36: İklimin Adaleti

COP26 yılında Dünya Enerji Görünümü Raporu normalden bir ay önce yayımlandı

Uluslararası Enerji Ajansı‘nın her yıl yayımladığı “Dünya Enerji Görünümü Raporu”, bu yıl Kasım ayında yapılacak İklim Zirvesi COP26 dolayısıyla her zamankine kıyasla bir ay daha erken yayımlandı. Rapora göre:

• Güneş ve rüzgar gibi yenilenebilir enerji kaynaklarında artış, yeni bir küresel enerji ekonomisinin oluşmakta olduğuna işaret ediyor. Öte yandan, dönüşüm olması gerekenden çok daha yavaş gerçekleşiyor.
• Yeni açıklanan niyet beyanları 1,5 derece hedefi doğrultusunda 2030’da kapanması gereken emisyon açığının sadece yüzde 20’lik bir kısmını kapamaya yetti.
• 1,5 derece hedefi için uygulanması gereken çözümlerin çoğu yüksek derecede uygun maliyetli. 2030 yılına kadar yapılması önerilenler arasında, elektrikte rüzgar ve güneş enerjisi başta olmak üzere temiz enerji kaynaklarının payının ciddi oranda artırılması, enerji verimliliğine odaklanılması, fosil yakıt sektöründeki metan salımlarının engellenmesi yer alıyor.
• Temiz enerjiye geçişi hızlandırmak için gelişmekte olan ekonomilere finansman sağlanması şart. 1,5 derece hedefine ulaşabilmek için küresel olarak yıllık temiz enerji yatırımlarının 2030 yılına kadar 4 trilyon dolara ulaşması gerekiyor.
• İklim eyleminin geciktirilmesinin maliyeti çok ciddi boyutlara ulaştı. Enerji sektörü risk altındaki sektörler arasında bulunuyor. Küresel enerji sistemleri iklim değişikliğine bağlı artan fiziksel riskleri çoktan hissetmeye başladı. Günümüzde elektrik sistemlerinin dörtte biri fırtınalar, suların yükselmesi ve sistemlerin soğutulması için gereken suyun yetersiz olması sebepleriyle yüksek risk altında. Acilen enerji sistemlerinin daha dayanıklı hale getirilmesi gerekiyor.
• Yenilenebilir enerjiye dayalı yeni enerji ekonomisi için önemli olan rüzgar türbini, solar paneller, bataryalar ve yakıt hücreleri gibi ürünlerin üretimine yatırım yapanlar kazançlı çıkacaklar.

Dünyada açlık sorunu giderek ciddileşiyor

Dünya Açlıkla Mücadeleye Yardım kuruluşu 2021 Küresel Açlık Endeksi Raporu’nu yayımladı. “2021 Küresel Açlık Endeksi”, birden fazla krizle başa çıkan bir dünyada korkunç bir açlık durumuna işaret ediyor.

Rapor, Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarından ikincisi olan 2030 yılına kadar açlığa son verme amacı (SKA2) doğrultusunda olan yavaş ilerlemenin durabileceği ve hatta tersine dönebileceğini ortaya koyuyor. 

47 ülke çok ciddi seviyede açlık çeker durumda. Küresel Açlık Endeksi’nde göre, 2020 yılında 30 milyon insan açlıktan ölme tehlikesiyle karşı karşıyaydı. Bu sayı bu yıl 41 milyona yükseldi. Durumun en kötü seviyelerde olduğu ülkeler, Afrika’da Sahra Çölü’nün güneyinde ve Güney Asya'da bulunuyor. 100 puanlık skalada; 

• Somali 50,8 ile en ciddi açlık çekilen ülke durumunda. 
• Ardından 45,1 puan ile Yemen, 43 puan ile Orta Afrika Cumhuriyeti, 39,6 puan ile Çad ve 38 puan ile Kongo Demokratik Cumhuriyeti geliyor.

Rapora göre, iklim değişikliğinin sonuçları giderek daha belirgin ve maliyetli hale geliyor; ancak dünya bunu hafifletmek için tam olarak etkili bir mekanizma geliştirmedi. 2020 ve 2021 boyunca dünyanın farklı yerlerinde ani bir artış gösteren COVID-19 salgını, küresel salgınlara ve bununla ilişkili sağlık ve ekonomik sonuçlara karşı ne kadar savunmasız olduğumuzu gösterdi.

