Mısır'ın yeni başkenti, 5 soruda COP26

1. COP26 nedir?

Birleşmiş Milletler küresel ısınmayla ilgili ilk çerçeve sözleşmesini 1994’te yürürlüğe koydu. O zamandan bu yana konu, COP (Conference of the Parties) toplantılarında, yani tarafların katıldığı konferanslarda ele alınıyor. Glasgow’da düzenlenen COP26, adından da anlaşılacağı üzere bu konferansların 26’ncısı. 31 Ekim’de başladı, heyetler düzeyinde çalışmalarla 12 Kasım’a kadar sürecek.

2. Alınan kararlar neler?

Henüz zirve bitmiş değil. Fakat büyük oranda tamamlandığından, genele dair bir şeyler söylemek mümkün. Öncelikle aktivistlerin zirvenin gidişatından memnun olmadığını söylememiz gerek. Dağ fare doğurdu gibi bir durum var. Buna karşın bazı kararlar alındı tabii:

• Başını ABD ve Avrupa Birliği’nin çektiği 100’den fazla ülke 2030’a kadar metan gazı emisyonlarını %30 azaltmayı taahhüt eden anlaşmayı imzaladı.
• Zirvenin belki de en çok haber değeri taşıyan gelişmesi, Hindistan’ın 2070 yılında sıfır karbon emisyonuna ulaşmayı hedeflediğini açıklaması oldu. Bilim çevreleri taahhüdün yerine getirilmesi durumunda 1,5 derecelik küresel sıcaklık artışı hedefine bir adım daha yaklaşılabileceğini söylüyor.
• 45 ülkeden finans sektöründeki 450’yi aşkın firma, toplamda 130 trilyon dolar tutarındaki fonu, 2050’ye kadar sıfır emisyon projelerine ayıracaklarını taahhüt etti.
• Aralarında Birleşik Krallık, Polonya, Güney Kore’nin de yer aldığı 40’tan fazla ülke, 2030’a kadar kömür yakıtlı enerji santrallerinin faaliyetlerini aşamalı olarak durduracaklarını açıkladı.
• Başta Brezilya olmak üzere 130’dan fazla ülke 2030’a kadar sınırları içindeki ormansızlaşma faaliyetlerini sona erdireceklerini duyurdu. Fakat ne yazık ki, bu ülkelerin konuya ilişkin verdiği ilk söz değil.

3. Aktivistler mutlu mu?

Maalesef değil. Zirve onları mutlu etmenin çok uzağında görünüyor. Genç aktivist Greta Thunberg zirveyi “bir PR faaliyeti” olarak tanımladı. Greta, “Bu krizi bizi bu noktaya getiren yöntemlerle çözemeyeceğimiz kesin” dedi ve kararların bağlayıcılığı olmadığına vurgu yaptı. İklim değişikliği mücadelesinin sembol ismi, kuzey ülke liderlerinin tatlı konuşmalar yapmaya devam ettiğini fakat gerçekçi ve esaslı kararlar almadıklarını söyledi. Konferans ayrıca yine Greta’nın başını çektiği bir grup aktivist tarafından gelmiş geçmiş en dışlayıcı COP konferansı seçildi. STK’ların dışlandığını iddia eden aktivistler “bir grup kuzey ülkesinin yeşil göz boyamasından ibaret” diye tanımladıkları COP26’nın beklentileri karşılamadığını belirtti.

4. Kimler katıldı?

Ülkelerin başkanlar seviyesinde katıldığı COP26’da Cumhurbaşkanı Erdoğan yer almadı. Erdoğan, güvenlik konusunda Türkiye’nin taleplerinin yerine getirilmemesi nedeniyle Glasgow’a gitmekten vazgeçtikleri bilgisini basın mensuplarıyla paylaştı. Bu arada katılımcılar konusunda çok dikkat çeken bir diğer istatistik ise şuydu: Glasgow’a katılan fosil yakıt endüstrisi delegelerinin sayısı, ülke delegelerinden fazlaydı. En kalabalık ülke Brezilya, konferansta 473 müzakereciyle yer alırken fosil yakıt endüstrisi zirvede 503 delegeyle temsil edildi.

5. Protestolar oldu mu?

Pek tabii ki. Yaklaşık 100 bin kişi, Glasgow sokaklarında "Küresel Kuzey” diye tanımladıkları gelişmiş ülkeleri, küresel ısınmayla mücadelede kalıcı ve net adımlar atmayı reddettikleri için protesto etti. Ayrıca yine Glasgow’da “İklim Adaleti İçin İnsanların Zirvesi” isminde paralel bir konferans düzenlendi. Bu alternatif zirvenin notlarına buradan erişebilirsiniz.

