İstanbul'da nasıl eğleniyorduk?
Argo sözlüğü
Bir varmış bir yokmuş
Radyoya git
Satıyoruuumm saaattım!

Ölüsü de dirisi de bu panayırda! #25

Bu hafta 1933'ün sıcak bir bahar günündeyiz. Mezarlığın içine kadar taşan bir panayıra uzanıyoruz.
Balıklı Rum Kilisesi

Balıklı Rum Kilisesi

"Yeter ki solmasın sol memenin altındaki cevahir."
Nazım Hikmet'in şiirinde geçen bu sözleri, bir mezar taşında yazılı olduğunu hayal etmek insanı gülümsetiyor. Kara mizah da en çok mezar taşlarına yakışıyor. Ölen bir sevdiğimizin arkasından onunla ilgili eğlenceli, komik hikayeler anlatmak; gülmek, güldürmek sanırım en güzel miraslardan biri.

Çok sevdiğim bir yakınımın öldüğünü öğrendiğim gün, içimden çoşkuyla taşan bir sevgi hissetmiştim. Bu duyguyu tanımlayamadığım için olsa gerek biraz ağladım belki. "Ne çok sevmişim" diye düşünüyor, kendime şaşıyordum. "Kim bilir başka kimleri şu an bu kadar çok seviyorum" diye kendime soruyor; herkese hayattayken bu sevgiyi göstermenin telaşındaydım.

Bu sayıda 1920'lerde 30'larda Balıklı Ayazması'nın bahçesinde düzenlenen, kalabalığın etraftaki mezarlığa taştığı bir panayırdayız. Cıvıl cıvıl insanları, söyledikleri şarkıları, karşılıklı danslarını, içtikleri şarapları, yere dökülenleri, kahkahaları, atlıkarıncadaki, kayık salıncaktaki çığlıkları, oradaki bir mezarın içinden duymaya, hayal etmeye çalışıyorum. Sevgiyi, neşeyi, eğlenceyi hissediyorum. Kendi kendime "İyi ki yaşamışım" diyorum. Mezar taşımın üstünden, koskocaman puntolarla "Anı yaşa" diye bağırasım geliyor.

Vasiyetimdir: Mezar taşıma "carpe diem" yazılsın.

Oğul Doğa

Zamanda yolculuğa başlıyoruz.
Bugüne döndüğünüzde tekrar görüşmek üzere

Oğul Doğa Gökşin - Göktuğ İpek

Balıklı Rum Kilisesi

İstanbul'da nasıl eğleniyorduk?

Balıklı’daki Panayır

Coşkun bir kalabalık Balıklı Kilisesi’ne giden yolları kaplamıştı

Mehmet Selahattin, 29 Nisan 1933

Yedikule’nin son tramvay durağından biraz ileride, bostanlara sapan yol ağzı kalabalıktan geçilmiyor. Sıra sıra yaylılar, körüklüler, faytonlar, hatta tek beygirli yük arabaları durmadan müşteri taşıyorlar. Ama buradaki yük arabalarını görmeyin! Üstlerine allı beyazlı sözüm ona birer tente germişler, içlerini çuval parçalarıyla, hasırlarla donatmışlar. Ooooh, gel keyfim gel…

Bir arabacı avazı çıktığı kadar bağırıyor:
“Beş kuruşa Balıklı! Balıklı’ya gidiyoruz! Yok mu Balıklı?”
Müşterilerin tereddüt ettiğini görünce teminat veriyor:
“Sarsıldım diyenden para almıyoruz. Beygirin yemine mi, arabacının gündeliğine mi, arabanın tamirine mi? Beş kuruş yahu!”

Yüzde sinekkaydı tıraş, başta lacivert şapka, sırtta nohudî pardösü, elde gül kurusu eldiven çıtkırıldım bir delikanlı beş kuruş sözünü duyunca Balıklı’ya yayan gitmekten vazgeçti. Fakat belli ki o kadar kalabalığın içinde yük arabasına binmeyi de bir türlü nefsine yediremiyor. Aşağı yukarı dolaştığını gören arabacılardan sağlı sollu davetler;

“Gel beyefendi, zevki böyle çıkar bunun!”
“Beş kuruşa Balıklı’ya gideceksin. Daha ne istiyorsun?”
“Bir yolcu daha, hani ya bir yolcu daha! Araba kalkacak. Çabuk olalım!”

Kabak çekirdeği yiyen iki uçarı bu şık delikanlıyı birbirlerine göstererek gülüştüler:
“İçi gidiyor ama kenarları bırakmıyor.”
“Belki ufaklıktan çekiniyor oğlum. Bu arabalarda nah böyle kum gibi kaynar ufaklık!”

