Merhaba,
Geçtiğimiz on gün ikimiz de bir hayli farklı konularla ilgilenmişiz. Okyanusun ortasında bin yılda bir gerçekleşen bir yanardağ mega patlamasından kuzeyimizde her an patlaması beklenen Ukrayna’ya bir tur yaptık.
- Özgür, Ukrayna cephesinde giderek yaklaşan savaş tehlikesini izlemeye devam ediyor. Son günlerde karşılıklı açıklamaların dozu artıyor. Bir çok kişide tarihi bir anın yaklaşmakta olduğu hissi var.
- Hunga Tonga-Hunga Ha’apai bir patladı tam patladı. Uzaydan gözlemlenebilen bu devasa doğa olayının Eray’da varoluşsal bir krizi tetiklediği gözlemlenebiliyor.
- Kunga: Beş bin yıl önce insanın melezleştirdiği ilk hayvan hakkında her şey.
- Platformların dibini kazıyarak ulaşılan bir dizi önerisi ve son on gün Özgür’ün radarına takılanlar.
İşte bunlar hep bu sayıda…
Yaklaşık iki yıldır devam ettiğimiz Yeni Haller macerası sizlerin destekleriyle ayakta kalmayı sürdürüyor.
Yayınlara başladığımız günden bu yana Patreon hesabımıza verdiğiniz destek yaptığımız işleri sürdürebilmemizde çok etkili oldu. İlk bülten sayımızın ardından desteklerinizin artarak devam etmesi de bizleri ayrıca motive etti, ediyor.
Patreon’a özel bültenimize erişmek, yine o mecraya özel içeriklerimize göz atmak ve bize omuz vermek için bu linkteki Patreon sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
Teşekkürler!
Eray & Özgür
Ukrayna girdabı hızlandı
Konuşlanan füzeler, teyakkuzda bekleyen askeri birlikler, sonuçsuz diplomatik görüşmeler, siber saldırılar, enerji krizi ve ekonomik çalkantılar. Batı ile Rusya gerginliği giderek derinleşirken Türkiye’yi de zor tercihler bekliyor.

Sınırında 100 bin Rus askerinin beklediği Ukrayna’da beklenen çatışmada ilk kurşun, siber olarak atıldı. 13 Ocak’ta Ukrayna kamu kuruluşlarının internet sitelerine ulaşmak isteyenleri “korkun ve en kötüsünü bekleyin” mesajı karşıladı. Yetmişe yakın kamu kuruluşunun internet sitesi kullanılamaz hale getirildi.
Ukrayna istihbaratı saldırının arkasında Rusya’nın yakın müttefiki Belarus merkezli UNC1151 hacker grubunun olduğunu ileri sürdü. Rusya, her siber saldırı sonrası yaptığı üzere iddiaları reddetti. Rusya, ta 2007’de Estonya kamu kuruluşlarını hedef alan siber saldırıdan bu yana olağan şüpheli. Bu saldırı sonrası NATO’nun Siber Savunma Merkezi’nin Estonya’nın başkenti Talinn’de kurulması da tesadüf değil. Zaten NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg, önümüzdeki günlerde Ukrayna’yla siber savunma alanında işbirliği için bir anlaşmaya varacaklarını açıkladı.
Amerikan istihbarat kaynakları, Rusya’nın Ukrayna içinde bir provokasyon planladığını ve bunu bahane ederek ülkeyi işgal etmeye hazırlandığını duyurdu. Rusya bu iddiayı reddetse de Putin, krizin çözülememesi durumunda “askeri ve teknik” tedbirler alınacağını açıkladı. Amerikan kaynakları bundan kastedilenin nükleer silahların yeniden konuşlandırılması ve denizaltından atılabilecek hipersonik füzelerle ABD sınırının tehdit edilmesi olduğu fikrinde.
Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Sergey Ryabkov, Venezuela ve Küba’ya füze konuşlandırılması üzerine sorulan bir soruya verdiği cevapta bu ihtimali dışlamadı. 1961’de dünyayı nükleer savaşın eşiğine getiren Küba füze krizinden bahsetmeyi de ihmal etmedi.
Batı ne kadar kararlı?
Rusya’nın kırmızı çizgileri belli. Ukrayna’nın NATO’ya alınmayacağı yönünde bir güvence istiyor. Bunun yanı sıra NATO ve ABD’den eski Doğu Bloku ülkelerinde konuşlu askeri altyapının ve birliklerin çekilmesini talep ediyor. NATO, üye alımında Rusya’nın vetosunu kabul etmeme konusunda kararlı.
Ancak bu kararlılığın pratikte nasıl işleyeceği henüz belirsiz. ABD Başkanı Joe Biden, Rusya’nın tehditlerinin sürmesi halinde finansal ve teknolojik yaptırımlar uygulanacağını açıklamıştı. Oraya az kalmışa benziyor.
Tabii meselenin Avrupa’nın enerji güvenliğini ilgilendiren bir boyutu da var. Rus doğalgazının önemli bir kısmı Avrupa’ya, Sovyetler zamanında inşa edilmiş ve Ukrayna üzerinden geçen bir boru hattıyla taşınıyor. Bu Ukrayna için hem siyasi bağımsızlığı hem de ekonomik getirisi açısından stratejik önemde. Yakında devreye girmesi beklenen Nordstream II boru hattı ise Rus doğalgazının Almanya’ya doğrudan ulaşmasını sağlayacak. Geçen sayıda Almanya’nın doğalgaz uğruna AB’de Fransa’yla nasıl çatıştığından bahsetmiştim.
Zayıf halka Almanya mı?
Almanya Rusya’yla ekonomik ve siyasi ilişkileri tamamen birbirinden ayırarak sürdürmeyi tercih eden bir siyaset izliyor. Alman hükümeti, Nordstream II’nin bir özel sektör projesi olduğunu ileri sürerek, işi ticari boyutta tutmaya çalışıyor. Tabii Almanya’nın eski başbakanı Gerhard Schröder’in boru hattını işleten şirketin yönetim kurulunda olduğunu da hatırlamak gerek. Alman-Rus ilişkilerinin bu niteliği, Almanya’nın Rusya’ya karşı yumuşak davranmakla suçlanmasına da yol açıyor. Rusya’ya ve Nordtream II’ye mesafeli Yeşiller’in Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock’ın önceki günkü Moskova ziyareti bu bakımdan önemli.
Yeni Şansölye Olaf Scholz’un yakın çevresinden sızan haberler Ukrayna’nın işgal edilmesi halinde Nordstream II projesinin dondurulacağı yönünde. Ancak kimi gözlemciler, boru hattı bir defa çalışmaya başladıktan sonra bunun zor olacağını ve boru hattına yönelik yaptırımların zaman geçirmeksizin hayata geçirilmesi gerektiğini ileri sürüyor.
Batı ile Rusya gerginliği giderek derinleşirken Türkiye’yi de zor tercihler bekliyor. Türkiye’nin Ukrayna’ya Albayrak SİHA’larını satması, Rusya’yla gerginliğe yol açmıştı.
İkinci Karabağ Savaşı’nın taraflarının safları da net. Azerbaycan Başkanı İlham Aliyev ile Ukrayna Başkanı Vladimir Zelenskiy, 14 Ocak’ta savunma sanayinde işbirliğini de içeren ortak bir deklarasyon yayımladı. Ermenistan birlikleri ise Rusya liderliğindeki Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nün ilk askeri operasyonunda Kazakistan’daki protestoları bastırıyor. Turizmde Rusya’ya dayanan Türkiye’nin bu tabloda olası yaptırımlardan nasıl etkileneceği merak konusu. İki gün önce Erdoğan’ın yaptığı “Rusya Kırım’a çöktü” açıklamasının yakın zamanda sert bir şekilde yanıtlanması sürpriz olmaz.
Konuşlanan füzeler, teyakkuzda bekleyen askeri birlikler, sonuçsuz diplomatik görüşmeler, siber saldırılar, enerji krizi ve ekonomik çalkantılar. Kriz girdabı son günlerde daha sert dönüyor.
Büyük patlama, volkanlar ve zaman kavramı
Tonga Krallığı'ndaki dev yanardağ patlaması büyük hasara yol açtı. 200 ve 1100 yıllarında da görülen patlama sonrası ilkyardım çalışmaları sürüyor.

Pasifik açıklarındaki Tonga Krallığı’nda yaşanan yanardağ patlaması tarihi, fakat görüldüğü kadarıyla insanların büyük bir bölümünü pek ilgilendirmeyen bir olaydı. Binlerce kilometre uzaklıktaki ülkelerden duyulan bu büyük patlama sonrasında Tonga’da ilkyardım çalışmaları zorlukla da olsa sürüyor.
Konumu gözünüzün önüne gelsin diye kabaca Avustralya kıtası ile Güney Amerika arasında bir yerde diye tarif edebileceğimiz bir takımada devleti olan Tonga Krallığı açıklarında Hunga Tonga-Hunga Ha’apai ismindeki volkan 15 Ocak’ta TSİ 07:15’te patladı.
Ama ne patlama… Şöyle birkaç istatistik paylaşırsam belki patlamanın büyüklüğü gözünüzde canlanır. Patlamada ortaya çıkan kül ve gaz kütlesi yerden 20 kilometre yüksekliğe, stratosfer tabakasına kadar ulaştı. Aynı kül tabakası 250 kilometre çapında bir alana yayıldı ve Tonga Krallığı’ndaki tüm adaları kapladı.
Alaska’dan bile duyuldu
Patlama esnasında çıkan ses (şu videoda da duyabileceğiniz gibi) bin kilometre ötedeki Fiji’den, hatta 9 bin kilometre ötedeki Alaska’dan duyuldu. On bin kilometre uzaktaki -tam olarak okyanusun öte ucunda yani- Peru’da bile, tsunami diyemesek de kabaran deniz nedeniyle iki kişi hayatını kaybetti.
Patlamada havadaki kül parçalarıyla atmosferik buz parçalarının elektriklenmesi nedeniyle 400 bin şimşek oluştu.
Dünya yüzeyindeki sivilce
Uydu görüntülerinde patlamanın dünya dışından nasıl göründüğüne şahit olup şaşırmamak mümkün değil. The Economist dergisinde yer alan bir makalede benzetildiği üzere, “adeta dünyanın yüzeyinde İngiltere’nin yarısı büyüklüğünde bir sivilce patlamış gibi” görünen bir doğal afetten söz ediyoruz.
Bin yılda bir ve birkaç kez patlıyor
Üstelik bu son yaşanan, yanardağın “mega patlama” sınıfındaki ilk patlaması değil. Bölgede çalışan bilim insanları aynı yanardağda daha önce de benzer büyüklükte patlamalar yaşandığını, patlamaların yaklaşık olarak her bin yılda bir gerçekleştiğini açıkladı.
Hunga Tonga-Hunga Ha’apai volkanında bundan önce 200 ve 1100 (MS) yıllarında benzer mega patlamalar yaşanmış. Yani volkanda yaklaşık her bin yılda bir benzer durum yaşanıyor. Öncekilerin hiçbiri sadece bir patlamayla sınırlı kalmamış. Dolayısıyla yetkililer ikinci bir patlama ihtimalini güçlü görse de, diğerlerinin ilki kadar etkili olmayacağını umut ediyorlar.
Tonga’da patlamayla birlikte okyanus altındaki fiber optik internet kabloları da zarar gördüğünden küçük ada krallığının dünyanın geri kalanıyla iletişiminde ciddi sorunlar yaşanıyor. Okyanusun orta yerindeki 176 adadan oluşan Ha’apai ada takımının tamamı külle kaplanmış, uydu fotoğraflarında görüldüğü üzere adalardaki yerleşimlerin tamamı küle boğulmuş durumda. Havaalanının da küle bulanması nedeniyle, afet bölgesine uluslararası yardım güçlükle ulaştırıldı. Hala da, net olarak zararın büyüklüğü saptanabilmiş değil. Olası artçı patlamaların, bu açıdan da büyük zarara yol açmasından, bölgedeki 104 bin küsur nüfusun can güvenliğinin tehlikeye girmesinden endişe ediliyor.
***
Kişisel bir not:
Bu habere dair detayları okuyunca, özellikle yanardağın her bin yılda bir patladığını öğrenince, insan dünyanın kendi zamanı ve ritmiyle bizim zaman algımız arasındaki o büyük uçurumu bir kez daha görüyor. Dünyada bir doğa olayı bin yılda bir gibi ritimle olmayı sürdürürken, insanın 80 yıllık bir ömürde kendisini saçma sapan gündemlere hapsetmesi çok acayip değil mi sahiden?
Bu büyük kütleye ait küçücük bir taş parçasının rüzgarlarla aşınmasına bile yetmeyecek bir süre için tüm kavga… O ise bin yıllarla ölçülen zaman dilimlerinde değişime uğruyor, insan ömrünün acizliği onun ömrünün yanında hiçbir anlam ifade etmiyor. Bu da benim bülten orkoluğum olsun. ☺
Beş bin yıllık bir melez: Kunga
İnsan iki farklı hayvan cinsini çiftleştirerek yeni bir melez hayvan elde etmeyi beş bin yıl önce başarmış. Kunga, iki eşek türünün çiftleştirilmesiyle elde edilmiş.

Bu sayıda yerli ve yabancı sosyal, politik, ekonomik meseleleri bir kenara bıraktım madem, aynı şekilde devam edeyim. Bu tür haberler, genellikle dünyanın geri kalanında yaşananlardan çok daha ilgi çekici oluyor.
Arkeologlar, Suriye’nin Halep kentinin doğusunda yer alan bir antik kentte milattan önce 3000'lere tarihlenen ve kraliyet ailesi üyelerinin yanı başına gömülü eşek benzeri bir hayvan iskeleti keşfetti.
Keşfi önemli kılan bilgi, bu keşiften sonra kemikler üzerinde yapılan testlerle ortaya çıktı: Kunga adını verilen bu gizemli hayvan, insanın aynı türün iki farklı cinsini çiftleştirerek melez bir tür elde ettiği şimdiye kadar bilinen ilk hayvan olarak arkeolojik kayıtlardaki yerini aldı.
Savaşlarda kullanılan ve diğer eşeklere göre daha iri ve dayanıklı olan kungalar, dişi evcil bir eşekle Suriye yaban eşeğinin erkeğinin çiftleştirilmesi yoluyla elde edilmiş.
Kemik analiziyle ortaya konulduğu üzere, insanlık bundan beş bin yıl önce bu normal eşeğe göre çok daha hızlı, güçlü ve iri bir hayvan elde etmeyi başardı. Tabii, insanın doğadaki türlere müdahalesi bununla sınırlı kalmadı ve tarih boyunca devam etti.
Bu arkeolojik bulgunun detaylarına science.org’dan ulaşabilirsiniz.
Son olarak, Yeni Haller’de vaktiyle insanın hayvanlarla olan 15 bin yıllık hikayesini, evcilleştirmenin tarihini konuşmuştuk. Buradan dinleyebilirsiniz.
Futbola dair bir Downtown Abbey öyküsü…
Netflix’teki “The English Game” dizisi, futbolun ortaya çıkış hikayesini anlatıyor. Diziyi sporseverler kadar, popüler kültürün sosyal fonksiyonu, sporun sosyolojik veçhesi ve işçi sınıfının tarihsel gelişimine ilgi duyanlar da beğenecektir.

Netflix’te popüler içeriklerin pek azı insanı tatmin edecek nitelikte çıkıyor. Hal böyle olunca, mecburen platformun dibini kazımak zorunda kalıyoruz.
Yine böyle bir kazıma faaliyeti sonrasında bir diziye denk geldim. Dizinin açıklamasında “tarihi bir spor dizisi” olduğu bilgisi yer alınca, daha çok ilgi çekti tabii… Hatta tanıtım metninde tam olarak şöyle diyordu: “Downtown Abbey, Goal! filmiyle buluşmuş” gibi…
Dizimizin ismi The English Game. 19. yy sonlarında İngiltere’de geçiyor. Yapımcısı Downtown Abbey’i hayata geçiren Julian Fellowes.
Serideki iki ana karakter; Arthur Kinnaird ve Fergus Suter gerçek hayattan karakterler ve bu ikili için futbolun doğuşuna tanıklık eden, modern futbolun doğumu için çaba sarf eden iki isim demek yanlış olmaz. Dolayısıyla dizi de, futbolun doğuşunu, daha doğrusu doğumundan hemen sonra bir popüler kültür nesnesi haline gelişini anlatıyor.
İçinde öyle insanı bezdirecek türden, aman aman futbol sahneleri yok. Dolayısıyla akış olaylar tarihi ve sosyolojik sularda ilerliyor. Aristokrasinin işçi sınıfının oyuna dahil olmasına nasıl engel olmak istediğini, paralı transferin ayıp ve yasak olduğu günleri, “vur ve koş” taktiğinden yavaş yavaş nasıl modern futbola geçildiğini izliyoruz.
Spor sosyolojisine, futbola, hatta popüler kültürün tarihsel gelişimine ilgi duyan herkese tavsiye edilir.
• NATO, kapsamlı bir uzay siyaset belgesi açıkladı. OnYirmiOtuz iyice Silahlı Kuvvetler Bülteni’ne dönmesin diye şimdilik sadece ilgilisine linkini bırakıyorum.
- Dileyenlere çıkan kısmın özeti niteliğinde bir Yeni Haller bölümü ise burada.
• Birleşik Krallık iç istihbarat birimi MI5, Çin Komünist Partisi’nin Christine Lee adında bir hukuk danışmanı aracılığıyla Birleşik Krallık’ta ajanlık faaliyeti yürüttüğünü duyurdu. Siyaset yelpazesinin farklı yerlerinden birçok milletvekilinin Lee’nin hukuk ve danışmanlık şirketinden bağış aldığı öne sürülüyor. Lee’nin 15 senedir yüksek siyaset ortamlarında etkin olduğu biliniyor. MI5’in hakkında uyarı yayınladığı Lee aynı zamanda İngiliz vatandaşı, eski başbakanlardan David Cameron ve Theresa May’le fotoğrafları da gündemde. Bu defa da yeri geldi. Kaydetmeden önce en çok çalıştığımız konulardan biri casusluktu.
• AT&T ve Verizon, sivil havacılık şirketleri işi Joe Biden’a mektup yazmaya kadar getirince 5G teknolojisini ABD havalimanlarında devreye sokmama kararı aldı. Buna göre havalimanından 2 mil (3.2 km) mesafeye kadar 5G altyapısı çalıştırılmayacak. Uçak şirketleri 5G’nin uçuş güvenliğine ilişkin sorun çıkarabileceği kaygısını taşırken, telekomünikasyon firmaları buna karşı çıkıyor.
• Kriptocu bir grup bir araya gelip üç milyon dolara meşhur Dune romanının senaryo çalışmasının NFT’sini almış. Fakat kitabın ve senaryonun telif haklarını da aldıklarını zannetmişler. Her üç milyon dolar toplayabilenin kafasının çalışmadığını göstermek için iyi bir örnek.
• Buzulların hızla erimesi sonucunda Kuzey Kutbu’nun ticari seferlere açılması gündemdeydi. Geçen senenin son sayısında bu konudan bahsetmiştik. Arktika’da Rusya’nın açmaya çalıştığı İpek Yolu hakkında bu videoyu tavsiye ederim.