Mısır Başkanlık Sözcüsü 3 Kasım’da yaptığı açıklamada, devlet dairelerinin aralık ayından itibaren Kahire’nin 45 km doğusundaki yeni idari başkente taşınacağını ilan etti. Altı aylık bir deneme süresinden sonra, Kahire’deki bütün devlet kurumlarının bu yeni başkente yerleşmesi bekleniyor. Birçok devlet henüz çekimser davransa da Bangladeş, büyükelçiliğini taşımak için yeni başkentten arsa aldığını duyuruverdi.

2015’te Mısır 2030 Vizyonu kapsamında, 6 milyon kişinin yaşayacağı yeni bir başkent kurulacağı açıklanmıştı. Mısırlılar ellerini çabuk tutmuş. Şehrin isminin belirleneceği yarışma henüz tamamlanmadı ama devlet yeni merkezine yerleşmeye başladı bile. 

İsmini arayan şehrin 68 milyar dolar maliyeti olacağı düşünülüyor. Tabii böyle mega projelerde bütçe hesabı pek güvenilir olmuyor. 2015’te 30 milyar, 2017’de 50 milyar diye hesap edilen miktar her sene artıyor. Şimdiden Mısır’ın dış borcunun yarısına denk geliyor. Olsun, itibardan tasarruf olmaz. 700 km2’lik, yaklaşık Singapur ya da Yalova yüzölçümüne sahip bu yeni idari merkezin akıllı şehir konseptinde inşa edildiği söyleniyor. 

Her şehir sakinine 15 m2 yeşil alan düşsün diye çölün ortasında Central Park’tan iki kat büyük dev bir yeşil alan yaratılıyor. 

Başkanlık sarayı kompleksi, parlamento ve 30 bakanlık artık Kahire’de olmayacak. 

Orta Doğu’nun en büyük katedraliyle, Mısır’ın en büyük camisi de şehrin anıtlarından. Afrika’nın en uzun gökdeleni şu anda inşa halinde, 2030’da ise Burj Halifa’yı geçerek dünyanın en uzun gökdeleni olması planlanan Oblisco Capitale de sırada. 

İnşası bittiğinde Mısır Genelkurmayı, Orta Doğu’nun en büyük askeri binası unvanını alacak Oktagon’a taşınacak. 2019’da açılan Capital Uluslararası Havalimanı da Kahire ve Sphynx’in yanında senede bir milyon yolcu kapasitesiyle Mısır’ın yeni başkentine ulaşımı sağlayacak.

Mısır, bu hamlesine Kahire’nin aşırı nüfus ve ara sokakları bile felç eden kronik trafik problemi gibi sebepleri gerekçe gösteriyor. Kahire’nin nüfusu 22 milyon. 2050’de bu sayının en az iki katına çıkması bekleniyor. Şehirde bir yerden bir yere gitmek belli ki İstanbulluları bile zorlayacak raddeye gelmiş. 

Mısır, devlet başkanlarının dev inşaat projelerine çok meraklı olduğu bir ülke. Dünyada da başkentini taşıyan ilk ülke değil. Yine de bir hayli sıra dışı bir durumla karşı karşıyayız.

Şehrin inşaatında söz, yetki ve mühür Mısır Silahlı Kuvvetleri’nde. Projeyi yürüten devlet kuruluşunun yarısı orduya ait olduğu gibi işin başında da emekli bir general var. 

Mısır Başkanı ve tabii ki kendi de emekli general olan Abdülfettah es-Sisi, önceki başkanlardan Enver Sedat’ın zamanında yaptığı gibi şehre henüz kendi adını vermedi. Ama şehrin ve Mısır’ın en büyük camisine El Fatih ismini vererek varlığını unutturmadı. Zaten Mısır televizyonları da Sisi’nin yeni şehre ziyaretlerini düzenli yayınlıyor. 

İnşaat faaliyeti Kahire’de de sürüyor. Kenar mahalleler kentsel dönüşüm yoluyla bizdeki Fikirtepe’yi andıran şekilde mutenalaştırılıyor. Geniş otoyollar ve onlarca köprü inşa ediliyor. 850 bin Kahireli evinden olmuş durumda. Aldıkları tazminatlarla eskiden ev sahibi oldukları mahallelerde şanslılarsa ancak kiracılar şimdi. Çoğu başka yoksul mahallelere göç etti.  

Kişi başına düşen gelirin 3 bin dolar olduğu ülkenin yeni başkentinde en uygun ev 50 bin dolar.  

Ortaya çıkacak devasa rant ise projeyi yöneten orduyu ve özel sektörü bir hayli zengin edeceğe benziyor. Mısır Silahlı Kuvvetleri, hem yeni binaların hem de Kahire’de boşaltılacak devlet binalarının satışından büyük gelir elde edecek. 

Tahrir Meydanı’nı anmadan Mısır hakkında yazmak pek mümkün değil. Sisi, Tahrir’i kaybeden Mübarek ve Mursi’nin akıbetinden çıkarttığı dersi hayata geçiriyor. Halkın başkentin sokaklarını ve meydanını ele geçirmemesi gerekiyor. 

Kahire’ye kurulan yeni ulaşım altyapısı ve onlarca köprü yeni merkezden Kahire’ye askeri personelin sevkini çok kolaylaştırıyor. Fakir fukaranın parası yeni şehirde yaşamaya yetmeyeceği için, Mısır devleti isyan etme ihtimali bir hayli düşük memur sınıfı ve hali vakti yerinde Mısırlılarla beraber surlar ardına çekiliyor. Özel sektör ve askeriye girift ilişkilerle birbirine bağlanırken Sisi, iktidarını sırtını ikisine de yaslayarak pekiştiriyor. 

Artık Kahirelilerin canına tak edip Tahrir’i ele geçirmeleri iktidarı devirmeye yetmeyecek gibi görünüyor. Ne dersiniz, bu yeni şehrin adı ne olur?

Türkiye İstatistik Kurumu birkaç gün önce Ceza İnfaz Kurumları’na dair 2020 yılı istatistiklerini paylaştı. Rakamlara göre 2020’de cezaevlerindeki hükümlü ve tutuklu sayısı bir önceki yıla kıyasla %8,5 azaldı. 

COVID-19 salgını ve buna bağlı kapanmalar nedeniyle pek çok istatistikte olduğu gibi, bu rakamlarda da ciddi bir düşüş yaşanmış olması normal. 

10 yıl önce binde 1,72 idi, önceki yıl 3,51 oldu

Meselenin gerçek boyutunu anlamak için bu sayıları bir 10 yıl öncesinin verileriyle kıyaslamak doğru olabilir. Şöyle ki; 2011’de Türkiye’de 100 bin kişi başına cezaevindeki insan sayısı 172 idi. Yani binde 1,72. 

2019’da ise bu sayı ikiye katlandı, hatta bunun da ötesine geçildi. 2019’da 100 bin kişide cezaevindeki insan sayısı 351 olarak belirlendi. Gelin bir de toplama bakalım:

2011’de cezaevi nüfusu 128 bin 253 kişiden ibaretken, bunun 123 bin 648’i erkek, 4 bin 605’i ise kadındı. 2019’da cezaevinde bulunanların sayısı 291 bin 546’ya yükseldi. 280 bin 114 kişiyle erkeğe karşın 11 bin 432 kadın cezaevinde tutuklu veya hükümlü olarak yatmak zorunda kaldı.

2020’de ise pandemi nedeniyle sayılar bir miktar geriledi. Toplamda mahkum sayısı 266 bin 831 olarak kaydedildi. 

6 kişiden 1'i henüz hüküm giymedi

Bu arada bir başka çarpıcı istatistik ise hükümlü/tutuklu oranlarında karşımıza çıkıyor. Yeni verilere göre, cezaevinde yatmakta olan insanların %84,3’ü hükümlü, %15,7’si ise tutuklu. Yani yaklaşık her 6 mahpustan biri henüz hüküm giymemiş durumda.

Ülkedeki mahkum sayısı 10 yılda ikiye katlanınca, tabii hapishaneler yetmez oldu. Çözüm ise basitti: Yeni cezaevleri yapmak. 

Son 6 sene içerisinde Türkiye’de 126 yeni cezaevi faaliyete geçti. Sadece bu yıl, yani 2021’de 39 yeni cezaevi inşaatına başlandı. Geçtiğimiz yıllardan yapımı devam edenleri de dahil edecek olursak bu yıl toplamda 68 cezaevinin tamamlanması hedefleniyor. Bunların üzerine 2024’e kadar 40 tane daha eklenecek. 

Çözüm cezaevi inşa etmek mi?

DW Türkçe'nin haberinde konuyla ilgili detayları paylaşan Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği’nden Berivan Korkut’a göre Türkiye’deki 374 cezaevinin toplam kapasitesi 250 bin 756 kişi. 

Yani, geçen yıl pandemi nedeniyle açık cezaevlerinden gerçekleştirilen tahliyelere rağmen Türkiye hızla artan mahkumiyetler nedeniyle mahkumlarına cezaevlerinde yer bulamıyor. Bunun içinse çözümü, tutuksuz yargılama ya da farklı ıslah yöntemlerinde değil de cezaevi inşa etmekte bulmuş gibi görünüyor.

Türkiye’nin Joe Biden’ın girişimiyle toplanacak Demokrasiler Zirvesi’ne davet edilmediği haberlerine rastlamış olabilirsiniz. Haber, Politico sitesinin ulaştığı gayrı resmi davetliler listesine dayanıyor. 

