Radyonun, bugüne kadar ortaya çıkan tüm teknolojilerden çok daha büyük bir şaşkınlıkla takip edildiğini görüyoruz. Çünkü ilk defa hem bilgi hem eğlence için anlık yayın yapan bir teknoloji ile karşı karşıya insanlık.
Günlük hububat fiyatlarını öğrenebildiği bir aile büyüğü olarak baş köşede duran radyo, kimi zaman fasıl programıyla içkili masalarda karşısında dans edilen bir flört olabiliyordu. Bu durum 1930'larda birçok ahlaki tartışmayı beraberinde getirmiş, radyonun köylüleri sefaya sürükleyen bir lanet olduğuna dair köşe yazıları da yazılmış.
Ama genelde haberler, "Bir köy daha radyolandı" kıvamında, neşe ve müjde dolu. Her gece aynı saatte tüm köy okulda toplanır, sessizce radyoyu dinlediği anlatılıyor.
Dinledikleri bir diğer şey de cızırtı. Hatta parazitler üzerine uzun makaleler yazılmış. "Efendim parazitler ikiye ayrılır: Havaî parazitler ve şehir parazitleri. Havaî parazitler de kendi içinde üçe ayrılır:
A. Islığa benzer kesik gürültüler (antene temas eden yağmur kar ve dolu)
B. Bomba gibi tak tuk çat pat diye işitilenler (şimşek gibi hava olayları),
C. Tavada kızartılan bir yemeğin çıkardığı gürültüye benzeyen parazitler (devamlı elektrikli havalardan kaynaklanır).
Havaî parazitler ile mücadele edilemez. "
Radyodan gelen cızırtıların bu kadar detaylı bir şekilde analiz edilmesi, gizli bir ASMR zevki alındığını da ortaya çıkarıyor.
Gazeteci Mehmet Selahattin’in yaklaşık 100 yıl önceki röportajlarından yola çıkarak hazırladığımız ve İstanbul'un o dönemki eğlence anlayışına ve arkasındaki siyasi değişimlere ışık tutarken bugün ile bağlantısını ortaya çıkarmaya çalıştığımız bültenimizde 1933'te Büyükçekmece Köyündeyiz.
Bu hafta neler var?
Satır arasından: İBO'nun altın kızlar
Radyoya git: Köylülerin ASMR bağımlılığı
Tecessüs: İstanbul'un en büyük kışlarını anlatan fotoğraf kitabı
Zamanda yolculuğa başlıyoruz.
Bugüne döndüğünüzde tekrar görüşmek üzere…
Oğul Doğa Gökşin - Göktuğ İpek

Büyükçekmece’de Bir Gece
Dumanlı sahillerin karşısında - Asfalt bitti! - Samimi bir topluluk - Radyoda İstanbul’un Sesi’ni dinleyen köylülerin hayranlığı - Davul ile zurna bizi nasıl uğurladı?
Mehmet Selahattin, 14 Ocak 1933
Küçükçekmece yolundayız. Her tahtası ayrı ses veren gürültülü bir otobüs içinde Çatalca Müstahkem Mevkii Kumandanı Fuat Paşa hazretleriyle konuşuyoruz. Ben bir aralık önümüze parça parça serilen Çekmece’nin dumanlı sahillerini göstererek;
“Paşam nasıl manzara?” diyecek oldum.
Fuat Paşa hazretleri gülümsedi:
“Yüzbaşılığım buralarda geçti. Her tarafını karış karış bilirim ve severim de. Fakat benim en hoşuma giden yer Boğaziçi’dir. Mesela Rumeli Kavağı’nda o hava nedir efendim! Gecede iki saat uyku uyusanız demir gibi kalkarsınız.”
Asfalt üzerinde rüzgâr hızıyla ilerliyoruz. Paşa hazretleri devam etti:
“Boğaziçi’nin yerlisi sayılırız biraz. Evvelce yaz kış Kavak’ta otururduk. Bence ne Adalar ne Yeşilköy ne de Erenköy. Boğazı dünyaya değişmem.”
