15 dakika: Pandemi sonrası şehirler

Politico'da yer alan bir yazı, 2050'nin şehirlerini "daha az duman, daha çok bisiklet ve hiper-lokal bir yaşam" olarak tanımlıyor. Zira iklim krizi gerçeği ve karbon nötr hedefleri, alışılageldik fütüristik görüntülerdense başka bir resmin olasılığını düşündürüyor. Pandemi, şehirler için yerel olanın önemini ortaya koymuşken kendi kendine yetebilen ve sakinlerin ihtiyaçlarını yürüme mesafesinde karşılayabildiği, hiper-lokal şehir planlama yaklaşımları öne çıkıyor. Yine de bazı uzmanlar, soylulaştırma gibi sosyal gerçeklikler sebebiyle hiper-lokal yaklaşımların evrensel bir formülü olmadığını savunuyor.

• 15 dakikalık şehir? 15 dakikalık şehir; sakinlerinin yürüyerek, bisikletle ya da toplu taşımayla tüm ihtiyaçlarına erişebileceği yaşam alanları yaratarak yaşam kalitesini artırmayı hedefleyen bir şehir tasarımı yaklaşımı olarak tanımlanıyor. Bu konsept, sakinlerin hem yaşadıkları hem de işe, rekreasyon alanlarına, yeşil alanlara, sağlık hizmetlerine ve küçük işletmelere araba kullanmadan erişebildikleri mahalle düzeyinde bir tasarımı vurguluyor. 15 dakikalık şehirler fikrinin kökleri 1990'larda ABD'de ortaya çıkan ve yürünebilir bloklar, erişilebilir kamusal alanlar, birbirine yakın konut ve alışveriş alanları hedefleyen; insan ölçekli bir yaklaşım olan Yeni Şehircilik’e (New Urbanism) uzanıyor. Profesör Carlos Moreno, şehir yaşamı ve iklim krizi ilişkisinden yola çıkarak yeniden gündeme getirdiği bu yaklaşımda hâlâ oldukça tek işlevli olan kentsel mekânı, bu yaşam kalitesini sunmak için çok merkezli bir hâle dönüştürmek gerektiğini savunuyor. Bu da yakın mesafelerde, altı temel şehir fonksiyonunu sağlamakla mümkün oluyor: Yaşama, çalışma, tedarik, sağlık hizmetleri, öğrenme ve eğlenme. Şüphesiz, pandeminin şehir yaşamında ortaya çıkardığı yayalar için daha çok alan, daha az otomobil, gündelik gereksinimlere daha kolay erişim gibi ihtiyaçlar da yaklaşımın popülaritesine katkıda bulunuyor. 
   
• Güncel örnekler: Paris belediye başkanı Anne Hidalgo, bu fikrin yerel yöneticiler bazında güçlü savunucularından biri olarak öne çıkıyor. 15 dakikalık şehir fikri, Hidalgo yönetiminin 2014'ten bu yana yaya ulaşımını ve bisiklet kullanımını teşvik ettiği, otomobil kullanımını kısıtladığı çalışmaları destekler nitelikte oluşuyla 2020 seçim kampanyasının en büyük vaatlerinden biri hâline geliyor. Paris'in yanı sıra başka dünya şehirleri de bu konuda çeşitli çalışmalar gerçekleştiriliyor. Melburn 20 dakikalık mahalleler konseptini uzun dönemli bir stratejik plan olarak benimserken Detroit'te ilk örnekleri denenmeye başlanıyor. Portland, "Complete Neighborhood" adını verdiği konsept planlarla kendi kendine yetebilen mahalleler üzerinde çalışıyor. Dünya çapında 97 şehirden oluşan ve küresel ekonominin dörtte birini temsil eden şehirler grubu C40 Şehirleri, Covid-19 sonrası ekonomik toparlanmanın bir yolu olarak 15 dakikalık şehir fikrini öne çıkarıyor.
   
• Perspektif: Fakat yine de kimi uzmanlar, 15 dakikalık şehir fikrinin göründüğü kadar masum olamayacağına dair bazı endişeler paylaşıyor. CityLab 2021 konferansında konuşan şehir plancısı Jay Pitter, hiper-lokal ve iklim krizine dirençli şehir fikrinin destekçisi olduğunu belirtse de 15 dakikalık şehir konsepti düşünülürken derin eşitsizliğe ve ayrımcı politikalara yol açan teknokratik ve kolonyal planlama yaklaşımlarının göz ardı edildiğini savunuyor. 15 dakikalık şehir fikrinin Avrupa'dan, örneğin Kuzey Amerika'ya doğrudan aktarılmasının eşitsizliği şiddetlendirebileceğini düşünen Pitter, çeşitli topluluklar tarafından bu gibi uygulamalara karşı geliştirilecek potansiyel dirençleri haklı buluyor; zira daha çok bisiklet yolu ya da daha yürünebilir sokaklar çevre ve yaşam kalitesi için iyi olsa da soylulaştırmayı teşvik etme potansiyeli taşıyor. İsveç ulusal inovasyon ajansı Vinnova'nın stratejik direktörü Dan Hill de Pitter'ın eleştirisine katılırken bunun çözümünün bölge sakinlerine daha çok söz hakkı vermekten geçtiğini, herkesin kendi sokağında yapılacak güncellemeler konusunda gerçek anlamda karar verici konumunda olması ve hiper-lokal bir planlama stratejisinin topluluk katılımıyla başlaması gerektiğini düşünüyor.