbon vergisi uygulamalarının (Carbon Border Adjustment Mechanism) Türkiye ekonomisine olası etkilerini değerlendirdi. Halihazırda Türkiye’nin ihracatının %44’ü AB’ye ve Türkiye’nin önümüzdeki yıllarda salım ticaret sistemlerine (Emission Trading Systems) uyum göstermesiyle bu ihracatın %14’ü karbon vergisinden etkilenecek. Gallé’nin meslektaşlarıyla yaptığı araştırmalar, yeni regülasyonların bölüşüm üzerindeki etkisinin gelir gruplarından ziyade sektörler arasında olacağını gösteriyor.
Karbon vergisinden en çok etkilenecek sektörlerin başında madencilik var. Önümüzde çok kritik bir geçiş süreci var. Sürecin ne tür bölüşüm ve sosyal politikalarla destekleneceği ya da desteklenmeyeceği hem istihdamın yapısını hem de gelir dağılımını derinden etkileyecek.
Almanya’ya hekim göçü: Kazananlar ve kaybedenler
Türkiye’ye nitelikli işgücünün göçünü önlemek düşerken Almanya’ya bu göçü en verimli ve entegrasyonu faydalı kılacak biçimde yönetmek kalıyor.

“İleri düzeyde donanıma sahip olan kişiler (bilgi, sertifika, diploma, belge vb.) ve bilim insanları ile uzmanların bir başka ülkede yerleşip çalışmak amacı ile kendi ülkelerinden ayrılması.” Türk Dil Kurumu beyin göçünü bu cümleyle açıklıyor. Son birkaç yıldır gençlerin ve “donanımlı” kişilerin ülkeden göçünü konuşuyoruz. Bunlar arasında dikkat çeken gruplardan birisi de sağlık çalışanları. Hani korona günlerinde alkışlayıp sonra haklarında bolca şiddet haberi okuduğumuz doktorlar. Yurt dışında çalışmak üzere Türk Tabipler Birliği’nden iyi hal belgesi talebinde artışlar görüyoruz.
Alman Tabipler Birliği'nin verilerine göre 2022 ile 2023 yılları arasında toplam Türk hekimi sayısı 2.160'dan 2.628’e çıkarken, aktif çalışan Türk hekimlerinin sayısı ise 1.889'dan 2.344'e yükselmiş. Bu veriyi 2023/24 Mercator-İPM Araştırmacısı sosyolog Hande Güzel’in yazdığı “Türkiye'den Almanya'ya Hekim Göçünün Bugünü ve Geleceğine Bir Bakış” analiz yazısından alıntılıyoruz. Yıllık %21,7'lik bir oranla toplam Türk hekimleri için, %24,1'lik bir oranla ise aktif çalışan hekimler için kaydedilen bu artış, Türkiye’nin sağlık iş gücünün kaybı üzerine ciddi ciddi düşünmemiz gerektiğinin göstergesi.
Diğer yandan hekim göçünün iki ülke arasında işgücü piyasaları ve toplumsal entegrasyon da dahil birçok sosyal ve ekonomik dinamik üzerindeki etkileri olacağı da düşünülüyor. Sonuç olarak, Türkiye’ye nitelikli işgücünün göçünü önlemek düşerken Almanya’ya bu göçü en verimli ve entegrasyonu faydalı kılacak biçimde yönetmek kalıyor.
Zappa Zamanlar’a desteği için İstanbul Politikalar Merkezi’ne teşekkür ederiz.
Bültenimizi hazırlarken editörlerimiz sevgili Deniz Kaynak ve Enes Köse her zaman olduğu gibi tüm sabırları ve anlayışlarıyla bizden desteğini esirgemediler, kendilerine minnettarız.
Bitirirken her zamanki hatırlatmalarımızı yapalım: Bu bülteni çevrenize iletebilir, bu adres üzerinden ücretsiz kayıt olmalarını söyleyebilirsiniz. [email protected] adresinden bize ulaşabilirsiniz, düşüncelerinizi, okuma ve dinleme önerilerinizi paylaşabilirsiniz.
Herkese şimdiden iyi haftalar dileriz.



