🦸 Tarsem söyleşisi, Coppola’nın hayali

2008 yılında, sinema ve ödül sezonu heveslisi bir üniversite öğrencisiyken, takip ettiğim Oscar blogları ve sinema siteleri bir film konusunda ikiye bölünmüştü: 2006’da Toronto Film Festivali’nde prömiyeri yapıldıktan sonra bir türlü dağıtım olanağı bulamayan The Fall, sessiz sedasız bir şekilde az sayıda salonda gösterime girmişti. 

İzleyenlerin çoğu filme bayılsa da film yeterince kişinin izleyebileceği erişilebilirliğe ulaşamıyordu. Değeri bilinmemişti. Ben, Sabancı Üniversitesi Sinema Kulübü’nün geleneksel Sinema Maratonu için pijamalarımla yolunu tuttuğum sinema salonunda, gecenin bir yarısında tanıştım The Fall ile. Beethoven’ın çok sevdiğim 7. Senfonisi'nin eşlik ettiği, siyah-beyaz, dramatik ve ağır çekimdeki sahnenin ardından içine çekildiğim büyülü dünya, uykulu gözlerimi açınca, bugüne dek yapılmış en “güzel” filmlerden birini izlediğime emin olmuştum. Hikaye anlatıcılığının gücünü hissettiren, görselliği farklı bir boyutta bir filmdi The Fall. 

^{The Fall | Kaynak: MUBI}

Tarsem Singh (ya da kısaca Tarsem) imzalı film, Hollywood’da sessiz sinema yıllarında sette geçirdiği kazanın ardından hastaneye yatırılan bir dublörün burada küçük bir kızla arkadaşlık kurmasını ve ona anlattığı fantastik hikayeyi merkezine alıyor. Filmin alametifarikası, çekimlerinin onlarca ülkenin kusursuz güzellikteki mimari, tarihî ve doğal güzelliklerinin fon oluşturduğu gerçek mekanlarda yapılmış olması. 

• The Fall şimdi, yıllar sonra, hak ettiği yaygın dağıtım imkanına MUBI’nin girişimiyle kavuşuyor ve restore edilmiş kopyasıyla gösteriliyor.

İki ay önce, Locarno Film Festivali’ndeki, yaklaşık 20 yıl sonra ekibi biraraya getiren özel gösterimin hemen öncesinde İsviçre’ye bağlanıyorum. Karşımda en sevdiğim, defalarca izlediğim o filmin yönetmeni ve sımsıcak karşılaması var:

- Merhaba, ben Emre, İstanbul’dan.
- Harika bir şehir!
- Evet ama keşke orada olsaydım. Locarno’dasın değil mi, gösterim bu akşam?
- Evet. Sen de atla uçağa, hâlâ 6 saatin var.
- Keşke; The Fall tüm zamanların en sevdiğim filmlerinden biri çünkü.
- Seni seviyorum, benimle evlenir misin? (Kahkahalar) Son 20 yıldır ben herkese bunu söylüyorum ama kimse bana bunu söylemiyor.

Çalışma masamda hazır bulunan DVD’yi kameraya yaklaştırıyorum: “İnanmayacaksın ama çalışmaya başladığımda bu kendi paramla aldığım ilk DVD’lerden biriydi. O yüzden içtenlikle söylüyorum, The Fall hakkında söyleyeceklerini duymak benim için gerçekten çok özel.”

Zamanımız çok kısıtlı; sormaya başlıyorum:

The Fall’u bu kadar sevmemin başlıca nedeni hikaye anlatıcılığına dair en iyi filmlerden olması ve sen de büyük bir hikaye anlatıcısısın bana kalırsa. Sadece The Fall’da değil, diğer filmlerinde ve reklam filmlerinde de… Kendini daha çok bir sinemacı olarak mı görüyorsun yoksa hikaye anlatıcısı olarak mı ya da zaten bu ikisinin birlikte olması gerektiğini mi düşünüyorsun?