Türkiye ve Macaristan’ın davetliler arasında olmadığına ilişkin kulis haberleri, ekim ayında çıkmaya başlamıştı. Biri AB diğeri NATO üyesi bu iki ülkenin demokrasi ittifakına çağrılmamasının sebeplerini anlamak için, Biden’ın Demokrasiler Zirvesi ile ne amaçladığına bakmak gerekiyor. 

Beyaz Saray, zirvenin üç temel amacını otoriterliğe karşı mücadele, yolsuzlukla savaş ve insan haklarına saygının güçlendirilmesi olarak sıralıyor. 107 devletin çağrıldığı zirvenin ilk ayağı sanal ve 9-10 Aralık tarihlerinde gerçekleşecek. Takip eden sene, zirvede  kararlaştırılan eylemlerin hayata geçirilmesi ve 2022’de yüz yüze düzenlenecek liderler toplantısıyla bir demokrasi ittifakı kurulması öngörülüyor. 

Biden bakımından, özellikle Kongre baskını sonrası işin iç siyasetle de ilgisi büyük. Donald Trump’ın otoriter rejimlerle iyi geçinmesinin, içerideki radikal Trumpçıları cesaretlendirdiği tespitleri var. Putin yetkileriyle donanmış bir Trump hayalini kuranlar az değil. 

Demokrasi yerine otoriterliği tercih edenler sadece kutuplaşmış Amerikan siyasetindeki radikal Cumhuriyetçiler değil. Çin ve Rusya, birçok lidere, Batı tipi demokrasilerinden daha cazip bir model sunuyor. Dünya demokrasi endeksleri her geçen sene dünya çapında hak ve özgürlüklerdeki sınırlamaların arttığına işaret ediyor. 

Dolayısıyla bu zirve safların kesinleşmesinin, yeni Soğuk Savaş diye de anılmaya başlayan içinde bulunduğumuz dönemin taraflarının netleşmesinin ilk ve önemli adımlarından biri. Demokrasi, Biden yönetimi tarafından esnek yorumlanıyor. Macaristan ve Türkiye’nin davet edilmediği partide Pakistan ve Hindistan’ın boy gösterecek olması, işin içinde Çin’i çevrelemek varken demokratik kaygıların görmezden gelinebileceğini gösteriyor. Ancak meseleyi salt pragmatik bir diplomatik hamle diye nitelememekte fayda var. Trump’ın başkanlığında uluslararası itibarı gerileyen ABD’nin “yumuşak güç” kullanarak, yeniden bir çekim merkezi olmak istemesi de zirvenin diğer ayağı. Yumuşak güç teorisinin kurucusu, siyaset bilimci Joseph Nye toplantıdan umutlu. 

Demokrasiler Zirvesi anlık bir kararın sonucu değil. Biden’ın seçim kampanyasındaki dış politika vaatlerinden biriydi. Henüz sürecin nasıl işleyeceği belli değil. Gözlemcilerin yorumları temkinli. Rusya-Çin kampından henüz sadece Rusya itirazını dillendirdi. Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov ABD’nin Rusya’nın ortaklarına sulanmasına kaşlarını kaldırdı, ABD’nin kimi davetlilerle derebeylerinin tebaasına davrandığı gibi muamele ettiğinden yakındı. 

Çin’den şimdilik bir ses gelmedi. Ancak Tayvan’ın da zirveye katılacak olmasının cevapsız kalmayacağı açık. Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesini sadece İsrail ve Irak’ın temsil etmesi de ilerisi için takip edilmesi gereken bir konu. 

9-10 Aralık’ın gündemi hummalı bir faaliyetle belirlenmeye çalışılıyor. Kapsamın geniş olacağı ve sivil toplum örgütlerinin katılımının sağlanacağı da belirtiliyor. Gündem başlıklarından ilk sızan "Teknolojik İttifak" teklifi. “Otoriter rejimlerin eylemlerine karşı ortak bir cevap” vermeyi hedefleyen bu ittifakın veri güvenliği, teknoloji platformlarının regülasyonunda iş birliği, ortak siber güvenlik standartları gibi hedefleri var. Hem internetin parçalanması tartışmasını alevlendirecek hem de büyük teknoloji devleri-demokrasi ilişkisini masaya yatırabilecek bir gelişme.

Bunun yanı sıra kimi yaptırım mekanizmalarının fiiliyata geçmesi, yolsuzlukla uluslararası mücadele, BM’de Çin ve Rusya etkisine karşı ortak hareket etmek gibi şimdilik içeriği belirsiz gündem maddelerinden de bahsediliyor.

Türkiye’nin davet edilmemesini hatları belirmeye başlayan daha geniş bir perspektifte düşünmekte fayda var. Saflar netleşirken Türkiye’nin üzerindeki baskı artıyor.