Muhterem kumandanın yüksek tevazuundan cesaret alarak sorduk:
“Bu akşam Büyükçekmece’de kime misafir olacağız Paşam?”
Gülerek cevap verdi:
“Şimdilik ben de sizden fazla bir şey bilmiyorum. Çağrıldık, gidiyoruz!”
Söz döne dolaşa bizi davet eden Büyükçekmece Nahiye Müdürü Kenan Feyzi Bey’de karar kıldı.
Fuat Paşa diyor ki:
“Mutlaka bir sürpriz hazırlamıştır bize.”
Sonra hep beraber düşünüyoruz:
“Acaba köye elektrik mi getirildi?”
“Yoksa balo filan mı verecek?”
Balo sözü genç bir arkadaşı heyecana düşürdü:
“Aman sus! Ben bu açık renk elbiseyle nasıl giderim baloya?”
“Belki balo değildir canım!”
Nihayet otobüsteki Büyükçekmecelilere danıştık.
“Ne var bu akşam köyde?”
Omuzlarını kaldırarak birbirleriyle bakıştılar.
“Vallahi biz bilmeyiz ne var.”
İşin içinden çıkabilene aşk olsun. Anlaşılan Nahiye Müdürü Bey yapacağı işi kimseye haber vermemişti. Biz böyle tahminler yaparken otobüs bir anda altı üstüne gelmiş gibi sarsıldı. Can korkusu ile pencerenin demirlerine yapıştım. Fuat Paşa hazretleri heyecanımızı yatıştırmak için haber verdi:
“Asfalt bitti!”
Ben gülmeye başladım.
“Asfalt bitmedi, biz bittik Paşam!”
Yolun cefalı kısmı bundan sonra başlıyordu. Çamurları yer yer kabarmış batak bir yol ki neûzübillâh! Bizim otobüs otobüslükten hani neredeyse istifa edecekti. Böyle sarsıla sarsıla, kafamızı pencere camlarına çarparak sonunda Büyükçekmece’ye geldik.
Çatalca Kaymakamı Cevdet Salih Bey, Küçükçekmece Nahiye Müdürü Kenan Bey, Çatalca ve Çekmece’nin belli başlı simaları burada. Köyün meydanlığında meşaleler yakılmış, çoluk çocuk hepsi ayakta. Büyükçekmece bayram yerine dönmüş vesselam.
Akşam yemeğinden sonra parti binasındaki radyonun başında köylü şehirli bir araya toplandık. Sanki birbirleriyle tanışmamış insanlar değiliz. Memleketi içinden seven ve içinden tanıyanların hoşuna giden bir topluluk: Doksan yaşındaki köy ağaları burada. Yirmi yaşındaki hanım muallimler burada. Sekiz yaşındaki ilk mektep çocukları burada. Cumhuriyet’i kuran ordunun temsilcisi burada. Kazanın kaymakamı, nahiyenin müdürü burada.
Bu kaymakamın hafızamızda yer eden eski kaymakamlara benzer yeri yok, bu paşa halkı kasıp kavuran paşalardan değil. Hep bir arada, ayrı gayrı gözetmeden oturuluyor.
Radyoda 35 kilometre uzaktaki İstanbul’un Sesi’ni dinleyen köylülere bakıyorum. Henüz hayranlıktan kendilerini alamamışlar. Nahiye Müdürü diyor ki:
“Küçük arıza olmasaydı bu akşam onları sinema karşısında görecektiniz.”
Sinema, radyo… Belli ki onlar için hâlâ esrarını muhafaza eden şeyler. Esrarlı fakat cazip.
Bir aralık meclise hafif bir durgunluk çöker gibi olmuştu. Kenan Bey birdenbire ortadan kayboldu. Onun birkaç dakika sonra iki zurnacı ve bir davulcuyu önüne katarak içeri girdiğini gördük:
“Haydi çocuklar!”