Yani, tüm hikaye anlatıcıları sinemacı değildir ama tüm sinemacılar hikaye anlatıcısıdır. Hikaye anlatmanın farklı araçları vardır, film yapmak da görsel bir hikaye anlatma aracıdır. Bir yandan da bazen Tarantino gibi insanlar çıkagelir, diyalogları o kadar altın değerindedir ki hikaye anlatımının özel bir görselliğe ihtiyacı kalmaz. Tabii ki onun filmleri de görseldir ama diyalog o kadar güçlüdür ki…

Ben Himalayalar’ın eteklerinde yatılı bir okulda büyüdüm, tatillerde o sırada İran’da olan babamın yanına gider ve bilmediğim bir dilde televizyon izlerdim. Yani aslında çocukken izlediğim tüm filmler benim için sessiz filmlerdi. Filmleri görsel olarak algılıyor ve çoğu zaman yanlış anlıyordum. Bir film komedi mi değil mi onu bile anlayamadığım olurdu. Ben böyle büyüdüm. Bu yüzden bu işi yapmaya karar verdiğimde daha çok görsel bir altyapım vardı. Müzik videoları ve reklam filmleriyle başladım. Görselliği ön planda tutan bir dil benim için biraz da sürüncemeye bırakmanın bir yoluydu. Senaryo yazmayı hiç sevmem. Yazmak birçok insan için doğal bir yetenek ama benim için çok uzun zaman alıyor. Sadece anlatmak istediğim hikayenin yapısını kurmak bile… Görsellik ve görsel hikaye anlatıcılığı benim için bir çözüm yolu.

^{The Fall | Kaynak: MUBI}

Hindistan kökenlisin ve tahmin ediyorum ki bu kadar büyük bir kültürün ve tarihin görsel detayları senin için ilham kaynağı olmuştur, oluyordur. Öte yandan The Fall, Los Angeles’ta geçiyor ya da örneğin Mirror Mirror’da bir Grimm masalını ödünç alıyorsun. Sözümona “Batı” ve “Doğu” stili hikaye anlatıcılığı arasında ne gibi farklılıklar görüyorsun?

Temel farklılık “Doğu” tek bir yer değilken, “Batı”nın gitgide tek bir yer hâline gelmeye başlamış olması. Bu yüzden Fransa’nın ya da İtalya’nın sinemasının pratikte ölmeye başladığını düşünüyorum. Hollywood’un benimsediği aynı etkileşim kurallarını benimsiyorlar. Benzer bir sinema diliyle filmler yapmaya başladıkça ve insanlar Hollywood filmlerinin kalıplarının ithal edilmesine razı oldukça yerel endüstrinin ölmesi, Hollywood’un sizi ezmesi normal. Hollywood’a karşı hayatta kalabilen iki yerel endüstri de “Doğu”da: Biri Hindistan, diğeri de Çin, çünkü tamamen farklı bakış açılarına, tamamen farklı etkileşim kurallarına sahipler. Biliyorsun, Hindistan’da gerçekten ciddi bir durumla karşı karşıya olabilirsin ama bu bir köpeğin flashback’ini izlemene engel değildir [Disco Dancer (1982, Babbar Subhash) filminden söz ediyor]; Çin’de ise dövüşür, uçar ve biraz daha dövüşürsün ve bu ciddi bir sinemadır. “Batı”da bunu bulamazsın. 

“Batı” şimdilerde mitolojiden beslenmeye ya da MARVEL ya da DC gibi evrenler yaratmaya çalışıyor. Süper kahraman filmlerinin ikinci, üçüncü ya da dördüncüsü çok daha iyi iş yapıyor çünkü belli bir insanın neden uçtuğunu anlatabilmek için uzun bir zamana ihtiyacın var. 

