5. Mardin Bienali: Çimenin Vaadi

Yazı ve fotoğraflar: Gila Benmayor

Çimenin vaadi, yeniden örgütlenmenin, yenilenmenin ve hayatın kendisi olan üretici kaosun vaadidir. Çimen her yeri kaplar. Onun iyileştirici anarşisi ve kendini yeniden üreten vahşiliği bize onarımı, yeryüzünün yaralarının yeşil bir örtüyle sarılmasını vadediyor.

— Adwait Singh, Uluslararası 5. Mardin Bienali küratörü

Bienalin Alman Karargahı’ndaki açılışında brokar takımıyla genç bir mihraceye benzettiğim küratör Adwait Singh, dünyanın göç, ekolojik yıkım, sömürgecilik gibi sancılarına Mezopotamya’nın bereketli topraklarında, sufizm geleneğinde, Doğu mistisizminde çare arayışında. İlki 2010 yılında gerçekleştirilen Mardin Bienali’nin Doğu’dan gelen ilk küratörü.

Yeni Delhi’de yaşayan editör, yazar ve bağımsız küratör Singh’in bienal için 25 ülkeden bir araya getirdiği 39 sanatçıdan 11’i ait olduğu coğrafyadan. Ama hiç fark etmiyor zira Mardin çok kültürlü, çok dilli yapısıyla ister Doğu, ister Batı’dan gelsin her sanatçıya kucak açan ve sanatçıların eserlerini rahatlıkla teslim ettiği bir şehir. Çünkü bu şehrin çoğu 19. yüzyılda yapılmış sihirli mekânları, barındırdıkları eserlerle konuşmayı iyi biliyor. Sanatçıları gibi bizleri de içine çekiyor.

2010, 2012, 2015, 2018 ve bu yıl, 20 Mayıs-20 Haziran arasında yapılan bienallerin hiçbirini kaçırmadım. Eserlerle bütünleşen mekânların çoğu, belleğimde. Nezaket Ekici’nin havuzunda bir performans sergilediği 800 yıllık Kasımiye Medresesi, her bir odasında ayrı bir sanatçıyı ağırlayan Tokmakçılar Konağı, Dilara Akay’ın Çocuk Gelin enstalasyonunu yaptığı Mor Efrem Manastırı, Taner Ceylan’ın Acıların Adamı eserini sergilediği Meryem Ana Kilisesi ve daha niceleri.

Uluslararası 5. Mardin Bienaline gelelim: Bu yıl eserler altı mekâna yayılmış durumda — Uluslararası Tasarım Vakfı Galerisi, Tasarım Vakfı Meydan Galerisi, Alman Karargahı, Develi Hean, Cumbalı Konak ve Marangozlar Kahvesi.

Develi Han’ın sürprizleri

Bence bienalin yıldız mekânı ilk kez sanatçıları ağırlayan, Mezopotamya Ovası’na hâkim Develi Han.

Mardin Kalesi’nin hemen altındaki Gül Mahallesi’nde konuşlanan han, vaktinde deve kervanlarının dinlenmek için uğradıkları bir yer. Ancak hana çıkarken tırmandığımız merdivenlerden develerin nasıl çıktığı merak konusu.

Selma Gürbüz’ün 2020 yılbaşını geçirdiği Mardin’de yaptığı kadın maskları, Ağlayan Kadın, Sakallı Kadın, Masai Kadın, Topuzlu Kadın, Kurdeleli Kız, Dört Bakışlı Kadın hanın bir odasında. Masklar sanatçıya göre özgürlüğe inançları olan kadınları temsil ediyor.

Server Demirtaş’ın yaşlı, çığlık atan bir kadını temsil eden animatronik heykeli, Ömer Pekin’in ne yazık ki Mardin’in çılgın rüzgârında hanın terasında savrulan kartonpiyer ve çiçek tohumlarından yapılmış tabureleri de Develi Han’da.

İran doğumlu sanatçı Neda Saeedi’nin Camları Sadece En Yüksekten Uçan Kuşlar Paramparça Edebilir gibi şiirsel bir isim taktığı, rengarenk kuşların yer aldığı vitrayları ya da Kathyayini Dash’ın sufizm sularında gezinen renkli parşömenlerini görmek isterseniz Develi Han’a tırmanacaksınız.

Dört Panter, İki Seccade, Bir İsa, Bebek Kemancı, Yıldızlar ve Tüller

Melankolik şahmeran

Mardin bienallerinin değişmeyen mekânı, I. Dünya Savaşı’nda Almanya güçlerinin karargâh, Mustafa Kemal Paşa’nın garnizon olarak kullandığı Alman Karargahı.

Mardin’in merkezî caddesi üzerindeki bu mekândaki en çarpıcı işler arasında Gülsün Karamustafa’nın iki eseri var: Sanatçının İstanbul ve güneydoğu gezilerinden topladığı kumaşlarla yaptığı Dört Panter, İki Seccade, Bir İsa, Bebek Kemancı, Yıldızlar ve Tüller eseri, odanın büyük kısmını kaplıyor. Duvardaki Melankolik Şahmeran eserinde de adının tam aksine bedenine bir yılan dolanmış “vamp” bir şahmeranla karşı karşıya kalıyorsunuz.

Sıkı çevreci sanatçı Sibel Horada’nın Marmara ve Karadeniz kıyılarından topladığı yüzer renkli atıklardan Suyun Şekillendirdiği işi, Rakhi Peswani’nin kumaş heykelleri, Lara Ögel’in kum ve ışıltılı bronz parçacıklardan oluşan enstalasyonu not aldığım işler arasında.

Yine aynı mekânda Sacha Huber’in sömürgecilik ve ırkçılık üzerine eğilen video işiyle denizlerdeki ekolojik sistemi bir araştırmacı titizliğiyle sanatsal bir şekilde kağıda döken Nandita Kumar, günümüzde sanatçıların atölyelerine kapanmak yerine bilginin ve belgenin peşine düştüklerini akla getiriyor.

Mardin’in daracık bir sokağındaki Uluslararası Tasarım Vakfı Galerisi’nde, üç yıl yattığı Diyarbakır Cezaevi’nde kadın arkadaşlarının saçlarını toplayıp ören, topa dönüştüren Fatoş İrwen’in Güvenlik Ağı işini ve bienalin “Davet Edilen” sanatçılarının olduğu Dabbakoğlu Evi’nde Alper Aydın’ın gökyüzünde yelken açan gemisi Nuh’u da kaçırmayın derim.

Bienal direktörü Döne Otyam Develi Han’da Selma Gürbüz’ün maskıyla

Bienalin fikir sahiplerinden Döne Otyam’a 4 soru

Neden Mardin?: Daima sanatın merkez dışına taşınması ve sanatın yaygınlaşması adına merkez dışında daha çok etkinlik olması gerektiğine inandım. Yıllar önce GAP İdaresi’nin davetiyle geldiğim ve bir sergi yaptığı bu “kadim kent,” beni büyüsüyle içine aldı. Babamdan aşina olduğum bu bölgeyi bizzat yaşamak başkaydı — her gidişimde yeni hikâyeler ve dostlar kazandım. Ve bu kentteki dostlarım sayesinde o tek hikâyeyle sonlanmadı hikâyemiz; bienale evrildi, bunca yıl büyüyerek devam etti.

İstanbul dışında en istikrarlı bienalin Mardin’de olmasının nedeni?: Öncelikle bu, Mardinlilerin bienale inancı ve buradaki dostlarımızın emeği sayesinde. Bölgeye yepyeni bir heyecan taşıyoruz. Şehir, bienal sayesinde daha da güzelleşiyor ve canlanıyor. 

Kuşkusuz, şehir bienal sayesinde turizmde büyük adımlar attı. Artık her yıl bienal zamanı Türkiye’nin pek çok şehrinden insanlar buraya geliyor; şehir de bienali merakla, heyecanla bekliyor.

Çimenin Vaadi temasının mesajı?: Küratör Adwait Singh, bienalin yeryüzünün yaralarının yeşil bir örtüyle sarılma ihtimalini düşündüreceğini söylüyor. Ki bunun çok yerinde ve güzel bir tespit olduğunu düşünüyorum. Düşsel  bir önerme sunan bienal bu yıl dünyanın farklı yerlerinden, kuşaklarından sanatçıların günümüz gerçeklerini nasıl ele aldıklarını, yorumladıklarını gösteriyor.

Mardin Bienali’yle ilgili gelecek hayalleriniz?: Mardin’de bienal yapmak steril mekânlarda sergi açmak gibi kolay değil. Dolayısıyla her yıl şartlarımızı iyileştirmeyi hedefliyoruz. 

Rüştümüzü ispat ettiğimizin farkındayız ve dünya bienalleri haritasında yerimizi sağlamlaştırmayı amaçlıyoruz. Mardin’i sanatla anılan bir merkez hâline dönüştürme yolunda ilerleyeceğiz. Bienalin şehir üzerindeki olumlu etkilerinin artarak devam etmesi önceliklerimiz arasında.