Davul ilkin hafif bir tempo tutturdu.
“Dran dran da dran dran!”
Fakat bu ağır aksaklık tez canlı Kenan Bey’i memnun etmedi:
“Daha hızlı, daha hızlı!”
Davulcu da tuhaf bir adam. Tokmağı her indirişte yerinde bir kere zıplıyor. Zurnacıyı hiç sormayın. Coştu da coştu! Tabii bu davulla çifte zurna boşuna gelmemişlerdi. Kenan Bey rastgele birkaç genci kolundan tutup kaldırdı. Filiz gibi köy delikanlılarının ellerinde yazma mendil, memleket işi hora tepmeleri görülecek şeydi doğrusu.
Her zaman İstanbul eğlenmez ya, arada bir köylü de eğlenir! Hele Büyükçekmeceliler çok neşeli insanlar doğrusu. Bazıları oyuna kaldırılınca naz ederler, oynamamak için bin türlü bahane bulurlar. Büyükçekmece köylüsü böyle nazlanan takımından değil. Sekiz yaşındakiler bile bize oyundaki maharetlerini gösterdiler. Hele bir hanım kız yaşından hiç umulmayacak bir ustalıkla öyle mükemmel zeybek oyunu oynadı ki az kalsın alkışlamaktan avuçlarımız patlayacaktı.
Gece yarısına kadar bu davullu zurnalı eğlenti devam etti. Yerlerimize çekileceğimiz sırada merdiven ayağında ne bakalım? Davulcu bir tarafta, zurnacılar bir tarafta. Meğer bizi uğurlamaya gelmişler. Uzatmayalım davul zurna ile sulu sepken yağmur altında mektebe doğru şöyle bir yürüyüşümüz var, uyandığım zaman ilk işim pencereden bakmak oldu. Ortalığı bembeyaz görünce Nahiye Müdürü Kenan Bey’in sözleri hatırıma geldi:
“Beyaz köy, Büyükçekmece’yi bembeyaz bir köy yapacağım.” diyordu.
Tabiat ondan evvel davranmıştı. Nahiye Müdürü’nün yapmak istediği şeyi bir gece içinde yağan kar yaptı. Büyükçekmece hakikaten beyaz, bembeyaz bir köydü.
*Mehmet Selahattin Güngör’ün yazılarındaki bazı kelimelerin yerine, okumayı kolaylaştırmak için günümüzdeki karşılıkları yazıldı. Selahattin’in tüm ifadelerine katılmasak da anlamı ve anlatımı bozacak ya da değiştirecek herhangi bir değişiklik yapılmadı. Dönemin anlam dünyasına sadık kalındı. ‘İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk’un amaçlarından biri de, yazara hak ettiği değeri vererek İstanbul’un geçmişine dair çok zengin bilgiler içeren bu yazıları gün yüzüne çıkarmak.
Mehmet Selahattin’den gizlenen neydi?
Bir süredir yazılarını takip ettiğimiz acar gazeteci Mehmet Selahattin, bu hafta bilinmez bir sebeple Büyükçekmece’ye gidiyor. Otobüste birçok kişiye sorsa da bir türlü neden çağrıldığını öğrenemediği bir etkinliğe doğru yol aldığını okuyoruz. Merakımız büyüyor. Maalesef merakımızı tatmin edemeden yazının son cümlesini de okumuş oluyoruz. Peki bu genç gazeteciden gizlenen neydi?
Küçük bir araştırmadan sonra Çatalca Kaymakamı Cevdet Salih Bey’in ithalat ve ihracat şirketi müjdesini vermek için bir ramazan sofrası kurduğunu öğreniyoruz. Buna göre dönemin en iyi kavun ve karpuzlarını üreten Büyükçekmece köylüleri, ortaklaşa para koyarak şirkete ortak olacak, nakliye masraflarını en aza indirmek için şirket üzerinden gerekli yatırımları yapacaklardı.

Sebah ve Joaillier fotoğrafı
Belli ki Büyükçekmece 1930’larda gelişmeye çalışıyor. Zaten Mehmet Selahattin’in “Her zaman İstanbul eğlenmez ya, arada bir köylü de eğlenir!“ sözünden de Büyükçekmece’nin aslında İstanbul’un tam da bir parçası olarak düşünülmediği, orada ya da onun gibi periferide yaşayanların o zamanlar “şehirli” değil, “köylü” olarak görüldüğü anlaşılıyor. Bu ayrım İstanbul’un henüz o kadar büyük ve kalabalık olmamasının yanı sıra ulaşımla da alakalı, şüphesiz. Çünkü bu tarihlerde yollar kötü, araçlar da kısıtlı. Yazarımız şikayet etmekte pek de haksız değil. Artık günümüzde gelişen ulaşım ağı ile artık mesafeler kısaldı. Ancak şehrin kalabalıklaşması gibi başka nedenlerden dolayı ulaşım hala zaman alıyor ve eziyet olmaya devam ediyor.
Büyük olan Küçükçekmece, küçük ise Büyükçekmece!
Büyükçekmece ve Küçükçekmece göllerindeki köprüler henüz inşa edilmemişken kervanlar suyu halatlarla çekilen sallar yardımıyla geçermiş. Bu sal sistemine çekme deniyor. Daha büyük çekmenin kullanıldığı göle Büyükçekme, diğerine Küçükçekme ismi veriliyor. Zamanla “çekme” değişiyor, “çekmece” oluyor. Maalesef her bir gölde kullanılan çekme ile göl boyutları birbirini tutmuyor. Küçükçekmece Gölü'nün Büyükçekmece’den daha büyük olması gibi bir sonuç ile karşı karşıya kalıyoruz.
Bu sal sistemi, Kanuni Sultan Süleyman’ın Zigetvar Seferi'ni olumsuz etkilediği için buraya köprü yapılmasını istiyor. 16. yy.’da bu göllere Kanuni Sultan Süleyman ve Küçükçekmece Köprüleri inşa ediliyor.

İtalyan ressam Mayer Luigi, Ponte Piccolo (Küçük Köprü), 1810.
İBO’nun altın kızları
İstanbul'da toplu taşıma için kullanılan ilk otobüsler Renault Scemia’ydı. 1927 yılında 4 adet alındı ve biri yedek, üçü hizmete başladı. Bu otobüsler, tahta kasalı ve uzun burunluydu.
Otobüsler ilk yıllarında İstanbul Belediye Otobüslerinin (İBO) ilk üç aracı ve altın rengi olduğu için o dönemde “İBO’nun Altın Kızları” şeklinde anılıyordu.

İstanbul’un sesi ve ASMR bağımlısı köylüler
Spotify’da benzer şarkıları karışık bir şekilde çalan komuta “Radyoya Git” deniyor. Şarkılar dijital kanallardan yayınlanana kadar hayatımızda hiç yer almayan, anlamı kayıp bir komut...
1930’larda İstanbul’un doğaya ait olmayan sesleri, dönemin yeni teknolojisi radyo tarafından henüz otomobil, tramvay görmemiş, şehir kalabalığı bilmeyen köylülere aktarılıyordu. Bu yabancı sesler, cızırtılar ve şehir gürültüsü, adeta ASMR bağımlısı köylüler yaratmıştı.
1933 tarihli bir haberde yazılan şu sözler radyoya olan ilgiyi gösteriyor: “Radyoda 35 kilometre uzaktaki İstanbul’un Sesi’ni dinleyen köylülere bakıyorum. Henüz hayranlıktan kendilerini alamamışlar.”