Ayrıca, dünyada şiddetli çatışmalar ve açlık karşılıklı olarak etkileşim içinde. Çatışmalar açlığı, açlık çatışmaları tetikliyor. Bu bağlamda küresel barış, küresel gıda güvenliği kurulması ile yakından ilişkili durumda.

Gıda güvenliği sorununu çözmeden sürdürülebilir barışı inşa etmek çok zor. Bunun yanında barış olmadan küresel açlığı sona erdirme olasılığı oldukça düşük.

Bundan sonraki aylarda temcit pilavı gibi sizlerle hep aynı konuyu paylaşacağım ve çoğunuz sıkılacaksınız. Ne yazık ki bu gerçekliği ne derece çok paylaşırsam, belki sonunda sizler de alışmaya başlarsınız:

Türkiye’nin 2053 yılında net sıfır karbon salan bir ülke olabilmesi için, her sene salımlarımızı yüzde 5.6 azaltmamız gerekiyor.

Siz, sevgili okur, gelecek sene 251 gün özel aracınızla işinize gitmek yerine 235 gün özel aracınızla işe gidip, geri kalan 16 günde toplu taşıma kullanacaksınız. Bunu her nasıl başaracak olsanız da, yapmak zorundasınız.

Siz, sevgili hamburgerini mideye indiren kardeşim, gelecek sene 100 hamburger yerine 92 hamburger ile idare etmek zorunda kalacaksınız. 8 hamburgerin yerine de makarna veya salata yiyeceksiniz, gönlümüz dayanmaz sizi aç bırakmaya. Aslında sağlığınız açısından da yararlı olabilir bu.

Biliyorsunuz bu liste hepimizin günlük hayatına uzanabilir sevgili okurlar, siz de serbestçe hayatınızda karbondioksit ve metan salınmasına yol açan şeyleri düşünün ve bunların en az yüzde 5.6’sını azaltın. Neden mi? Çünkü siz azaltmazsanız, başkalarının ve özellikle de iş dünyasının fazla azaltım yapmaya niyeti yok.

Son aylarda herkesin dilinde iki sorun var: Avrupa Yeşil Mutabakatı ve Paris İklim Anlaşması.

“Paris İklim Anlaşmasını onaylamak bizi nasıl etkileyecek?” 

“Merak etmeyin, Paris İklim Anlaşmasını onaylamak sizi veya işinizi etkilemeyecek, zaten bu anlaşmanın koşullarına fazlasıyla uyuyorduk, dolayısıyla bir değişiklik yapmamız gerekmeyecek. Ancak devlet 2053 yılında net sıfır karbon hedefi koymak üzere. Bu da tüm sektörler üzerinde ciddi bir değişim baskısı demek.”

“Yani ne olacak?”

“Devlet sizin sektöre dönüp, “bundan sonra her sene karbondioksit salımlarınızı yüzde 6 azaltacaksınız, ben de kontrol edeceğim” diyebilir.”

“Devlet desin, devletten bir şey olmaz.”

“Neden olmasın, salımlarınızı yüzde 6 azaltacaksınız her sene, az iş mi bu?”

“Devlet şimdi bir kural koyar, baktı olmuyor üç aya gevşetir, biz gene bir yolunu buluruz. Hep böyle oldu, hep de böyle olacak. Göstermelik “kural koydunuz mu?” koyduk. Sonra herkes gene bildiğini okur.”

“Ama bu sefer iş ciddi. Avrupa Birliği de elinde sınırda karbon vergisi sopasıyla dikiliyor. Bizim devlet de o kadar kolay yumuşamayabilir.”

“Bizim devlet dert değil de, AB’nin vergi koyması kötü olur çünkü adamlar dediler mi yaparlar.”

“Avrupa Yeşil Mutabakatı daha yolun başlangıcı, arkasında çok daha büyük değişiklikler gelecek. Ülke olarak bunlara hazırlık yapmamız gerekiyor.”

“Sınırda karbon vergisi dediniz ya, yetmez mi?”

