Bu sayımızda
Barışın Bilimi
MEM'ler: Kültürün Minik Mimarları
GAT (Genetıc Ancestry Test): Irkçılık Hastalığının İlacı Olabilir mi?
Sosyal-Ağ Analizi ve Kapsayıcılık
Zanaatın Dönüşü Muhteşem Oldu
Bitirirken

Ne Var Ne Yok Hocam? 8: Barış Bilimi, MEM'ler ve Diğerleri

Ne Var Ne Yok Hocam? 8. Sayısıyla Sizlerle
Pitsburgh-Post

Pitsburgh-Post

Merhaba,


Şu sıralar çevremizde en çok duyduğumuz soru “Aşı sıran geldi mi?” Biz henüz beklemedeyiz. Ama eğer siz aşınızı olduysanız nispeten normalleşmeye başlamışsınızdır. Hayatımızı ufak ufak geri alırken düşünmeden edemiyoruz: bilim insanları olmasaydı ne yapardık? Yaşamı kolaylaştıran, güzelleştiren, mana katan ve dertlerimizi bertaraf edecek soruları soran ve cevaplarının peşinde ömür harcayan, onlar.


Bu sayımızda

Bu sayımızı insanlığa hizmet eden bilim insanlarına adıyor ve Covid-19 harici hangi dertlerimize deva aramaktalar bir bakıyoruz:

•       Barışın Bilimi

•       Mem’ler: Kültürün minik mimarları?

•       GAT: Irkçılık Hastalığının İlacı Olabilir mi?

•       Sosyal Ağ Analizi ve Kapsayıcılık

•       Zanaatın Dönüşü Muhteşem Oldu

Barışın Bilimi

Bilimin ağırlıklı olarak insanları korkutan ve onlara zarar veren mevhumları araştırdığı bir gerçek: savaş, şiddet eğilimi, kanser ve depresyon gibi. Ciddi miktarlarda insan kaynağı, finansal kaynak ve zaman bu araştırmalara yönlendiriliyor. Halbuki belki de barışı ve barış içinde yaşayan toplumları incelemeye önem versek insanlık için büyük fayda yaratacak.

Görsel: World Science Forum

İşte şimdi bahsedeceğimiz çalışma tam da bunu yapmış.2014 yılında başlayan araştırmada bir grup antropolog, filozof, astrofizikçi, çevre bilimci, psikolog, iletişim uzmanı ve veri bilimci biraraya gelip “devam eden, sürdürülebilen barış” ı incelemişler. Barış sistemleri diye adlandırılan topluluklar kendi içlerinde ve komşularıyla savaşmayan, barış içinde yaşayan insan grupları: Nordik ülkeleri (200 yıldır birbirleriyle bir kere bile savaşmamışlar), Brezilya’daki Xingu Nehri kıyısındaki komşu kabileler ve İsviçre kantonları gibi.

Araştırmada birbirinden etnik, dini ve kültürel açıdan son derece farklı gruplar arasındaki barışçıl ilişkilerin devamını sağlayan dinamikler incelenmiş. Sonuç şunu gösteriyor: birebir kişisel ilişkilerde olumlu karşılıklılık ne kadar fazla ve olumsuz karşılıklılık ne kadar azsa barışı tesis edip sürdürmek o kadar mümkün. Yani barışın sürdürülebilmesi sadece şiddet ve savaşın olmamasına bağlı değil, ötesi de gerekli: insanların diğerleri ile ilişkilerinde yardımsever, nazik, paylaşımcı ve işbirlikçi olmaları gerekiyor. Ben sana nazikçe selam veriyorum, sen bana torbalarımı taşımakta yardımcı oluyorsun ve bu karşılıklı davranış milyonlarca insan tarafından yüz milyonlarca sosyal ilişkide tekrar edildiğinde barış içinde bir toplum ortaya çıkıyor.

