Kısaca, evet... Eğitim gerçekten de şart.
Eğitim konusu açıldığında ufak bir sıkıntı ile karşılaşıyoruz. "Zorunlu temel eğitim" konseptinin varlığından dolayı mıdır, bilinmez, ama herkesin (evet herkesin) eğitim hakkında bir fikri var.
Biz bu konuya giriş yaparken, bir uzmanla konuşalım, en azından bizim bu konuyu anlamamız için de ortamı netleştirelim diye düşündük. Böylece sevgili Burcu Meltem Arık ile bu Esmiyor Post! ile aynı başlığı taşıyan Esmiyor Podcast bölümü ortaya çıktı.
Kendisinin aynı zamanda harika bir blog'u var. Blog'un adı da "Eğitim Şart".
"Eğitim şart" demek, işin kolayına kaçmak. Eğitim denildiğinde ebeveynler, öğretmenler, eğitim müfredatına karar veren merkezi yönetim, eğitime erişimdeki adalet, sosyo-ekonomik öncelikler, kültürel altyapı, bütçe, tesisler, kaynak, dil ve iletişim, eğitimcilerin eğitilmesi gibi bir çok kavram karşımıza çıkıyor.
Bir de eğitim zor. Haşırt diye etkilerini görmüyorsunuz. Şimdi bir politika gerçekleştirdiğiniz zaman 20 yıl sonra etkilerini gözlemleyebiliyorsunuz. Bu süreçte de o politikayı zırt pırt değiştirirseniz de elinize yüzünüze bulaşıyor.
Eğitim konusu her zaman aklımızın bir köşesinde olmaya devam edecek. Bu sadece bir başlangıç...
Cevaplanamayan sorular
“Baba, güneş sistemi dışında başka bir gezegen var mı?”, “Dinozorları yok eden göktaşı nereye düştü?”, “Evren neyden oluşur?”, “İnsan genetik olarak hangi türlere benzer?”, “Samanyolunda kaç yıldız var?”...

Bu soruları çocukken sorduğumda maalesef cevaplarını alamıyordum. Alamazdım da zaten. Ebeveynlerim öğrenciyken bu bilgiler öğretilmeyi bırakın, bilinmiyordu bile. Bunların büyük çoğunluğu 90’lı yıllarda yapılan keşiflerle cevap buldu.
Bu soruların pratikteki cevapları aslında pek de önemli değil. Ama bu cevapların bizdeki yansımaları önemli. Bu sorular bir bireyin yaşadığı dünyaya ve evrene anlam verebilmesi, aklındaki ufak soru işaretlerini giderebilmesi için önemli. Bunlar öyle konular ki, bir şekilde yaşamı anlayabilmek, anlam kazandırabilmek ve aldığımız bilgileri objektif olarak değerlendirebilmek için önemli.
Mesela, güneş sistemi dışında başka bir gezegen olup olmaması… 1 Ocak 2022 tarihi itibariyle yaklaşık 5.000 adet gözlemlenmiş ve kaydedilmiş güneş sistemi dışı gezegen var. Samanyolunda tahmin edilen gezegen adedi: 100 milyar. Bulunduğun sistemin, evrenin yegane örneği olduğunu düşünmek ile sadece kendi galaksinde 100 milyarda bir olduğunu düşünmek arasında bir algı farkı var…
E alın size genetik bilimi… İnsan Genomu Projesi 13 yıl (2003’de tamamlandı) ve milyarlarca dolar tuttu. Şu anda bilimsel hassasiyette bir genetik harita çıkartmak saatler sürüyor ve birkaç yüz dolar alıyor. Bir evrim dersi kitabının başında “Charles Darwin bugün evrimsel biyoloji ile ilgili bir makale okusa, büyük ihtimal neler yazdığını anlamazdı” diyordu. 2003’de ben liseden mezun olmak üzereydim. Bilimsel gelişmeleri yakından takip etmeseydim hala “evrim teori mi ya”, “yok abi zaten o fosilleri insanlar koymuş” falan gibi konuları konuşuyor olabilirdim. Hala podcast’te konuştuklarımızla ilgili bize uyarılar geliyor “abi evrim demeyin, insanlar o noktada dinlemeyi bırakıyor, adaptasyon diyin”. Kanki, evrim. Ama işte 0 - 3 yaş arasındaki dünyaya bakışın veya okulda aldığın eğitimde bunlar verilmediyse, maalesef bir ömür boyu safsatalar hayat yoluna eşlik ediyor.