“Sınırda karbon vergisi bir şey değil. Onlar para almanın peşinde değil. Asıl dertleri bizim üreticimizin de Avrupa’daki kurallara tabi olması. Bu nedenle de “vergiyi ya siz alın, ama almıyorsanız malı bize ihraç ettiğinizde sınırda biz alacağız” diyorlar.”

“Peki bu vergi bize ne yük getirecek, esas sorun o.”

“Her sene karbondioksit salımlarınızı yüzde 6 azaltıyorsanız bir derdiniz olmaz.

“Yani karbon ayak izi diyorsun.” 

“Sadece karbon ayak izi değil tüm üretiminizin ayak izini bilmeniz gerekli. Kullandığınız kimyasallardan suya kadar her şeyi sormaya başlayacaklar 2030’a kadar. Onun için de ilk adım doğru veriye sahip olmak.”

İşte günlük konuşmamız böyle gidiyor sevgili okur. Avrupa Birliği’nin gösterdiği sopa olmasa sera gazı salımlarında önemli bir değişiklik beklemememiz gerekli. Ama hala ümidimiz devletimizin bu sopayı bir şekilde savuşturabileceği yönünde. Ekonomimizin güncel durumunda devlet 2053 net sıfır karbon hedefinin ne derece peşine düşebilir göreceğiz. İlginç zamanlara doğru ilerliyoruz. Bir yanda artan iklim felaketleri, diğer yanda ise bu felaketlere karşı direnme ve bu felaketlerin artmaması için çabalama gereği var. Çok çalışmamız gerekecek. 

Özlem Altıparmak

Adalet, anlaşılması en kolay, ancak söze dökülüp anlatılması en zor kavramlardan biridir. Hukukla ilişkilidir ama bir yanıyla günlük hayatımızın her anındadır. Adaletin hassas terazisine vicdanımızı koyarız, bize yapılacak muamelelerde de vicdan mutlaka bir kefede dursun isteriz. Haksızlığa uğramak bizi yaralar. Böyle durumlarda canımızın yandığının bilinmesini, yaramızın sarılmasını ve kabuk tutan yaranın iz bırakmadan iyileşmesini isteriz.  

Adalet dediğimizde aklımıza ilk olarak eşitlik gelir ve kişilerin eşit haklara sahip olmasını anlarız. Ancak hukuki eşitlik olarak tanımlayabileceğimiz bu yaklaşım, başlı başına adaleti açıklamaya yetmez. Fırsat eşitliğinin olmadığı bir yerde, faydanın ve yükün eşit dağıtılması gerekir. Bu durumda hukuki eşitliğin bir adım ötesine geçeriz ve kendimizi hakkaniyet üzerine düşünürken buluruz.  

Kişilerden, kurumlardan ve bizi yönetenlerden beklediğimiz adalet ve adil muamele, iklim söz konusu olduğunda acaba nasıl işler? İklim değişikliğinden herkes aynı şekilde ve aynı ölçüde mi etkilenir? Kuraklıktan, sellerden, yangınlardan benzer acılar mı çekeriz, bunların açtığı yaralar aynı anda mı kabuk bağlar? İşte bu soruları sormaya başladığımızda kendimizi iklim adaleti üzerine düşünürken buluruz. 

İklim adaleti, iklim değişikliğinin etkilerinin ve yüklerinin hakkaniyetli paylaşılması ve iklim değişikliğine adil çözümler bulunması olarak tanımlanabilir. İklim adaletinin etik, siyasi ve insan hakları boyutu bulunur ve iklimde adalet, toplumun tüm kesimlerinin içinde bulunduğu koşullar dikkate alındığı takdirde sağlanabilir.  

İklim krizinin bir yansıması olarak yaşadığımız sellere, yangınlara veya kuraklığa yakından baktığımızda altyapının yetersiz olduğu yerlerde yaşayanların, yoksulların, yaşlıların veya kadınların farklı biçim ve derecelerde etkilendiğini görürüz. Çünkü saydığımız her grubun iklim değişikliğine maruz kalma sıklığı, bu değişiklik karşısında hassaslığı ve değişikliğe uyum sağlama kapasitesi farklıdır. Bu gruplar, faydayı ve yükü eşit paylaşmazlar. Ekonomik ve sosyal eşitsizlik, iklim değişikliğinin yaşattığı felaketlerle perçinlenir ve açılan yaraların kabuk bağlaması mümkün olmaz. 

Bir grubun kırılganlığını, yani iklim değişikliğine karşı direnç ve dirençsizliğini belirleyen kriter, o grup mensuplarının iklim değişikliğinin etkisine ne kadar açık olduğudur. İklim krizine karşı direncimizi iklim değişikliğine uyum sağlama gücümüz belirler. İşte bu nedenle iklim adaletini sağlamak istiyorsak, uyum politikalarını belirlerken her grubun içinde bulunduğu özellikleri dikkate almak ve kırılgan grupların iklim krizine karşı direncini arttırmak gerekir.  

Kırılganlığımız, yaşadığımız olay üzerindeki kontrol gücümüze ve üzerimize gelen dev dalgaya karşı ne ölçüde esnek olduğumuza göre şekillenir. Kırılganlık, zarar olasılığı karşısında kendini koruyup sakınamama halidir. Zarar riskinden kaçma şansımız yoksa ve zarara uğradığımızda bunu tazmin edip giderme gücümüz bulunmuyorsa kırılganlığımız katlanarak artar. 

İklim değişikliğin etkilerinden kaçamayan grupların başında kadınlar gelir:

• Beslenme ve bakım gibi sorumluluklar kadınların omuzlarına yüklenmiştir. Bu yükün ağırlığı nedeniyle kuraklık, susuzluk, üründe azalma gibi olasılıklara karşı kadınlar daha savunmasız ve kaygılıdır. 
• Bu olasılıklar gerçekleştiğinde yetersiz beslenme ve sonucunda hastalıklarla karşılaşma riskleri yüksektir. 
• Kaynakların tükenmesi ve işsizlik durumlarında ev içi bakım yükünü üstlendikleri için bir başka yere göç edip iş bulma imkanından yoksundurlar.

Farklı ülkelerde yapılan araştırmalarda, bir felaket yaşandığında kadınların ölüm oranının erkeklere oranla daha yüksek olduğu görülmüştür:

• Kadınların çocuk bakımı gibi nedenlerle çoğunlukla ev içinde olmaları, acil durum uyarılarından daha geç haberdar olmalarına sebep olur. 
• Bir felaket yaşandığında çocuklarla birlikte hareket ettiklerinden hızlıca kaçmaları mümkün olmaz. Uzun elbise ve etek gibi günlük kıyafetler kadınların kaçışlarını daha da zorlaştırır. 
• Yüzme bilme oranlarının erkeklere kıyasla daha düşük olması, sel ve tsunami gibi durumlarda kadınların ölüm oranlarını arttıran bir diğer sebeptir. 
• Bunlara ek olarak iklim değişikliğinin yarattığı yoksulluk, işsizlik ve göç gibi durumlarda kadınlara yönelik şiddet vakalarında artış gözlenmektedir.

İklim krizi, kadınların toplumsal cinsiyet rolleri içindeki mahpusluk halini dayanılmaz boyutlara taşır ve onları bu krize karşı daha kırılgan hale getirir. Bu yüzden iklim değişikliği uyum politikalarını belirlerken, toplumsal cinsiyeti her zaman aklımızda tutarak iklim adaletini gerçekleştirmeye odaklanmak gereklidir. 

İklim adaletini sağlamak konusunda atacağımız her adım bizi eşit, adil ve sürdürülebilir bir geleceğe yaklaştıracak. Birbirimizin yarasını görüp, o yarayı sardığımız zaman bu kriz karşısında güçleneceğiz ve hep birlikte iyileşeceğiz. 

İşlevselliğini yitirmiş eşya ya da malzemelerin yaratıcı bir emek ile faydalı ve kullanışlı hale getirilerek hayata kazandırılmasına ileri dönüşüm deniyor. İleri dönüştürülmüş ürün eskisinden daha fonksiyonel ve güzel hale gelirken aynı zamanda ürüne değer katılıyor. İleri dönüşüm bireysel atıklardan, sanayi atıklarına kadar çok farklı ölçeklerde uygulanabiliyor. Malzemelerin ömrü uzuyor, doğal kaynaklar korunuyor. İleri dönüşüm, karbon emisyonlarının azaltılmasına ve döngüsel ekonomiye katkı sağlıyor.

