Hastalık

Tarihteki ilk salgınlardan: Atina Vebası

Ege Dikencik

Pandemilerin değerlendirilme kriterleri, tarihte neyin sebep olduğu, neyi tetiklediği, nasıl sonuçlandığına göre değişir. Bu açıdan baktığımızda Atina’da MÖ 5. yüzyılda yaşanan Atina vebası hakkında bilgi az olsa da salgının toplumsal sonuçları dikkat çekici. Günümüze ulaşan bilgiler, Atinalı eski general Tukididis’in siyasi açıdan geleceğe aktarılması maksadıyla MÖ 430'da başlayan Peloponez Savaşı'ndan itibaren kaleme aldığı notlarından ibaret olduğu için kısıtlı olsa da yine de bazı çıkarımlara izin veriyor.

• İsminde veba geçmesine rağmen, hastalığın ne olduğuna dair kesin bir bilgi bulunmuyor. Kızamık veya çiçek hastalığı olma ihtimali de yüksek. Bu hastalığın veba olduğunun düşünülmesindeki bir başka sebep ise belirtileri. Hastalığa yakalananlarda yüksek ateş ve ishal görülür. Sadece bunlar da değil; vebanın farklı türlerinde deride kara lekeler, gülme nöbeti ya da bayılana kadar trans hâlinde dans etmenin görüldüğü ve hastalığa yakalanmış kişinin nefesinden, iltihabından, idrarından kötü koku geldiği de not edilir. Son üç belirti Kara Ölüm olarak adlandırılan ve 14. yüzyılda özellikle Avrupa’yı etkileyen salgının ardından dönemin doktorları tarafından tıp literatürüne eklenir.*
  
• Yayılması ve yıkıcılığı: Hastalığa sebep olan Yersinia Pestis; fare, dağ sıçanı, sincap gibi kemirgenlerin dolaşım sisteminde yaşar. Hastalığın yayılımı ise bu hayvanlarda konaklayan pirelerle gerçekleşir. Adı geçen bakteri, pirelerde hızlı bir şekilde çoğalarak onları susuz bırakır. Susuz kalan pireler ise konakladıkları canlıları ısırmaya başlar. Bilimsel açıklaması haricinde vebanın yayılışı yaşam tarzıyla açıklanabilir. O dönemde, savaşlar sebebiyle inşa edilen surların arkasında kalması istenen Atinalılara, kıtlığın ortaya çıkmasından korkan ve şehir dışında yaşayan kesim de eklenir. Şehirleşmenin tam anlamıyla gerçekleşmemesi, hijyen problemini artırır. Halkın yaşam kalitesinin düşmesiyle de vebanın etkisi artar. Savaş dönemlerinde olan bu gelişmeler her zaman için can kayıplarını tetiklemiştir.
  
• Sonuçları: Yaklaşık 110 bin kişinin ölümüne sebep olduğu belirtilen hastalığın, nüfusun kaçına denk geldiği konusunda ortak bir karara varılamıyor. Asıl önemli olan ise salgının sebebinin ve tedavisinin bulunamamasıyla halkın inanç kavramını zedelenmesi ve bu durumun ahlâk kavramının öneminin azaldığına yorulmasıdır. Tukididis, notlarında şöyle demiştir: “Bunu tedavi etmenin uygun şeklini bilmediklerinden, hastaları en sık onlar ziyaret ettiklerinden kendileri çok sayıda öldükleri için ne hekimlerin bir yararı oldu ne de herhangi bir beşerî sanat daha iyisini başardı. Felaketin kahredici tabiatı sonunda bunlara tamamen son verene kadar tapınaklardaki, kahinlerdeki yakarışların da aynı şekilde boşuna olduğu anlaşıldı. Tanrıların korkusu ya da insanların yasası onları kısıtlamıyordu. İlk olarak, herkesin aynı şekilde yok olduğunu gördükleri için, onlara tapınsalar da tapınmasalar da aynı şey olduğuna hükmetmişlerdi; son olarak da hiç kimse ihlalleri yüzünden mahkemeye çıkartılacak kadar yaşayacağını ummuyordu; ama herkes kendilerine zaten çok daha şiddetli bir hükmün verilmiş ve başları üzerinde asılmış olduğunu ve bu düşmeden önce hayattan biraz zevk almanın ancak makul olduğunu hissediyordu.” Sosyolog Ali Akay bu karanlık dönemlerin algılanmasıyla ilgili Teorik Bakış dergisinin 4. sayısında şöyle yazmıştır: “Eski çağlarda hastalık, insanın şeytanî bir güç tarafından ele geçirilmesi olarak ele alınmaktaydı. Hastalık bir büyü olarak, bir sihir olarak ele alındığında ise büyübozumuyla hastalığı yenmenin mümkün olduğu düşünülmekteydi. Böylece parazitler ve sihir arasında bir ilişki kurulmaktaydı. Kapıdan girer gibi hastalık insanın vücuduna girmekte ve çıkmaktaydı. Halbuki veba ile bölme işlemi başlamıştı. Dışlama, veba ile başlayıp, Foucault’nun yazdığı gibi delilik ile devam etmekteydi.”**
  
  Kaynak:
  * Martin, Sean. Kara Ölüm, Kalkedon Yayınları, 2011.
  ** Akay, Ali. Teorik Bakış Dergisi, Sayı: 4, Mayıs 2014.