Bu arada bu yukarıdaki beş sorunun cevabını okulda öğrenebilseydim de, bunu bana öğretecek kişiler ne ailelerinden, ne de okulda bu bilgileri öğrenmiş olacaktı. Tüm soruları özel olarak seçtim, çünkü bu sorulara gelecek cevaplar üç aşağı beş yukarı bilimsel tayfaca biliniyordu, ama hala karşıt görüşler vardı. “Ama emin değiliz” denilebiliyordu. İşte o “ama emin değiliz” tayfanın kendini güncelleyip, bilimsel gelişmeleri takip edip bize öğretmesi gerekiyordu.
İklimle ne alakası var?
İklimle alakası var elbet. Şöyle ki: iklim krizi aslında hem kimyanın, hem biyolojinin, hem fiziğin konusu. Hem hayat bilgisinin, hem matematiğin, hem de edebiyatın konusu. Hem felsefenin, hem de sanat dersinin konusu.
İklim bilimindeki gelişmeleri göz önünde tutarsanız, kimya dersinde de iklim değişikliğinden örnek verebilirsin. Mesela dersiniz ki: ‘neden karbon diyoksit, metan veya su buharı sera gazıyken; oksijen veya azot değil?’ Fizik dersinde pekala, ışık hızı anlatılırken güneş ışınları ve güneş radyasyonu ve dünyadaki etkileri, anlatılabilir. Eğlenceli de olabilir. Biyolojide zaten konu ekoloji. Onu iklim değişikliğine bağlamak için çok da yaratıcı olmaya gerek yok sanki.
Felsefe: Neden bir sonraki nesillere yaşanabilir bir dünya sunalım ki? Veya efektif alturizm, veya etik, veya siyaset felsefesi. Tüketimcilik.
İklim krizinin müfredata dahil olması harika bir şey. İklim değişikliği müfredata eklense de bu bilgileri hakkıyla öğretebilmek, içselleştirilmesine alan sağlamak tamamen öğreticinin işi.
Öğretici demişken…
Öğretici demişken iklim adaleti burada da karşımıza çıkıyor. Dünyanın neredeyse hiçbir ülkesinde, hiçbir bölgesinde kaliteli eğitime erişim eşit düzeyde değil.
Bunu da zaten sevgili Utku aşağıda anlatıyor. O yüzden o konuya hiç girmeden diyeyim ki…
Aslında iş bir tık daha erken başlayabilir…
Aslında 6 yaşındaki biri, ilk öğretim kurumuna ayağını bastığı zaman; ekolojiyle, doğayla, dört mevsimle iç içe vakit geçirebileceği koskoca yaşları geride bırakmış oluyor.
Çok şanslıyım ki bir insanın ilk kez ip gibi akan suyun içinden elini geçirince yaşadığı şaşkınlığı ve hayreti gözlerimle gördüm. Numune sayım yalnızca bir. O yüzden işkembeden sallamak istemiyorum ama gerçekten homo sapiens’in içinde merak var gibime geliyor.
Doğumdan çok kısa bir süre sonra bile çocuk doğayla tanışabilir. Bu doğanın yağmur ormanı olmasına da gerek yok… Çocukların hayvanları tanıması için hayvanat bahçesine gitmesine HİÇ gerek yok, HİÇ. Topraktaki solucan veya karıncalar, sokaklardaki kediler ve köpekler, havada uçan kuşlar neredeyse her zaman aramızda. Bunu okuyorsanız büyük ihtimalle şehirde yaşıyorsunuz. Yazıyı hazırlarken baktım, neredeyse her büyük şehre ortalama 1.5 saatlik mesafede doğal parklar veya korunan alanlar var. Buralara gitmek, sadece gözlemlemek.
Bazen bu bile yetiyor.
İsyanım var!
Eğitim ve öğretim denen “şey” ile ilgili evvelden beridir çok ciddi sorunlarım oldu. Şimdi de çok farklı değil. Hatta eğitim sisteminden çıkar gibi olduğum için daha net görebiliyorum bazı şeyleri. Bu sebeple de diyorum ki; bizden birkaç önceki nesille başlayıp artık kontrolden çıkan iklim krizinin “eğitilme” faturasını neden sadece çocuklara kesiyoruz?

Öncelikle bu yazı aşırı derece öznel bakış açısı içerir.
Eğitim denince aklınıza ne geliyor? Benim aklıma ilk etapta okul geliyor. Okula kimler gider, öğrenciler. Öğrenciler de çoğunlukla, çocuk ve gençtir. Peki biz iklim krizi eğitimi dediğimizde bu eğitimin kime verilmesinden bahsetmiş oluruz bu durumda? Tabii ki, çocuk ve gençlere. İşte burada çok ciddi sorun var.
İlkokul üçüncü sınıfa giderken; Ozon tabakası inceldi, yok yok delindi, diye konuşmaların yapıldığı dönemde okula bir geri dönüşüm kuruluşu gelmiş. Bugünden baktığımda o dönem için devlet okulunda görülmesi şaşırtıcı bir olay. Her neyse, bize geri dönüşümün öneminden, ne demek olduğundan falan bahsetmişlerdi. Ben acayip etkilenmiştim. Sonuçta, dünyadaki tüm çöplerden kurtulamayacak olsak da sayılarını azaltabilirdik. Ve o günden sonra büyük bir hevesle çöpleri ayrıştırmaya başlamıştım. Ama tabii ayrışan çöpleri nereye götürmek gerektiği kısmıyla ilgili kimse bilgi vermemişti. Evde ayrılan çöpler akşam olunca herkesi her şeyi sustup aynı kutuda buluşuyorlardı. Bugün bile İstanbul’un pek çok mahallesinde geri dönüşüm için atık üniteleri yeterli değil. Bunun için çabalamanız gerekiyor. İki yıl önce cam şişe kumbarası yapılması için belediyeye başvurduğumda aldığım cevabı başka bir zaman anlatırım.
Üçüncü sınıfta geri dönüşümle taşınıp halen çöplerini ayrıştıran kız şu an size Esmiyor Post’ta bu yazıyı yazıyor. Demek ki, eğitim pek de işe yaramaz bir şey değilmiş, diye düşünebilirsiniz. Ama yukarda da dediğim gibi, aslında burada da büyük sorun var.
Hadi gelin şimdi o sorunlara bir bakalım.
Bizim büyük ikiyüzlülüğümüz
Önce şunu bir netleştirelim; asla ve asla iklim krizi ve/veya ekoloji konulu derslere veya ders içeriklerine karşı değilim. Bu dersler elbette müfredatta yerini alsın. Tabii müfredatta yerini almasıyla da iş bitmiyor; dersleri kimin vereceği, nasıl vereceği ile başlayan teorik ve pratik pek çok soru ve sorunu da beraberinde getiriyor. Ama ben bu kısımla da ilgilenmiyorum. Geneli çok matah olmayan eğitim mantığının içinde bu kısma odaklanmak devede kulak bir mevzu gibi geliyor. Benim derdim başka. Derdim ve korkum ve endişem; bu eğitimi çocuklara vererek acaba kendi sorumluluğumuzun bir kısmını ya da tamamını üstümüzden attığımızı düşünüyor olabilir miyiz? Sadece soruyorum. Sonuçta uzun vadeli sonuçları tahminlemede çok da başarılı olmayan üstüne üstlük ‘bana dokunmayan yılan bin yaşasın’cı gibi gündelik çıkarları önemseyen pragmatist canlılar olduğumuz göz önüne alınırsa, çocuklara öğretelim de onlar dünyayı kurtarsın, gibi bir şey diyor olabilir miyiz? Bence diyor olabiliriz. İklim Krizi sonu kıyamet temalı Hollywood yapımlarını izleme süresi dışında, ne kadar büyük bir sorunun içinde olduğumuzu gerçekten kaçımız düşünüyor. İstatistiksel verileri kontrol etmemiş olsam da 2000 sonrası kuşağın iklim krizi için çırpındığı kadar çırpınmıyoruz Y kuşağı olarak.
Eğer bir iklim krizi eğitiminden bahsedeceksek bunun, şu anda bu renkleri solmaya yüz tutan gezegende yaşayan herkesi kapsaması gerektiğini düşünüyorum. Bu sorumluluğu sadece genç nesillere yüklemek bence hiç adil değil.
Bir diğer sorun da şu;
Eğittik diyelim, ya sonrası?
Hadi biz çocukları ve gençleri eğittik. Onları doğanın ve dünyanın kıymetini bilen, iklim krizinin farkında bilinçli insanlar olarak yetiştirdik, sonra? Eğitmekle iş bitiyor mu? Farkında olan gençlerin taleplerini karşılayacak sürdürülebilir bir gelecek sunabiliyor muyuz an itibariyle? Valla ben hiç sanmıyorum. Sürdürülebilirlikten anladığımız, mevcudu sürdürmek bence; dünyanın ve doğanın değil. Halen bile tartışmasız olarak kabul etmemiz gereken iklim krizinin “komplo teorisi” olmadığını kanıtlamak zorunda olduğumuz birtakım güruhlar var. Ha diyebilirsiniz ki; eğitim iyi olsaydı zaten böyle bir sorumuz olmazdı. Haklı olabilirsiniz ama bu işten böyle akla gelen ilk cevapla sıyrılamazsınız. Eğitimi okul ile sınırlandırıp, artık benden geçti bakış açısının kimseye faydası yok. Elimizden ne geliyorsa yapmamız gereken noktadayız. Siyasi baskı yaratabilmek için sivil toplum dayanışması olur, bireysel emek ve dönüşüm olur, en yakınlarına anlatmakla başlanabilir. Kısacası illaki bir yol vardır.
Yukarıda bahsettiğim çöp ayrıştırma meselesini hatırlayın. Ben yapıyorum ama hiçbir işe yaramıyor, diyen bir çocuğun gözleriyle bakın dünyaya. Nasıl? Yalnız, güçsüz ve kandırılmış hissetmez misiniz? “-mış gibi” yaparak ne tek evimiz dünyaya faydamız olur, ne de gelecek nesillere iyi örnek oluruz.
Ezcümle
Bu nedenle, eğitim şart ve gerek olmakla birlikte yeterli değil. Eğitimi hem okul duvarlarının ötesine taşımamız gerek. Ve sadece kuru bilgi değil; sevgi, şükran, dayanışma, adalet gibi değerleri de içine alan bir bütün olarak görmemiz gerek. Dünyayı kurtarmanın -bence- başka yolu yok.
İklim adaleti = Eğitimde adalet?
Bu kadar fazla eğitimin öneminden bahsettikten sonra eğitimde fırsat eşitliğinden bahsetmeden bu postu kapatamazdık diye düşünüyorum. Ben böyle düşünmesem bile iklim krizi ile mücadelede ana teori ve talep haline gelmiş “iklim adaleti” başka türlü düşünmemize zaten engel oluyor gibi.

Küresel Güney vs. Küresel Kuzey
İklim değişikliği hakkında konuşurken atmosferdeki sera gazı salınımlarından, yükselen deniz seviyesinden ve artan sıcaklıklardan bahsetmeyi seviyoruz. Dünyamız yok oluyor ve biz de - yani hepimiz - bundan etkileneceğiz. Ancak bu konuşmanın önemli bir parçası olan “insan” faktörünü, denklemin önemli bir ayağını atlıyoruz, daha doğrusu atlıyorduk! Denklemde “insan” faktörünü koyduğumuz yer iklim krizinin sebebi. Ama “insan” faktörünün önemli bir başka bir yerde daha geçiyor, iklim krizinin sonuçlarında; etkilenen olarak.
“İklim adaleti”’nden bahsederken biraz da, denkleme koyduğumuz “insan” faktörünün - sebep olan ya da etkilenen - dünyanın her yerinde aynı “insan”ı ifade etmemesinden bahsediyoruz. Sadece coğrafi olarak da değil. İklim krizine ne kadar sebep olduğunuzu ve iklim krizinin sonuçlarından ne kadar etkileneceğinizi mensup olduğunuz sınıf, renk ve toplumsal cinsiyet kimliği belirliyor.
İklim krizinin sonuçlarından hepimiz etkileneceğiz, bundan kaçış yok. Ne kadar etkileneceğimizi en başta, Küresel Kuzey ile Küresel Güney arasındaki o derin ayrım, sonrasında da mensup olduğunuz sınıf ve kimlik belirleyecek.
Eğitim bu işin neresinde?
İklim krizine tarihsel olarak en çok sebep olan - sera gazı salınımları verilerine göre - ülkeleri belirten bir haritayla; iklim krizinin yarattığı seller, kuraklıklar, gıda sorunları ve yangınlardan en fazla etkilenen ülkelerin olduğu haritayı bir araya koyduğumuzda önümüze eksiksiz bir dünya haritası çıkıyor. Temel ve kaliteli eğitime erişimin haritanın hangi tarafında daha zorlu olacağını tahmin etmek zor değil.
Eğitimde fırsat eşitsizliğini görmek için çok uzaklara da gitmeye gerek yok. İstanbul Politikalar Merkezi’nin Şubat 2020’de yayınladığı araştırmasında; aralarında ciddi sosyo-ekonomik farklılıkların bulunduğu bölgeler arasında -aslında batıdan doğuya doğru gittiğimizde- eğitimde fırsat eşitliğinde ciddi bir azalma gözlendiği saptanmış.
Herkesin aynı eğitim imkanlarına erişemediği çok açık. Merhaba, adil olmayan bir dünyada yaşıyoruz. İklim adaletini sağlamak açısından peki eğitim adaletini sağlamak neden önemli? COP 26’da toplumsal cinsiyet eşitliği, özellikle kız çocuklarının eğitime erişiminin iklim kriziyle mücadelede ne kadar önemli olduğu üzerinde fazlaca duruldu. İklim adaleti gözlülüğü ile baktığımızda iklim krizinin etkilerine herkesin aynı şekilde maruz kalmadığını söylemiştik. Malala Fund, sadece 2021 yılında yaşanan iklim felaketleri yüzünden en az 4 milyon kız çocuğunun eğitimini tamamlayamadığını söylüyor. 2025 yılında iklim krizinin yol açtığı faktörler 12.5 milyon kız çocuğunun okuldan uzaklaşmasına sebep olacak gibi görünüyor.
İklim krizi kız çocuklarını, özellikle küresel güneydeki kız çocuklarını ciddi şekilde etkiliyor. Bir yandan da iklim kriziyle mücadelede başarılı olmak istiyorsak, en çok ihtiyacı olanları eğitim imkanlarıyla buluşturmak gerekiyor. Küresel bir araştırma projesi olan Project Drawdown’un iklim krizinin çözümünde elektrikli arabalardan, terkedilmiş tarım arazilerinin restorasyonuna kadar sunduğu çözüm önerileri arasında eğitim için sunduğu öncelik “kız çocuklarına eğitim imkanları sağlamak”.
O yüzden mesele sanırım özel okullardaki doğa eğitimleri değil, ilk önce zaten temel ve kaliteli eğitimin dünyanın her yerindeki çocuklara ulaştırılması.
Ekoloji eğitimin neresinde olmalı?
‘İklim krizinin müfredata girmesi, eğitim iklim adaletinin neresinde, eğitimi hallettik diyelim ya sonrası’ gibi başlıklarla ilgili yukarıda kendi kendimize ahkam kestikten sonra konuyu bir de bilene soralım dedik. Ekolojik bakış açısını eğitimin ‘4 saç ayağından biri’ olarak kurgulayan Başka bir Okul Mümkün gönüllülerinden Burak Ülman’a sorduk. O da sağolsun bizi kırmadı.

Esmiyor Notu: Sevgili Burak Ülman yazısına geçmeden önce, çok değerli bir TEDxReset konuşmasını paylaşamk istiyoruz. Sonra derhal yazısına geçiyoruz.
Son iki yüzyılda yaratılan bu tahribatın temel sorumlularından biri de maalesef eğitim sistemi oldu. Bu dönemde eğitim dünyadaki su, toprak, hayvanlar, bitkiler, hava gibi tüm varlıkları sınırsız kaynaklar olarak gördü ve tüm nesillere üretim ve tüketim süreçlerini sadece insanların refahına hizmet eden süreçlermiş gibi aktardı. Sonuçta eğitim sistemi bu tahribatın hiç sorgulanmadan derinleşmesine katkıda bulundu. Gelinen bu KRİZ noktasında artık eğitim yaklaşımının değişmesi kaçınılmaz hale geldi. Yıkıma hizmet eden eğitim yerine onarıma hizmet eden eğitim yaklaşımını kurmamız gerekiyor. Tam da bu yüzden doğa konusunun acilen öğretim süreçleri içinde temel bir uygulama ve öğrenme alanı haline getirilmesi gerekiyor.
Bu anlamda BBOM eğitim yaklaşımı, ekolojik felsefeyi merkeze alarak eğitim sürecinde farklı bir örnek sunmayı hedefliyor. BBOM müfredatının temel yaklaşımı “ekolojiyi bir ders konusu yapmak” yerine, ekolojinin tüm eğitim süreçlerinde, her an var olmasını sağlayacak şekilde kurgulanması. BBOM eğitim yaklaşımına göre ekolojik bilinçlendirme ve farkındalık yaratmak için doğa içindeki tüm canlıların, doğal varlıklara eşit bir şekilde ulaşmaya hakkı olduğuna dair bilinç oluşturmak eğitimin öncelikli amaçlarından biri. Bu bağlamda ihtiyaç ile istek arasındaki farkın davranışlarımıza temel referans olması, tüketim yerine yeterli kullanım alışkanlıklarının geliştirilmesi, enerjinin ve doğal varlıkların doğru ve adil kullanımı ve sürdürülebilir yaşam modellerine ilişkin ilkelerin tüm eğitim süreçleri içinde var olması önemli.
BBOM Derneği tam bu anlayışı yansıtmak amacıyla ekoloji temelli içerikler hazırlıyor. Örneğin “Doğa ve Bilim 1. Sınıf Seti” başlığı altında hazırladığımız Etkinlik Kitabının ve onu destekleyen Öğretmen Kılavuzu ve Doğa Gözlem Defterinin, ilkokul 1. Sınıf düzeyinde çocukların hem doğa ile olan bağını arttırmasını hem de bilimsel düşünme alanında gelişmelerine katkıda bulunmasını hedefledik. Çocukların onarım sürecinin temel aktörleri olacağına inanıyoruz, bununla beraber yetişkinlerinde bu sürece destek olması gerektiğini de biliyoruz. Tam da bu yüzden başta öğretmenler olmak üzere yetişkinlere yönelik içerikler de üretmeye çalışıyoruz. Örneğin “İklim Krizini Anlamak ve Aktarmak” adlı çalışmamızda iklim değişikliğinin ne olduğunu, iklim değişikliğini çocuklara nasıl anlatacağımızı, geçtiğimiz yıllarda başlayan küresel iklim grevi ile ilgili süreçleri, bunları çocuk katılımı açısından nasıl değerlendirebileceğimizi ve iklim değişikliğinin etkilerini azaltmak için atabileceğimiz adımları ele aldık. Tüm bu çalışmaları yaparken hayalimiz, kendini doğanın hâkimi olarak gören nesiller yerine doğanın bir parçasını olduğunu bilen ve doğanın onarımına katkı koyan nesillerin oluşması…