Geri dönüşüm ise atıkların tekrar hammadde olarak kullanılabilmesini sağlamak anlamına geliyor. Bunun için metal, plastik, kağıt, cam gibi atıkların ayrıştırılması gerekiyor. Ancak halen, atıkların ayrıştırılması ve geri dönüşüm tesislerine ulaştırılmasında sorunlar yaşıyoruz. Bu nedenle de birey olarak üzerimize düşen sorumluluk, atıklarımızı mümkün olduğunca azaltmak. 

Sürdürülebilir çözümler artık çok daha fazla önem taşıyor. Yeni şeyler satın almadan önce elimizdeki kaynakları değerlendirmek ya da gerçekten ihtiyacımız olup olmadığını tekrar düşünmek, gereksiz tüketimin ve atık oluşumunun önüne geçecek.

İleri dönüşümü sanat aracılığı izlemek isterseniz size önerilerimiz var:

İstanbul Zorlu Center’da “Eko Love Fest” kapsamında “İleri Dönüşüm Heykel Sergisi”nde  Adnan Ceylan, Cem Özkan, Özge Günaydın, Taylan Türkmen, Ali Abayoğlu ve Zeynep Koçan’ın benzersiz heykellerini görebilirsiniz. Ağaç parçaları, metal, cam, tel gibi atık hurda malzemeler ve bitki köklerinden yapılan heykeller 30 Ekim’e kadar sergileniyor olacak.

T&T Ercan Havalimanı’nda Sema Özdemir Akbel’in “Atık Nesnelerin Sanata Dönüşü” sergisinde, atık ve çöp haline gelmiş nesnelerin dönüşümünü görebilirsiniz. Sema Özdemir Akbel, atık malzemelere yepyeni bir form veriyor.

Aslı Smith’in “Solar: Güneşe Dair” sergisi ise Kale Tasarım ve Sanat Merkezi’nde. Aslı Smith bitki, yiyecek atıkları, toprak ve taşları, buharlama ve kaynatma gibi çeşitli süreçlerden geçirerek sürdürülebilir sanatsal malzemelere dönüştürüyor. Sanatçı, atık problemi ve iklim krizine karşı, yüzümüzü güneşe dönerek ve doğanın dengelerini gözeterek doğa ile ilişkimizi yeniden kurmamız gerektiğine dikkat çekiyor. Sergiyi 28 Ekim’e kadar ziyaret edebilirsiniz.

İzliyoruz: Gezegenimizin Kritik Eşikleri 

2021, Yönetmen: Jonathan Clay

Gezegenimizin Kritik Eşikleri, dünyaca ünlü bilim insanı Johan Rockström’ün yolculuğunu konu alıyor. David Attenborough ve Johan Rockström, medeniyetin doğuşundan bugüne geçen sürede insanlığın gezegenin sınırlarını ne düzeyde zorladığını farklı düzeylerdeki değerlendirmeleri anlatarak gözler önüne seriyor. Belgesel bu kritik sistemleri korumak için harekete geçmemiz gerektiğinin altını çizerken çözüm önerilerini de özetliyor. 75 dakikalık bu yapıma Netflix’ten ulaşabilirsiniz!

Sanatçı Von Wong'un Plastik Musluğunu Kapat adlı çalışması.

Takip Ediyoruz: Doğal Mürekkep ve Pigment Atölyesi

Aslı Smith'in “Solar: Güneşe Dair” sergisi paralelinde Kale Tasarım Sanat Merkezi'nde düzenlenecek atölye çalışması 27 Ekim Çarşamba günü 15:30-17:30 saatleri arasında gerçekleşecek.

Bitkilerden, yiyecek atıklarından ve bitki ekstrelerinden doğal mürekkep yapımı, kağıt üzerine renk, desen ve doku çalışmaları konuları üzerine  odaklanılacak atölyede ayrıca lake pigmentler, sulu boya yapımı ve doğal kumaş boyası konularına da değinilecek. Katılım için [email protected]’a mail atabilirsiniz!