İstanbul’un sesi ve köylülerin hayranlıkları…
İlk resmi radyo yayını İstanbul Radyosu adıyla 6 Mayıs 1927'de, Sirkeci'deki Büyük Postane binasının bodrum katında başladı. Tüm kapıların sıkıca örtülmesine, pencerelerin kalın perdelerle kapanmasına karşın caddenin tüm gürültüsü dinleyicilere ulaşıyordu. İvmelenen otomobillerin kükreyen motor sesleri, fren yapan tramvayın metalik gıcırtısı, elektro mıknatısın açılıp kapanmasıyla ortaya çıkan ritmik telgraf sesi, o sırada radyoda hava durumunu okuyan spikerin fonuydu.
O günlerde İstanbul’un sınırları içerisinde yer alan, günde birkaç kez kalkan otobüs ile ulaşılan, giderken asfalt yolun sona erdiği, toprak yolla ulaşılan, sulak alanlarıyla verimli Büyükçekmece Köyünün ahalisi, zaten üzerlerinden geçen bulutlara baktıklarında tahmin edebildikleri hava durumunu dinlerken değil, İstanbul’un doğaya ait olmayan seslerini dinlerken ve bu sesi aktarabilen teknolojiyi izlerken hayranlık duyuyorlardı.
O günlerde uzakları yakın eden radyo, çıkardığı cızırtılı sesler ile ASMR’nin en güzel örneklerinden biriydi. Beyinsel rahatlama sağlayan, omurga karıncalanmasına yol açan rahatlatıcı bu seslerin günlük yayın süresi 4.5 saatti ve program bilimkurgu romanından çıkmışcasına ifadeler barındıran şu sözlerle başlıyordu:
“Alo, alo Muhterem Samiin… Burası İstanbul Telsiz Telefonu… 1200 metre tul-u mevç, 250 kilosikl… Bugünkü tecrübe neşriyatımıza başlıyoruz…”
Uzaktan takip edilebilen başka bir hayata dair heyecan verici radyo programının ilk postası 19:00’da başlıyordu. Ekinler sürülmüş, ürünler toplanmış, yorgun bedenler akşam yemeğini yemiş ve doymuş, Stüdyo Musiki Heyeti’nden şevkefza faslı dinlemeye hazırdı.

İstanbul’dan kış manzaraları…

Boğazı dahi donduran İstanbul soğuklarıyla ilgili hepimiz internette ya da kitaplarda bir şeyler okumuşuzdur. Koleksiyoner ve fotoğraf tarihçisi Cengiz Kahraman İstanbul tarihinin en soğuk kışlarından olan 1929 ve 1954 kışını dönemin yayınlarından, kendi arşivinden ve bazı özel arşivlerden yararlanılarak gözler önüne seriyor. Mevsimin kitabı da olur mu demeyin! “İstanbul Kış Günlüğü: 1929 ve 1954” bir şehrin soğuğunun da güzel olabileceğini gösteriyor.

Atatürk Büyükçekmece’de
10 Ağustos 1937 yılında Atatürk, Mimarsinan Köyü’nü (bugünkü Mimarsinan Mahallesi) ziyaret eder. “Atatürk’ü aralarında gören köylüler bir bayram günü neşesi içinde büyük misafirlerinin etrafını almışlar, bu esnada her biri bir masa ve sandalye taşıyarak deniz kenarında mütevazı bir köy sofrası hazırlayıp Atatürk’e kavun, karpuz, yoğurt ve taze köy ekmeği ikram etmişlerdir. Atatürk köylülerin hazırladığı sofraya oturmuş onlarla beraber, kavun, karpuz yoğurt yemiş, bilhassa köy ekmeğinin lezzet ve temizliğinden son derece memnun kalarak köylülere iltifatta bulunmuştur…”
Madem bu kadar yemekten bahsettik haftaya 1930’ların kışında İstanbul’da Ramazan ayının nasıl geçtiğine bakalım.