Delikanlı nihayet paraya kıydı. Otuz kuruşa pazarlık ettiği arabaya kurularak tek başına Balıklı yolunu tuttu.

Uzatmayalım, bir arabaya da ben atladım. İki tarafı mezarlık, harap ve bakımsız yolun ortasından sarsıla sarsıla gidiyorum. Mezarlıkların içi cıvıl cıvıl insan dolu. Kimi hora tepiyor kimi çilingir sofrasını açmış demleniyor. Kimi cezvesini sürmüş cigarasını tellendiriyor kimi çalı çırpı toplayıp ateş yakıyor kimi gramofonunu kurmuş karşısında halleniyor. Hasılı bir curcuna ki hiç sormayın. Ölüler bu gürültüyü duysalar mutlaka İsrafil Sûr’u çaldı diye hep birden dışarı fırlarlardı.

Arada bir kulağıma telaşlı telaşlı sesler geliyor:
“Çocuklar, birbirimizi kaybetmeyelim!”
“Hu! Abdüsselam! Bu tarafa gel, bu tarafa!”

Koca kavuklu bir taşın dibinde hicaz makamından bir şarkı:

“Kalmadı bende ne arzu ne gönül,
Kime aldanmadı divane gönül?
Yandı hep boş yere pervane gönül,
Kime aldanmadı divane gönül?
Ne çiçek kokladım alemde ne gül,
Takmadım göğsüme tek bir sümbül
Şakladıkça yuvasında bülbül,
Kime aldanmadı divane gönül?”

Artık ‘ah’ların, ‘of’ların bini bir para. Peki ama binbir mesiresi olan koca İstanbul’da insan eğlenmek için bula bula bu yabani otlar bürümüş mezarlığı mı bulur? Ben kendi hesabıma bu manasızlığa şaşar dururum.

Gezilecek yer mi yok? Beykoz Çayırı, Emirgan Korusu, Çamlıca Tepesi, Göksu, Bebek, Paşabahçe, Sütlüce, Fırıldak Bahçesi, Sarıyer’in o canım suları ve daha nereleri, nereleri dururken iki mezar taşı arasında keyif çatmaya bir aklı eren varsa bana cevap versin.

Acaba ölülere yakın olmak hoşumuza mı gidiyor? Nasıl olsa günün birinde ölüm hepimizi bulacak. O zaman bol bol, rahat rahat, doya doya taksiratlarımızı örten toprağın altında uyuyacağız. Şimdiden acelemiz ne?

Arabacı dizginleri biraz ileride çekti.
“Balıklı’ya geldik beyim.”

Kabından taşan coşkun bir kalabalık Balıklı Kilisesi’ne giden yolların etrafını çepeçevre kaplamıştı. Haddin varsa bir adım ilerle! Ben bir aralık yerimi azıcık genişletmek istemiştim. Kaytan bıyıklı bir madam hiddetle burnuma doğru soludu:

“Hey! Görmüyorsunuz ki ayağıma bastınız?”
“Affedersiniz.”
“Yok affedersiniz. Fena bu!”
“Kalabalık çok da…”
“Elbettem kalabalık. Çünküm bugün yortu.”
Madamın niyeti bozuk gibi görünüyordu. Gerisin geri döndüm.

Kilisenin kapısından içerisini seyrediyorum. Genç Rum dilberlerinin her biri ziyaretçilere bir şey satıyor. Kimi mum kimi çiçek kimi su… Hepsinin önlerinde tepsiler… Gönlünüzden ne koparsa bu tepsiye atacaksınız. Hele içlerinde bir tanesi o kadar güzel ki insanın kalbini koparıp para yerine tepsiye atacağı geliyor.

Panayır şerefine sırmalı elbiselerini giymiş, göğüslerine büyük haç nişanlarını takmış ihtiyar papazlar, başuçlarında kandil yanan tasvirlerin önünde ziyaretçileri takdis ediyorlar.

Arada bir kalabalığın içinden istimdada benzeyen sesler geliyor:
“Bir jandarma, çabuk bir jandarma gönderin!”
Anlaşılan dumanlı havayı seven kurtlar ortada dolanıyor.

Balıklı’nın meşhur bir havuzu var. Suyu her derde deva. Fakat dünyanın en pahalı suyu da bu. Havuzun başından dönenlerin karşısına bir sıra tepsi diziliyor. Yirmişer para verecek olsanız en aşağı yirmi beş kuruşla kurtulursunuz.

Kilisenin buhurdanlı, günlüklü havasında daha fazla duramadım. Salıncakların bulunduğu tarafa doğru yürüyorum. Burası başka bir alem. Hasırların üstünde kuzu içi pilavları yeniyor, darbuka, zurna ve davullar çalınıyor ve tabi kafalar tütsüleniyor.

Çocuğun biri balonunu uçurmuş. Balon havalana havalana yükselirken bir ağacın dalına takılmış. Şimdi üç genç kız bu balonu ağaçtan indirmeye çalışıyorlar. Dikkat ediyorum balonun havalanmasıyla meşgul olan yok. Herkesin gözü havalanan eteklerde. Balon da ne inatçı şeymiş. Bir türlü takıldığı daldan inmiyor. Zurnacı bile zurnasını bıraktı, ağaçtaki kızları seyrediyor.

Kalabalığın hepsini görebilecek yüksekçe bir yerde iki jandarmamız tüfek elde asayişi muhafaza ediyor. Jandarmalar beni görünce evvela “Yasak!” dediler. Sonra gazeteci olduğumu öğrenince yumuşadılar:

“Şöyle bir güzelce donatıverin hemi? Ama bizi de yazın ha!”
Kucağında bir demet sarımsak, kocakarının biri bağırıyor:
“Tuz nerede, tuz? Tuzu bulamadım!”
Ve sesini gürültüden kimseye işittiremiyor.

Yalpalayarak yürüyen bir sarhoş ikide bir yanındakilere “Tüh be! Bir resim çıkartamadık be!” diye söyleniyor. Acaba bu vaziyette çıkartacağı resim neye benzeyecekti?

Balıklı Panayırı böyle vur patlasın çal oynasın akşamın alacakaranlığına kadar sürdü. Dönüşte mezarlık aralarına dağılıp safalarını tamamlamak hevesine düşen çiftler selvi diplerinden başlarını uzatıp yolcuları selamlıyorlardı.


*Mehmet Selahattin Güngör’ün yazılarındaki bazı kelimelerin yerine, okumayı kolaylaştırmak için günümüzdeki karşılıkları yazıldı. Selahattin’in tüm ifadelerine katılmasak da anlamı ve anlatımı bozacak ya da değiştirecek herhangi bir değişiklik yapılmadı. Dönemin anlam dünyasına sadık kalındı. ‘İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk’un amaçlarından biri de, yazara hak ettiği değeri vererek İstanbul’un geçmişine dair zengin bilgiler içeren bu yazıları gün yüzüne çıkarmak.

Hikâyeyi paylaşmak için:
Argo sözlüğü

Avazı çıktığı kadar bağırmak: Var gücüyle, sesinin son noktasına kadar bağırmak anlamına gelmektedir.

Sinekkaydı: Özenle yapılan demektir. Pürüzsüz yapılan tıraş için kullanılır.

Çıtkırıldım: Çekingen, çok kibar ve dayanıksız kişiler için kullanılır.

Uçarı: Türkçe -uç fiilinden türemiş bu kelime ilk defa Ahmet Vefik Paşa’nın Lehce-i Osmânî’sinde geçmiş olup “çapkın, haşarı” gibi anlamlara gelir. Ele avuca sığmayan, kendini eğlenceye vermiş kişiler için de uçarı denilir.

Paraya kıymak: Gerektiği durumda para harcamaktan kaçınmamak demektir.

Yolunu tutmak: Yazarımız bu tabiri “bir yere doğru gitmeye başlamak” anlamında kullanırken, “bir şeyi benimsemek, gereğini yerine getirmek” gibi anlamlara da gelmektedir.

Tellendirmek: Nargile ve sigara gibi şeyleri keyifle içmek, tüttürmek.

Bini bir para: Çok fazla olan veya çok fazla yapılan şeyler için kullanılır. 

Kafayı tütsülemek: Alkol ya da uyuşturucuyla hoşa giden bir sarhoşluğa sahip olmak demektir. “Kafayı dumanlamak” ile eş anlamlıdır.

Vur patlasın, çal oynasın: Genel anlamda aşırı zevk ve eğlenceyi anlatmak için kullanılır. Aşırı eğlence ve zevke düşkün kişilerin parasını bunun için harcaması anlamına geliyor.

Çilingir sofrası: Özenle hazırlanmış, rakı içilen içki sofraları için kullanılan bu tabirin kökeni üzerine iki farklı yaklaşım vardır. Bunlardan biri ‘şölen veren’ anlamına gelen Farsça ‘şilangar’ kelimesinden geldiği yönündedir. ‘Şilan’ kelimesi ‘şölen’, ‘Moğollarda büyük törensel yemek’ demekken, ‘kan’ kelimesi ‘yapan’ demektir. Buradan hareketle “Şilangar sofrası” zamanla “çilingir sofrası”na dönüşmüştür. 

Gelelim ikinci yaklaşıma: Osmanlı’da padişah yemek yemeden önce herhangi bir zehirleme girişimine karşı bu yemekleri tadan kişiler vardı. Hatta sadece Osmanlı’da değil, önceki Müslüman-Türk devletlerinde de bu uygulamayı görüyoruz. Bu kişilere çeşnigir (çeşnicibaşı) denilirdi. Bu kelimenin kökeni de kolayca tahmin edebileceğiniz üzere Farsçaya dayanıyor. Farsça ‘lezzet’ anlamına gelen ‘çâşnî’ ve ‘tutan’ anlamına gelen ‘gîr’ kelimelerinin bir araya gelmesiyle oluşmuştur. Çeşnigir kelimesi de zamanla değişime uğrayarak çilingir olur. 

Umarız çok fazla çilingir sofrasından bahsedip canınızı istetmemişizdir😊

Bir varmış bir yokmuş

İki dünya arasında bir eğlence!

1929’daki panayırda olduğu gibi 1931 yılındaki panayıra da ciddi bir rağbet olmuştu. Rumların çeşitli eğlenceler ve gezintiler tertip ettiği bu günde Yedikule’nın dışı ve Balıklı civarı adeta omuz omuzu sökmeyecek derecede kalabalıktı. Havanın güzel olması da bunda etkiliydi. Kalabalık nedeniyle jandarma ve polis asayişi zor sağlamıştı. Birkaç tane münferit olay dışında herhangi bir hadise yaşanmayan panayırda tramvay şirketi normal seferinden dört katı fazla sefer yapmak zorunda kalmıştı. 3 Mayıs 1935’teki Balıklı Panayır’ına hava yağmurlu ve yollar çamurlu olduğu için katılım çok az oldu, bu yüzden de panayır yapılamadı.

Yüzyıllardır devam eden panayır 1938’de en düşük katılımlardan birine sahne oldu. Atlıkarıncalar, kayık salıncaklar bomboştu. Birkaç masada 8-10 kişi rakı içiyor, birkaç yaşlı kadın emekleyerek dolaşıyor ve tek bir masada üç dört plaklı bir gramofon çalıyordu. Her yıl panayırda avuç dolusu para kazanan kahveci şaşkındı:
“Hayret, bilmem ne oldu! Belki pazara gelirler.”
Arkadaşı cevap verdi:
“Şimdi eğlence yeri çok. Buraya kadar kimse gelmez artık.”

Fotoğraf çekmek için şehrin farklı semtlerinden gelen 15 kadar seyyar fotoğrafçı da üzgündü. Daha önce bu kadar az kişinin olduğu bir panayıra şahit olmayan ihtiyarlardan birine göre insanlar artık iştahını plajlara saklıyordu.

1939’daki  panayır vesilesiyle bir yazı kaleme alan Osman Cemal Kaygılı eski panayır kutlamalarını anlatır. Panayır hem cuma günü (kendisi yazıyı çarşamba günü yazmış) hem de pazar günü yapılacaktır. Ancak cuma günkü bambaşka olur, asıl cümbüş o gün yaşanırdı. Eskiden Hıdırellez eğlencelerinde Kağıthane neyse Balıklı Panayırı da o demekti. Daha günler öncesinden salıncaklar, atlıkarıncalar, hokkabaz, cambaz ve seyyar tiyatro çadırları, aşçı tezgâhları ve kahveci ocakları kurulurdu. Cuma günü sabahtan itibaren halk akın akın panayıra gelir, öğleye doğru Yedikule’nin dışı ve Edirnekapı yolu hıncahınç dolardı. Ancak eğlencenin asıl merkezi dört tarafı duvarla çevrili olan büyük mezarlıktı. İster Hristiyan ister Müslüman olsun kimi İstanbullularda bu şekilde mezarlıkta eğlenmek bir âdet haline gelmişti. Binlerce kişi grup grup mezarlar arasına, üstüne yayılır, çilingir sofraları kurulur, vur patlasın çal oynasın eğlenilirdi. Bu gruplar arasında en göze çarpanları şunlardı:

  • Aralarında tek tük Müslümanlara da rast gelinen Ortodoks Arnavutlar. Bunların çalgıları bir klarnet, bir keman ve iki lavtadan ibaretti. Sabahtan akşama kadar durmaksızın Arnavut havaları çalar, oynarlardı.
  • İkinci grup yine aralarında az da olsa Müslüman görülen Karadeniz Hristiyanlarıydı. Onlar da bir ya da iki kemençeyle bütün gün Hopa, Sürmene, Trabzon, Rize havaları oynardı. Bunlar arasındaki Atinalı ve Hemşinli Türkçe bilmeyen, Lazca konuşanlar etraflarını çeviren kadınların kahkahaları arasında kendi türkülerini söyleyip oynardı.
  • Şebinkarahisar, Su, Kemah, Refahiye ve Zara şehrinden olanlar. Aralarında da yine birkaç tane Müslüman görülüyordu. Davul zurna eşliğinde Türkçe türküler söyler, yerel oyunlarını oynarlardı. Bunlar hemen hemen hepsi Galata ve Beyoğlu’ndaki hanların, apartmanların ve mağazaların bekçisi ve kapıcısıydı.
  • Makedonyalı Rumlar. Bunlar da Arnavutlar gibi kendi çalgılarıyla oynar, bazen fazladan  armonika da eklenirdi.
  • Sakızlılar, Midillililer, Sisamlılar, Limnililer, Bozcaadalılar, Şarköylüler ve Mürefteliler. Bunları oyunları ve çalgıları bakımından birbirinden ayırmak güçse de bazen siyah ve kısa kalpaklı, uzun şalvarlı Sakızlı ve Midilliler diğerlerinden ayrılıyordu. 
  • İstanbullular. Bunlar çeşit çeşitti: Bir kısmı yarı külhanbeyi, bir kısmı tam külhanbeyiydi. Klarnet, zurna, çifte nağra ile eğlenirdi. Bir kısmı da Rum havaları çalar söylerdi. Sadece laterna ile eğlenenleri içinde polka, vals, mazurka ve kadril dansı yapanlar da vardı. 
  • Karamanlı, Nevşehirli, Ürgüplü, Kayserili Rumlar. Bunlar da üçüncü gruptakiler gibi yalnızca davul zurna ile Türkçe söyleyerek eğlenirdi. İstanbul’da seyyar pilavcılık, gazcılık, zeytinyağcılık yapanlar çoğunluğunu oluştururdu. Siyah saltalı ve şalvarlı, mavi kuşaklı bu tipler “Osman Paşa dayım olsa.” isimli bir türküyü söylerdi. 
  • Efendi ve ağırbaşlı geçinenler. Bunlar genelde alaturka incesaz veya İstanbullu Rumların mandolini ile Rumca şarkılarla eğlenirdi. 

Tüm bunlardan başka daha neler çalınmaz, söylenmez, oynanmazdı ki! Mesela Sulukule’den gelen kerizci kadınlar şurada burada göbek atar, dış kısımdaki seyyar tiyatrolar ve cambazlar iki tane sarı boru ve bir trampetle marşlar ve ayak havaları çalardı. 

“İşte Balıklı’nın eski panayırlarından küçük ve enstantane bir manzara…”

Hikâyeyi paylaşmak için:
Radyoya git

Mehmet Selahattin’in yazısında geçen şarkının güftesi Hüseyin Suat Yalçın’a, bestesi ünlü tamburi, udi ve bestekâr Selahattin Pınar’a ait. Pınar’ın eserleri genel olarak melankolik bestelerdi. Bunlar arasında en bilinenleri; “Bir bahar akşamı rastladım size”, “Nereden sevdim o zalim kadını”dır.

Mezarlıkta dinlenen hicaz makamındaki “Kalmadı bende ne arzu ne gönül” şarkısı da ortamın ambiyansıyla daha da hüzünlü bir hâl alıp dinleyenlerin iki dünya arasında gidip gelmesine yol açmış olsa gerek.

Siz de aldanan divane gönüllerden biriyseniz şarkıyı buradan dinleyebilirsiniz.

Satıyoruuumm saaattım!

19. yüzyıl, Balıklı Ayazması

Bu hafta bahar aylarının bir diğer eski kutlamalarından Balıklı Panayırı ile tanıştık. Apukurya, Hıdrellez, Nevruz gibi diğer kutlamalardan farklı olarak sadece yaşayanların değil, ölülerin de eğlendiği panayır bizi dünyalar ve boyutlar arası bir yolculuğa çıkardı adeta.

Haftaya ya Sirkeci’de olacağız ya da Beyoğlu dolaylarında. Henüz karar vermedik. Bakalım yol bizi nereye götürecek… 


E-posta: [email protected]

Instagram: İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk?

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

YAZARLAR

İstanbul'da Nasıl Eğleniyorduk?

İstanbul'da Nasıl Eğleniyorduk?

1920 ve 30'ların İstanbul eğlence hayatını bir gazetecinin röportajlarından takip eder, her salı yayımlanır.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir