Yerin kulağı, geleceği de duyar mı?

Geçtiğimiz günlerde Çetin Balanuye’nin 2020 çıkışlı Naturans: Yeni Bir Ontolojiye Doğru isimli kitabını okudum. Notlarımı alırken yazarın hayatın yarı-belirsiz dengesine ve geçmişin kabul edilebilir sempatisine dayandırarak muallakta bıraktığı şu cümlesi üzerine düşünmeye başladım: “İnsan doğayı ne koruyabilir ne de ona zarar verebilir! Söylenmek istenen (ve söylenmesi gereken) insanın kendi var-kalma çabası açısından ‘kendi doğal çevresini tanıması ve koruması’ gerektiğidir; korumalıdır, aksi durumda doğal çevresi insanın var kalışını olanaksız hâle getirebilir.” 

Ünlemle başlayan ve ihtimallere dayandırılarak biten bu ifade, başlı başına bir hayat öyküsü. Tıpkı Kenya’nın başkenti Nairobi’de, dedesinden miras aldığı ismi, sesin olanaklarını keşfetmeye yönelik doğuştan gelen bir arzuyla yaşatmaya çalışan Joseph Kamaru’nun müzikle yaratmaya çalıştığı geri dönüşüm gibi. Yerini bilmek, fark etmek, anlamak; yönünü seçmek ve belirsizlikte belirmek… Sesi en aşkın ve en onarıcı dokularına geri döndürmek isteyen Joseph Kamaru, müziğiyle doğa ve yaşamın kesiştiği alana demir attı. Onun yarattığı karmaşık sonik manzaralar, atmosferik gürültülerin birer parçası. Aynı zamanda sıra dışı bir deneyimin de ilk adımı. 

KMRU ve dedesi Joseph Kamaru

İlk ve tek kahraman: Kedisiyle aynı adı taşıyan, 60 yıla yakın müzik kariyeriyle Kenya’da ikonik bir Kikuyu müzisyeni ve politik aktivist olarak tanınan dedesi sayesinde Joseph Kamaru, müzikal ruhun daima canlı kaldığı bir evde büyüdü. Gitarı eşliğinde postkolonyal Kenya'nın mücadelelerini lafını esirgemeden müziğine taşıyan dedesi, ilk ve tek kahramanı oldu. “Dedem yakın bir arkadaşımdı ve ondan çevre, yaşam ve müzik hakkında çok şey öğrendim. Birlikte gitar çalıştık ve bu, bir enstrümandan akor yazma ve melodi besteleme yaklaşımımı etkiledi,” sözlerinden de bunu anlamak mümkün. 

Kamaru, zaman geçtikçe hem dedesinin doğaçlama merkezli müziğiyle insanlarla nasıl büyük bir bağ kurduğunu anlamaya başladı hem de pratik yapmanın en temel ilkesinin dinlemek olduğu fark etti. Ebeveynlerine karşı çıkarak üniversitede müzik teknolojisi bölümünü tercih eden Kamaru, burada dijital ses işleme istasyonuyla (DAW) tanıştı ve klasik gitar odaklı enstrüman öğreniminin yanına ona sonsuz bir dünya sunan müzik prodüksiyonu kabiliyetleri ekledi. Tüm bunlar olurken dedesinin geride bıraktığı arşiv üzerinden taramalar yapmayı ve onun üretimlerini dijitale aktarmayı ihmal etmedi. Belli ki onun izini hiç kaybetmek istemedi.

Kaldır kafanı

Tam dokuz yıl önce ne yapmak istediğimden emin bir şekilde başladığım yayıncılık serüvenime ara verdiğimde fark ettiğim tek şey kafamı kaldırmayı unutmuş olmaktı. Joseph Kamaru için de durum benzerdi. Zamanı umursamadan müzik prodüksiyonuna kendini kaptıran Kamaru, Doğu Afrika’dan sanatçıların disiplinlerarası iş birlikleri yapmaları için hazırlanan East Africa Soul Train isimli rezidans programına başvurmaya karar verdiğinde uzun bir aradan sonra ilk kez başını kaldırdı. 

Ülkeler arası bir yolculukta etrafındakilerin üretim telaşından sıyrılan Kamaru, seyahat ettiği eski, yavaş ve gürültülü trenin gerçeküstü ve bunaltıcı atmosferini müziğe çevirmenin hevesine kapıldı. Trenin mekanik seslerini iPod’u ile kayda alan müzisyen, çok geçmeden burada topladıklarının yapı taşı olduğu EAST isimli, üç şarkıdan oluşan bir kısaçalar yayımladı. Bu bir ikna süreciydi — ilk aşama geçilmişti. Aynı yıl Uganda’da katılımcı olarak yer aldığı Nyege Nyege Festivali’nde kendisiyle benzer ilgi alanlarına sahip üreticilerle tanıştığında da yalnız olmadığını anladı. Kilit açıldı. Onun evreninden yaşadığı topraklara bir yol vardı. Geriye sadece keşfetmek ve üretmek kalmıştı.

KMRU

İşitsel farkındalık: 7 ya da 8 yaşlarından itibaren okula gitmek için matatuslara binen Joseph Kamaru, şehrin tüm gürültüsünü içine alan ve daima yüksek sesle müzik dinlenen bu otobüsler sayesinde işitsel farkındalık kazandı. Gençlik döneminde ailesiyle birlikte kırsal alana taşınan Kamaru, zamanla sessizlikten doğan sesleri duymaya başladı. Africa Soul Train sonrası satın aldığı kayıt cihazıyla uzun bir süre sadece çevresindeki sesleri dinlemek için kayıtlar alan sanatçı, bir süre sonra bu sesleri zihninde dönen kompozisyonlarda kullanmak için sample’lamaya ve parçalamaya başladı. Duygusal olarak yankı uyandıran tetikleyicilerin peşine düşen Kamaru, lineer ilerlemeyen ve tekrarı bulunmayan bu süreçte dinleme ve doğaçlama arasındaki eşsiz dansı sevdi. Artık tüm evren onun enstrümanıydı. 

Ses sanatçısı: Mutek Yapay Zekâ Laboratuvarı’nda makine öğrenimi programına katılarak kısa bir süre Montreal’e taşınan Joseph Kamaru, bu sayede farklı şehirlerin sonik ses manzaralarıyla tanıştı. Pandeminin hemen öncesinde ses çalışmaları ve ses sanatları alanında yüksek lisans eğitimi almak için Berlin’e taşınan Kamaru, Nairobi’deki kenar mahallelerinin sürükleyici doğal seslerinden uzaklaşıp beton şehir yaşamının filtrelenmiş huzursuzluğuna karıştı. Bu değişimle birlikte, şimdiye kadar Bandcamp üzerinden yayımladığı denemelerini albüm formatına dönüştürdü ve ses sanatçısı unvanıyla KMRU ismini aldı.

KMRU

"Sessizlik asla sessiz değildir... Siz sessizlikte kalır ve kulaklarınız buna alışırken yavaş ama emin adımlarla daha fazla ses kendini gösterir," diyen KMRU, peşi sıra polikromatik ses manzaraları içeren dokusal derinlikli prodüksiyon yaklaşımını ön plana çıkardığı albümler yayımladı. "Her parça bir olayı, alanı veya konumu yansıtıyor," cümlesinin ardından KMRU’nun 2020 ve 2021 yılında yayımladığı Opaquer, Jar ve Logue isimli albümlerini birer hatıra defteri olarak tanımlamak mümkün.

"Sessizlikten öğrenecek çok şey var,” diyen KMRU’nun dinleme ve duyarlılık temelleri üzerinde yarattığı yolu takip etmek için pek çok sebep var. Hayat etrafımızda gelgitler hâlinde akıp giderken hareketsiz kalarak evrene kulak vermek ve ara sıra kafamızı kaldırmak bunlardan sadece birkaçı. 

Bu zamana kadar Keşif Sahnesi’ne konuk olan sanatçıların tamamını Spotify çalma listemizden dinleyebilirsiniz.

DİNLE

Geleceğin Fısıltıları serisinin yeni konuğu Dila Yumurtacı. Performans sanatını hayattan ayrı düşünmediğini söyleyen sanatçı, kendi sanat pratiğinde olabildiğince deneyime yer veriyor. Seyirden uzaklaşıp katılıma davet eden performanslar gerçekleştiren Yumurtacı'yla performans sanatı ve zihnimizdeki gelecek kurguları üzerine konuştuk.

Performans sanatının hayat ve deneyimlerle kurduğu ilişki nedir?

Performans sanatını hayattan ayrı düşünmüyorum. Sanat ve hayat iç içe — ilk insandan bu yana sanat, insanla birlikte var oldu. Medeniyet ve kültür şekillendikçe insan doğadan koptu, sanat ile hayat arasına mesafe girdi. John Dewey’nin Art as Experience kitabı sanat ve hayat ilişkisini düşünmek için bir yapı taşı diyebilirim. Kitapta öne sürülen, deneyimin, hayat ve sanatın merkezinde olduğu fikri; bundan etkilenen sanatçıların sanata farklı bir gözle bakması ve bunun sonucunda performans sanatının ortaya çıkması.

Kendi sanat pratiğimde de olabildiğince deneyime alan açmaya çalışıyorum. Bireysel olarak deneyimlediklerim yerine, birlikte deneyimlenebilen üretiler tasarlamak beni daha çok heyecanlandırıyor — bu yüzden seyirden uzaklaşıp katılıma davet eden performanslar özellikle pratiğimde yer alıyor. Performans sanatının zihin odaklı bir yaklaşımla değil, görmenin ötesine geçerek düşünceyi tüm bedenle duyumsama ve deneyimleme imkânı sunması, yani beden odaklılık, onu diğer sanat dallarından farklı kılıyor.

Senin için en zor performansın hangisiydi, neler deneyimledin?

Her performans farklı süreçler ve onunla birlikte gelen zorluklar içeriyor — her seferinde zorlukları aşmak için verdiğim çaba ve bitiminde kendime dair farkındalıklarım da sürecin bir parçası. Dolayısıyla her bir performansın deneyimi farklı. 

Performistanbul ile gerçekleştirdiğim Anicca isimli performansım ilk olarak 2019 yılında gerçekleşti. Her şeyin geçiciliğini vurgulayan Budist literatüre ait bu kelime hayatıma girdikten sonra her şey altüst oldu. Büyük bir yıkımla birlikte küllerimden doğdum. Buna ithafen, kendi günlüğümü okumaya karar verdim. 

2020'de Anicca, birebir performanslarda mahremimi açmamla devam etti — "mahremim," kendi zayıflıklarımı ve iç sesimi filtresiz bir şekilde paylaşmak oldu. Performansa katılanların geri dönüşlerini kendi seçtikleri bir şekilde ifade etmelerine olanak tanıyarak onların da mahrem alanlarını açmalarını sağladım ve Anicca'nın Instagram hesabında paylaştım. 

Stay Live at Home kapsamında gerçekleşen ve son performansım Ouroboros'taysa bilinç akışımı filtresiz bir şekilde ortaya çıkarmanın yollarını keşfetmek üzere geceleri canlı yayında, hazırlıksız, plansız bir şekilde iç alanımı paylaştım. Çok zorlandım. Kendimizi sürekli eleştirdiğimiz, diğerlerine beğendirmeye çalıştığımız, uyumlu olmayı istediğimiz bir yapıdan kültürel normlar ve beklenilenlerin dışında kalabildiğimiz bir dünyanın da mümkün olduğunu deneyimlemek üzere, sezgilerim ve mantığım arasında gidip geldiğim bir performans oldu. Bedensellikten biraz daha uzaklaştığım ve kavramsal olana daha yaklaştığım son yıllarda, performanslarımın neye hizmet ettiklerini ve hangi amaçla yaptığımı ifade etmek de benim için zorlayıcıydı.

Stay LIVE at Home, no. 85 (Muğla-İstanbul): Ouroboros, 2020.

Gelecekten bildir: Bir tarih seç, oraya git ve bize o gün performans sanatının geleceğini düşündüğün noktadan bildir.

Yıl 2077, fiziksel olarak yaşlanmış olsam da performanslarıma devam ediyorum. Artık zihnimde canlandırdıklarım, kendiliğinden bedenleşiyor, uygun olan formu kendiliğinden buluyor. Kimi zaman başka bedenlerde deneyimler yaşıyorum ve bunları diğer zihinlerle eş zamanlı olarak paylaşabiliyorum. 

Bedenin deneyimlemek için bir araç olduğu ve ihtiyaca dayanan bir zorunluluğun ötesine geçtiği bir dönem. Zihinle birçok şeyi yaratmak mümkün — bedenlenmenin hissini zihinle aldığım bir performans tasarımı. Kulağa her ne kadar ihtimal dışı gelse de gelecekte gerçekleşmemesi için herhangi bir engel olduğunu düşünmüyorum.

Geleceği zihninde nasıl konumlandırıyor, tanımlıyorsun?

Geleceği zihnimde konumlandırmak sınırlandırıcı geliyor; tanımlamak da benzer şekilde, kalıpların içine sokmama neden oluyor. Herhangi bir düşünceyi ifade etmek ve iletişim kurmak için insanlık olarak hâlâ tanımlara bağlı olduğumuz gerçeği oldukça hüzünlü. İletişimin çok farklı formlara evrildiği, tanımlarla sınırlı kalmadığı bir gelecek hayal ediyorum. Hayal kurmanın gücüne inanıyorum. 

Tanımlar düşünceyi ve bizi her ne kadar sınırlıyorsa hayaller de bir o kadar genişletiyor. Hayalimde beliren gelecek, tüm formların ve tanımların ötesinde bilincin yükselişiyle birlikte dinamikçe değişebilen insan ve insanların diğer canlılarla ortaklaşa yarattığı bir ekosistem.

Gelecek deyince aklına gelen: Bir isim, bir albüm, bir performans, bir kitap, bir mekân.

Bazı eserlerin dönemlerinden daha ileride olduklarını düşünüyorum. O dönemin ruhunu yansıtmazlar; bu nedenle, az insan o üretilerin farkındadır, pek dikkat çekmezler. Onları "avangart" olarak da adlandırabiliriz. Belli bir sanat akımına veya sınıflandırmaya ait olmayan, deneysel ve sanatçının sebep-sonuç farkındalığıyla yaptığı üretimlerin kendisini aştığı durumları kastediyorum.

Autechre albümlerini dinlerken bunu hissediyorum. Müzik, sesin ötesinde, alan olarak beliriyor. Başka dünyalara götüren bir araç, bir iletişim, yeni bir dil hâline geliyor.

Carl Jung'un yazdığı Kırmızı Kitap da sanki gelecekten konuşuyor. Kitabın dili oldukça basit, anlatılar bir o kadar da derinlikli anlamlar taşıyor. Jung'un psikolojik yolculuğunu kendi ağzından dinlemek ve iç dünyasını kendi çizimleriyle deneyimlemek birçoğumuz için büyü gibi.