“Bu adam uçuyor çünkü başka bir gezegenden geliyor,” “Zayıf noktası mı? Başka bir gezegenden bir taş parçası.” Onu hazırlayıp Dünya’ya indirene kadar bir saatin çoktan dolmuş ve hikaye anlatacak az zamanın kalmış oluyor. Asıl eğlenceyi ikincisine, üçüncüsüne saklamak zorunda kalıyorsun. “Doğu”da buna ihtiyacın yok: “Bu adam yüzüğüyle kurşunları durdurabilir, düşmanlarını vurabilir çünkü o Amitabh Bachchan!” diyebilirsin. Başka bir gezegenden gelmesine gerek yoktur. Benzer bir durum Çin için de geçerli. “Doğu” sineması hayatta kalmayı başardı çünkü farklı bir gerçeklikleri var.

“Batı” dünyasının geri kalanı Hollywood’un kalıplarını o kadar kolay benimsiyor ki sinemaları çok zarar gördü. Bu ülkelerden çıkan harika bağımsız film yapımcıları olmadığını söylemiyorum tabii ama Çin’deki ya da Hindistan’daki yönetmenlerin yaptığı gibi yerel bir ticari atılımdan söz etmek mümkün değil.

^{The Fall | Kaynak: MUBI}

Tüm işlerinde kostüm tasarımı büyük önem taşıyor ve bunda Eiko Ishioka’nın katkısı çok büyük sanıyorum. Nasıl tanıştınız?

Okuldayken, sınıf arkadaşım ve oda arkadaşımla beraber Eiko Ishioka’ya hayrandık. 1970’lerde Japonya’da reklam filmleri yapıyordu, çoğu işini göremiyorduk ama hakkında okuyorduk. “Batı”ya gelip Dracula’nın (Bram Stoker’s Dracula (1992, Francis Ford Coppola)) kostümlerini yaptıktan sonra The Cell’de birlikte çalışmak için savaş verdim. O zamanki kız arkadaşım bana “Sanırım arkadaşın Nico ve Eiko birlikteler” dedi. O zaman Nico’nun onun için çok genç olduğunu düşünmüştüm ama gerçekten birlikteydiler.* Bu birliktelik benim için altın değerinde oldu. 

Eiko hayatım boyunca tanıştığım en özgün zihinlerden biriydi. Genelde, özellikle reklamcılıkta, büyük ve kalıpların dışında düşünen birini alıp dizginlemeyi tercih ederler. Vasat bir insanı alıp “Şimdi kalıpların dışında düşün” demek mümkün değildir. Kilise de hiçbir zaman vasat bir adama gidip “İstediğimizi yap” dememiştir. Düşüncelerine aykırı olduğunu bildikleri bir sanatçıya gidip hoşlarına gitmeyen kısımların üstünü boyamasını istemek daha kolaydır. Eiko için kutunun dışından söz etmek mümkün değildi çünkü o kutunun ne olduğunu bilmiyordu. Yaptığı her şey sıradışıydı. Ayrıca çok esnekti. Düşündükleri ve kuralları benimkilere benziyordu; birbirimize güveniyorduk. Çoğu insanın The Fall’u beğenmemesinin nedeni de Eiko’yla paylaştığımız bu özelliklerimiz. Arabayı eşeğin önüne koyduğumu söylediler. Hikaye anlatımının görsellikten önce gelmesi gerektiğini söylediler. Bu kuralı kim koyuyor ki? Bu film özelinde bu kural bana ters geldi. Kafamda imajlar vardı ve bir çocuk bana bir hikaye anlattı. Bunları elimden geldiğince birbirine uydurmaya çalıştım.

^{*Eiko Ishioka, The Cell ve The Fall dahil birçok filmin yapımcısı olan Nicholas Soultanakis ile 2011’de evlendi. Sanatçı 2012’de, 73 yaşında hayatını kaybetti.}

^{The Fall | Kaynak: MUBI}

The Fall’da tüm bunlara ek olarak adeta dünyanın mimari harikalarının bir geçit törenini izliyoruz. Bir insan evladı buna nasıl cesaret eder. Ne düşünüyordun?

(Gülüyor.) Gençliğin verdiği cesaret diyeyim.  

Elinde önceden belirlenmiş bir liste var mıydı?

Vardı. Lokasyonları belirlemek için 17 yıl harcadım. Tüm bu ülkelerde reklam çekimleri yapma tekliflerini kabul ettim ve oralardaki insanlarla iyi ilişkiler kurdum, iyilik isteme hakları biriktirdim. Günü geldiğinde tüm bu yerlere geri döndüm ve elimden geldiğince bu iyilik isteme haklarımı kullandım. Benden tavsiye, eğer Godfather değilsen iyilik istemek için çok uzun süre bekleme. Çünkü zamanı geldiğinde birçok insan sektörden ayrılmıştı. Ama bazıları da ayrılmamıştı ve mekanlar da hâlâ oradaydı. Hepsine geri döndüm, çekim yapmak için çok zor yerlerdi, çok nadiren çekim yapılabilmiş yerlerdi. Belki de bu yüzden insanlara çok yabancı, çok farklı gözüküyorlar. Telefonla çekim yapmadığın sürece çok ağırsındır. Kamyonlarını nereye park edeceksin? 50 kişi nerede yaşayacak? Benim umrumda olmadı, tek yolu o mekanlara tekrar gidip orada çekim yapmaktı. Sadece şunu söylüyordum: “Bunun zor olduğunu biliyorum ama bunu burada yapacağız.”

İyi ki de yapmışsın… Çok teşekkürler!

The Fall, bugün MUBI’de yayınlandı.

Film: Megalopolis

Yönetmen: Francis Ford Coppola

Süre: 138 dakika 

Yapım yılı: 2024

“Francis Ford Coppola’nın 40 yıllık rüyası” Megalopolis, prömiyerini bu seneki Cannes Film Festivali’nde yapmıştı. Sinema tarihinin en popüler yönetmenlerinden Coppola’nın merakla beklenen ve ertelendikçe daha da efsaneleşen yeni filmi, tüm epik ihtişamına rağmen büyük bir hayal kırıklığı olarak nitelendirilebilir. 

Paralel evrendeki bir New York’u kendine mesken tutan film, Roma’nın düşüşü ile ABD’nin geleceği arasında paralellik kuran epik bir bilimkurgu. Filmi ilk olarak 1977 yılında planlamaya başlayan Coppola, yaşadığı finansal sıkıntılar ve gişedeki başarısızlıkları nedeniyle seneler boyunca yapımcı bulamamış ve film ertelendikçe ertelenmiş. 2001’de yeniden canlanan proje, 11 Eylül saldırıları sonrasında yeniden rafa kalkmış. 2019’da bir kez daha gündeme gelen ve pandemi nedeniyle ertelenen film, son olarak 2022 yılında çekilmeye başlamış ve rüya proje nihayet gerçek olmuş. 

İlk tohumları 1977 yılında atılan hikayenin günümüz politik ve kültürel atmosferinde güncelliğini çoktan yitirmiş olmasından mı, yoksa Coppola kendi “büyük yönetmen” kimliğinden sıyrılmayı başaramadığından mıdır bilinmez; film ilerledikçe kendi epikliği altında ezilen, hatta yer yer kendi parodisine dönüşen bir gösteriye dönüşüyor.  

^{Adam Driver, Megalopolis | Kaynak: Bir Film}

Filmin esas kahramanı, Adam Driver’ın canlandırdığı Cesar Catilina, Yeni Roma isimli şehri bir ütopyaya dönüştürmeyi kafasına koymuş bir mimar. Kendi bulduğu Megalon isimli bir madde sayesinde zaman-mekanı kontrol edebilen idealist mimar Catilina, şehirdeki diğer siyasi aktörlerle daimi bir ideolojik ve fikirsel çatışma içinde. 

Bu aktörlerin başında ise onu her şeyi yerle bir edecek bir tür “çılgın bilim adamı” olarak gören Belediye Başkanı Franklyn Cicero geliyor. Cesar ile Cicero’nun kızı Julia arasında bir aşkın filizlenmesiyle sarsılan siyasi ilişkiler ağı, olaya Cesar’ın kötücül kuzeni Clodio ile intikam peşindeki eski sevgilisi Wow Platinum’un da dahil olmasıyla daha da karmaşık bir hâle geliyor. 

Filmdeki tüm bu ilişkiler ağının ve iktidar mücadelesinin olabildiğince epik, hatta grotesk bir üslupla aktarıldığını söylemek mümkün. Geçmişin ve geleceğin sayısız sembolünü, farklı dönemlere ait mimari yapıları ve yüksek kültürle popüler kültürü eklektik bir şekilde harmanlayan Coppola, böylece yeni bir sinematik mitoloji yaratmanın peşinde gibi gözüküyor. 

Bir mit yaratma aracı olarak Hollywood sinemasının olanaklarını sonuna kadar kullanan Coppola, sadece ABD’ye değil, dünyayaya da yeni kahramanlar kazandırmanın peşinde gibi gözüküyor. Hatta geçmişteki eserleriyle karşılaştırdığımızda bu filmin en “umutlu” ve hayalperest filmi olduğunu söylemek mümkün. Ancak filmin ortaya koyduğu ve güzellediği kahraman figürü, yani Cesar, oldukça eski moda, derinliksiz ve kendinden menkul bir “klasik kahraman”.

Elbette Cesar’ın klasik oluşu, filmin tam da klasiği yeniden canlandırmaya kalkışan üslubuyla birarada düşünüldüğünde anlam kazanabilir. Ancak hem filmin hem de Cesar’ın ABD’yi, hatta dünyayı kurtaracak olan “ütopya” vaadi, siyasi ve felsefi derinlikten son derece yoksun, çocuksu ve demode bir niteliğe sahip. Film boyunca Cesar’ın kendi kendine ya da etrafındakilere sunduğu, ideal bir yaşam alanı, yaşam ve yönetim biçimi yaratmaya dair fikirlerini dinliyoruz. Kimi zaman eski düşünürlerden alıntılar, kimi zaman ise Şekspiryen görünümlü beylik laflardan oluşan bu replikler, eski ütopya yazınından çok iz taşısa da modern siyasi teorilerden, mimari ve şehir planlama üzerine olan külliyattan ve günümüz yüksek kapitalizminin kendine özgü politik ve ekonomik yapılanmasına getirilen eleştirilerden asla beslenemiyor. Film, geçmişe dair nostaljik bir imge içerisinde sıkışıp kalmış ve günümüze dair yalnızca muhafazakar ve tembel bir eleştiri sunabilen bir anlatı kuruyor böylece. 

^{Aubrey Plaza, Megalopolis | Kaynak: Bir Film}

Moda ve pop müzik gibi çeşitli popüler kültür alanlarının (genellikle de kadınlar üzerinden) oldukça basite indirgenerek bir tür yozlaşma olarak sunulduğu film, kendini herkesten üstün gören dahi erkek kahramanını çapsızca yüceltiyor. Her şeyin cevabını bilen Cesar’ın tek “zayıf tarafı” ise, çok kısa bir sahneyle geçiştirilen madde bağımlılığı, ki bu kötü alışkanlık bile onda sanatsal bir ilham olarak zuhur ediyor. Hatta filmdeki bilimkurgu boyutunun, yani Cesar’ın zamanı ve mekanı kontrol edebilme yetisinin, tam da günümüze dair derinlikli bir politik analiz sunma çabasından kaçmak ve kolay yoldan ütopik ve nostaljik bir kurtuluş anlatısına ulaşmak için kullanıldığını söyleyebiliriz. 

Filmin farklı siyasi ve ekonomik aktörleri temsil eden diğer karakterleri ise sadece Cesar’ı daha da yüceltmek için anlatıya dahil edilmiş figürler gibi. Cinselliğini kullanarak iktidar elde etmeye çalışan femme fatale Wow, hem sinemasal hem de toplumsal cinsiyet bağlamında oldukça demode bir karakter. Cinselliğin büyük yer kapladığı günümüz medyasını temsil eden, Cesar’a olan takıntısına yalnızca yüzeysel bir şekilde hakim olabildiğimiz, paradan, şöhretten ve iktidardan başka bir derdi olmayan “kötü kadın” Wow’un karşısına ise Julia var. Cesar’ı iyileştirip ona annelik eden, bir yandan ise ona ilham kaynağı olan Julia, Cesar’ın erkekliğini ehlileştirmek ya da eleştirmek bir yana, onu daha da geleneksel ve “makul bir hale” getiriyor. Filme cinselliğini özgürce yaşayan, aykırı ve kural tanımaz bir genç kadın olarak başlayan Julia, Cesar’a yaklaşarak kendisini yozlaşmış ve hedonist arkadaşlarından kurtarıyor ve nihayetinde evlenip çocuk yaparak oldukça geleneksel bir kadın temsilinin içine hapsoluyor. 

Bir diğer karakter ise kötü kuzen Clodio. Siyasi ortamdaki karmaşadan yararlanarak “sokaklara” inen ve alt sınıfın öfkesini popülist bir diskurla örgütlemeye çalışan Clodio, belli ki bir tür Trump alegorisi olarak tasarlanmış. Ancak buradaki popülizm aksı da tıpkı filmin geri kalanında olduğu gibi bir karikatürden ibaret. Shia Lebouf’un oldukça grotesk bir üslupla canlandırdığı Clodio, bir yandan ise klasik bir Brütüs figürü. Cesar’a ihanet ederek onu sırtından bıçaklayan Clodio, yalnızca kişisel hırslarına yenik düşen kıskanç ve iktidarsız bir erkek figürü olarak resmediliyor. Bu iktidarsızlığın ya da zayıflığın, Clodio’nun Wow’la yaşadığı, efendi-köle dinamiğine sahip cinsellik üzerinden verilmesi ise neredeyse komik olarak görülebilecek, yüzeysel bir temsil. 

^{Shia LaBeouf, Megalopolis | Kaynak: Bir Film}

Öte yandan şeytanın avukatlığını yapacak olursak, tüm bu karakterlerin çeşitli sinemasal ve kültürel arketiplere denk geldiğini, filmin zaten bu klasik yapıyı kasıtlı olarak taklit ettiğini söyleyerek işin içinden sıyrılmak mümkün. Fakat günümüzün kaotik görsel dünyasını, hızlı bir kurgu yardımıyla yakalamaya çalışan film, tüm biçimsel karmaşasına ve eklektik estetiğine rağmen, aynı güncellemeyi anlatısına fikirsel ve felsefi olarak getiremiyor. Dolayısıyla karakterler de bu yüzeysellikten nasibini alıyor. Cesar da, Julia da, Wow da üzerine kurulu oldukları arketiplerin tıpatıp aynısı - hiçbiri, hiçbir şekilde eleştirel bir mesafe ya da bir tür parodi işlevi taşımıyor. Coppola, biçimsel ve görsel olarak kalkıştığı neo-klasik yorum/güncellemeyi karakterlerine getiremiyor ve ortada oldukça pahalı fakat içi bomboş bir eser (ya da bir “oyuncak”) çıkıyor. 40 yıllık rüya, gerçek anlamıyla “rüyaların” (ya da kabusların) barındırdığı tüm fikirsel ve duygusal derinlik ve potansiyelden yoksun, yalnızca kendine aşık ve hayran bir yönetmenin nostaljik bir sayıklamasına dönüşüyor. 

Nerede izleyebilirsin? Megalopolis, bugün gösterime giriyor.

Alternatif işler:

• Metropolis (1927, Fritz Lang)
• Southland Tales (2006, Richard Kelly)