Çalışmada pek çok farklı din ve etnik gruptan insanın bir arada yaşadığı Mauritius örnek veriliyor: Bu toplumda insanlar günlük yaşamlarında kendilerinden etnik ve dini inanış açısından farklı insanlarla nazik, sıcak ve sık ilişkiler kuruyorlar. İnsanlar arasındaki bu olumlu karşılıklılık ülkedeki gazetecilerin ve diğer medya mensuplarının haber veriş tarzlarına, öğretmenlerin ve devlet görevlilerinin davranışlarına yansıyor. Haberlerde ötekileştiren ve suçlayan değil, kapsayan bir dil kullanılıyor. Devlet görevlileri tüm vatandaşlara aynı anlayışla yaklaşıyor. Böylelikle, milyonlarca küçücük nazik davranış ve güler yüz toplumsal barış ve huzuru oluşturuyor.

 Ne kadar basit değil mi? Bir de kendi ülkemizi düşünelim: trafikte yol verme kavgasında yanan canlar; bırakın başka dini, başka mezhebin mensuplarını ötekileştiren deyimler; farklı etnik gruplara takılan lakaplar; neredeyse her mahallede görülen, bazen gürültü, bazen park yeri, bazen de havlayan köpek yüzünden çıkan komşu kavgaları; toplu taşıma araçlarında “bana ters baktın” kavgaları. İnsanlar arasındaki bu anlayışsız, tahammülsüz ve empati yoksunu ilişkilerin bir tezahürü olarak ötekileştiren ve suçlayan basın dili, devletin vatandaşı anlamaktaki eksiklikleri…Soruyu değiştiriyoruz: ne kadar zor değil mi?

Görsel: Beştepe Bloggers

Peki sürdürülebilir barışı sağlamak bu kadar kolay iken vaz mı geçeceğiz? Fıtratımızda yok. Minik minik, tek tek, bir iğne oyası gibi işleyeceğiz nazik ve sevgi dolu ilişkileri hayatımıza. Herkes somurtsa da gülümseyeceğiz, kimsenin el uzatmadığına el uzatacağız, herkesin yargıladığını anlamaya çalışacağız. Böylelikle, toplumsal barış, kim bilir belki yarın, belki yarından da yakın…

Not: Araştırmada olumlu ve anlayışlı ebeveyn yaklaşımının barışçıl toplumlarda çok yaygın olduğu belirtiliyor. Bu noktada sizi hemen çocukluğunuza / çocukluğumuza / sıradan bir memleket evladının çocukluğuna götürüyoruz, hatırlayalım:

Ağlayan, sızlayan, bir şey isteyen, ya da söyleyecek bir sözü olan çocuğa genel yaklaşım

 “Sus, şimdi ağlamak için gerçek bir sebebin olacak; beş kardeş geliyor; seni polise vereceğim; şoför amcası atma çocuğumu arabadan, şimdi susacak; ölümüm senin elinden olacak; hemşire geliyor iğne yapacak sana…”

 Ve elbette ki uçuşunu uzaktan izlediğiniz ve nerenize isabet edeceği bir muamma olan anne terliği. Toplumumuzun bunca tahammülsüz oluşu hiç de şaşırtıcı değil bizce. Ama bu döngüyü kırmanın tam zamanıdır şimdi.

Konuyu kapatırken iyiliğin ve nezaketin bulaşıcılığına dair bir film önerisi yazıverelim istedik. Daha önce listemizde yer almıştı. İzlemediyseniz bu fırsatla, izlediyseniz de yeniden: çünkü iyiye inancımızın tazelenmeye ihtiyacı var.

Pay It Forward (2000)- Mimi Leder.

MEM'ler: Kültürün Minik Mimarları

Görsel: IMDB

Memleri (mi:im diye okunuyor) ilk defa bayılarak izlediğimiz müthiş belgesel serisi “Through the wormhole” da duymuştuk. Başından kalkamadan seyrettikten sonra merakımızı gidermek için biraz da okuduk. Öğrendiklerimizi sizinle paylaşacağımız gün bugünmüş.

Richard Dawkins 1976 yılında yayınlana kitabı “The Selfish Gene” de bu kavramı ortaya atıyor. Biz memleri kısaca “kültürel genler” gibi düşünebiliriz: kültürel bilgiyi taşıyan en küçük birim. Pek çok özellik atalarımızın genleri vasıtasıyla nasıl bize aktarılıyorsa, kültürler de memlerle transfer ediliyor, hatta şekilleniyor. Mem taklit yoluyla bir insandan diğer insana yayılan bir fikir, sözcük, davranış ya da tarz olarak tanımlanabilir. Kendilerini insandan insana kopyalıyor, mutasyona uğruyor ve evrimsel seçim kriterlerine karşılık vererek uyum sağlıyorlar: yani memlerde de doğal seçilim var. Her mem yayılıp kültürün kalıcı bir parçası olamıyor. Çeşitleniyor, değişiyor, rekabet ediyor ve çok yayılabilirler ise nesilden nesle miras kalıyorlar. Bazılarının yayılımı daha az “doğurgan”, onlar kalıcı olamıyorlar. Memlerin bazıları ev sahiplerine (insanlar) fayda sağlarken diğerleri zararlı olabiliyor, yani kalıcı olmalarının şartı fayda sağlamak değil. Onlar zihinlerimizde yaşayan minik virüsler gibi, tek dertleri kendilerini kopyalamak, size zarar vermek pek de umurunda değil anlayacağınız. 

Görsel: BILIS

Size pandemi döneminin ruhuna uygun bir mem örneği verelim: çocukluğumuzda misafir geldiğinde ilk iş kolonya ikram edilirdi. Sonraları ortadan kalkar gibi olan bu davranış pandeminin omuz vermesiyle kendini tekrardan hızla kopyalamaya başladı. Çantamızda kolonya taşıyor, karşılaştığımız herkese sunuyoruz. Bir de (çok şükür ki) soyu tükenen memden bahsedelim: yine, çocukluğumuzda, salonda orta sehpada çok şık bir sigaralıkta “misafir sigarası” durur, konuklara özenle ikram edilirdi. Şimdi düşününce ne kadar korkunç geliyor. Memlerden bahsedip bir de korkunç deyince aklımıza hızla yayılan bir sözcük geldi: “aynen”. Umarız nesilden nesle aktarılan memlerden olmaz, tez vakitte unutulur.

GAT (Genetıc Ancestry Test): Irkçılık Hastalığının İlacı Olabilir mi?

Bir sabah uyanmışız ve bakmışız ki insanlar ırkçılığa karşı aşılanıyorlar. Irkçı düşüncenin Covid-19 ve tüm diğer bulaşıcı hastalıklardan çok daha fazla insan öldürdüğünü ve can yaktığını düşündüğümüzde, keşke gerçek olsa diyoruz. Ya da acaba gerçek olabilir mi?

Görsel: Technology Networks

GA testlerinden (Genetic Ancestry Test- Genetik Soy Testi) bahseden bu makaleyi okuduğumuzda tünelin ucunda zayıf da olsa bir ışık gördük. Çalışma GA testi yaptıran kişilerin kendilerini ırk bağlamında tanımlayışlarının değiştiğini gösteriyor: kendilerini birden fazla ırkın mensubu olarak görmeye ve tanımlamaya başlıyorlar. Amerika’da 100.000 katılımcının verilerinde, testi alan kişilerin kendilerini “3 ya da daha fazla ırka mensup” olarak ifade ettikleri görülmüş.

Görsel: The Scientist Magazine

Saf ve üstün bir ırktan geldiğini düşünen herkesin bu testi yaptırdığını, test sonuçlarında atalarının dünyanın bambaşka köşelerinde yaşamış olduğunu öğrendiğini düşünün. Kimsenin tek bir ırktan geliyor olamayacağı gerçeğinin test sonuçlarıyla herkese bildirildiğini… Bambaşka bir dünya olmaz mıydı burası?

Irkçılığa dair en etkileyici filmlerden birisini önererek yazımızı bitirelim:

American History X (1998), Tony Kaye.

Sosyal-Ağ Analizi ve Kapsayıcılık

Her cinsten, cinsel yönelimden, yaştan, dini ve etnik gruptan çalışana eşit iş imkanı sağlamak kurumların artan bir önem verdiği konulardan. Ancak eşit iş imkanı sağlamak yetmiyor. Kurum içindeki ilişkiler bazı çalışanlara performans, başarı ve kariyer basamaklarında yükselme konularında avantajlar sağlarken diğerlerinin yolunu kapatabiliyor. Eşit imkanların kurumsal süreçlerin tamamında sağlanması önemli.

Görsel: E-International Relations

Bahsedeceğimiz makale çalışanların kurum içinde kurdukları ilişkilerin- ağ bağlantılarının ne kadar önemli olduğunu gözler önüne seriyor.  Kurum içi sosyal ağ analizi bu bağlantıların doğasını anlamaya yardımcı oluyor. Çalışanın yardım istemek, danışmak, destek almak, bilgi edinmek, kariyer tavsiyesi almak gibi sebeplerle başvurabileceği mesai arkadaşları olması, varsa bunların kimler olduğu, performans, başarı ve yükselmeyi doğrudan etkiliyor. Bu ağlardan herkesin faydalanabilmesi ve destek mekanizmalarının herkes için erişilebilir olması şansa bırakılamayacak kadar önemli: bu sebeple bu konuya el atmak yöneticilere düşüyor.

Görsel: Digital Institute

Çalışmanın dikkate değer sonuçlarından bir diğeri ise, çalışanın kuracağı kurum içi ilişkiler ne kadar çeşitli olursa elde edilen sonuçların o kadar iyi olduğu. Yani çalışan farklı bölümlerden, uzmanlık alanlarından ve seviyelerden ne kadar çok kişi ile ilişki kurarsa problem çözme kabiliyeti, yaratıcılığı ve bunlara bağlı olarak da başarısı ve performansı o kadar artıyor. Tüm bunlar da bize kurumlardaki mesai dışı sosyal organizasyonların yani aile piknikleri, happy hour’lar, kutlama yemekleri gibi, ne kadar hayati olduğunu hatırlatıyor.

Zanaatın Dönüşü Muhteşem Oldu

Makale can alıcı bir ifadeyle şöyle diyor: zanaata bakışımızı yeniden şekillendirmenin zamanı geldi: o, üretimin tarihi geçmiş ya da ilkel bir yolu değil, makine kontrolüne değil insanın emeğine ve bağlılığına öncelik veren bir iş yapış biçimi.

Görsel: Sanat Penceresi

Tam da yapay zeka, dijitalleşme ve otomasyon konularının gündemde olduğu ve hayatımızı değiştirmeye başladığı zamanda zanaatın yeniden doğuşu tesadüf olamaz. İlginin tekrar zanaata yönelmesinin sebebi, küresel endüstriyel seri üretimin çevreye verdiği zarar ve yarattığı sosyal bedeller: karbon salınımındaki artış, küresel ısınma, kaynakların tükenmesi, pek çok mesleğin otomasyon sebebiyle ortadan kalkması ve buna bağlı olarak gittikçe artan işsizlik.

Çalışmada zanaatın yükselişine iyi bir örnek verilmiş: Amerika’da, seri üretim yapan büyük firmaların hakimiyetindeki bira endüstrisinde, küçük zanaatkar “craft bira” üreticilerinin sayısındaki inanılmaz artış.

Görsel: Deutschland.de

Yapay zekanın yükselişine ve algoritmaların kontrol ettiği platform kurumların çıkışına bir alternatif olarak zanaatkarlık. Kroezen’in sözleriyle “21. Yüzyılın can alıcı sorusu şu olacak: hangi sektörde olursanız olun makine temelli otomasyonu mu tercih edeceksiniz, insan temelli süreçleri mi?”

Eğer tek amaç üretkenlik, etkinlik ve verimlilik ise cevap net. Ama eğer amaç huzur, refah ve eşitlik içinde yaşamak ve herkese insanca yaşam koşulları sağlayabilmekse, cevap yine net, öyle değil mi?

Bitirirken

Aşı, barış bilimi, mem'ler, GAT ve ırkçılık, zanaat derken bitiriverdik. Beğendiğinizi umarız.

15 gün sonra görüşene dek şen ve esen kalın 😊

Bizi görüş ve önerilerinizden mahrum bırakmayın 😊


Dr. Ela Burcu Uçel-Dr. Mert Günerergin

Instagram: @nevarneyokhocam

E-posta: [email protected]

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

YAZARLAR

Jurnal

Jurnal

İki hocanın kaleminden ve sesinden, başka hocaların da katılımıyla sosyal bilimlerde sıcak konular.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir