Harf İnkılabı hangi meslekleri, nasıl etkiledi?

Harf İnkılabı (Devrimi) Cumhuriyet’in en çok tartışılan inkılaplarından birisi. Kimileri “bir gecede cahil kaldık” derken, kimileri de toplumun okuma yazma oranının artmış olmasında ve cehaletin yenilmesinde Harf İnkılabı’nın payından bahseder. Ve bu tartışmalar hala devam etmektedir. Biz burada Harf İnkılabı olmalıydı ya da yanlıştı gibi konuya kuramsal açıklamalar veya yorumlar getirmeyeceğiz. Pratikte, yani uygulamada 1 Kasım 1928 yılının hemen akabinde devrim sebebiyle hangi mesleklerin etkilendiğini ya da bitme noktasına geldiğini ele almak istiyoruz.

Mehmet Selahattin yazısının sonunda, yeni harflerle çıkacak ilk nüsha için gazetede yapılacak toplantıdan bahsediyor. Yazarımız burada gazetenin tamamının Latin harfleriyle basılmasını kastediyor. Zira 1 Kasım’dan itibaren gazeteler eski ve yeni harflerle karışık olarak basılmaya zaten başlamıştı. Ancak tam geçiş 1 Aralık’ta olmuştu.

Ziya Gökalp Türkçülüğün Esasları isimli kitabında dil ve meslek arasındaki ilişkiye değinerek dilin bireyler tarafından usul ile yapılan bir şey olmadığını, dil kurallarının ve kelimelerin ancak kendiliklerinden değişebileceğini söyler. Ona göre bireyler dile ancak yeni terimler ve lafızlar -yani anlamsız ses ve ses grupları ya da harf ve harf grupları- ekleyebilir. Ancak bu lafızlar ilgili meslek gruplarınca kabul edilirse kelime mahiyeti alır. Bu bilgiden aslında dil ile meslekler arasındaki ilişkiyi, mesleklerin dildeki önemini anlayabiliriz.

Buradan yola çıkarsak Harf İnkılabı’ndan etkilenen mesleklerin başında gazeteciliğin geldiğini söyleyebiliriz. İlk etapta, 1 Kasım’da sonraki ilk günler, haftalar darmadağınık geçmiş olmalı. Zaman geçtikçe bu köklü değişikliğe uyum sağlama oranı tabii ki artmıştı.

Topluma yön verme gücü bulunan, gündelik hayatın ve siyasetin ayrılmaz bir parçası olan basının ilk zamanlarda yaşadığı zorluklar muazzam olsa gerek. Gazetecilik denince akla şüphesiz muhabirler, köşe yazarları, matbaacılar gibi pek çok meslek geliyor. Bu meslekler, teknik ayağını üstlenenler hariç, çok hızlı bir şekilde bu sürece uyum sağlamak zorunda olmalarının yanı sıra toplumu bu yeniliğe alıştırma ve bu inkılabı kabul ettirme misyonları da taşıyordu. Gazeteciler meslek icabı bu inkılaba hızlıca uyum sağlamaya çalışsalar da yine meslek icabı acele not aldıkları için kişisel hayatlarında pek çok kişi gibi eski yazıyı kullanmaya devam etmişler.

Harf İnkılabı’ndan en çok etkilenen meslekleri düşünürken nedense öğretmenlik aklımıza en son geldi. Halbuki bu süreçte en önemli görev onlara düşmüştü. Yeni harflerle okuma yazmayı hızlıca öğrenip Millet Mektepleri vasıtasıyla halka öğretmek zorundaydılar. Yurdun dört bir yanında açılan okuma yazma kurslarında adeta bir nefer gibi çalıştılar. Bu yüzden de ilk sırada belki de bu mesleği saymak gerekiyor.

Tabelacılar ise bu değişimden olumlu etkilenmiştir. Çünkü hemen olmasa da illa ki her dükkanın yeni harfli tabelalara ihtiyacı olacaktı. Hemen yeni harfler öğrenilmeliydi. Yakında tabela ihtiyacı olan bir sürü müşteri gelecekti. İşte o zaman gece gündüz demeden eller harıl harıl çalışmaya başlayacaktı.

Yukarıda yeni harflerle, aşağıda eski harflerle “Yeni Mektepliler Pazarı” yazılı bir dükkan

Tabelacıların elleri işlerken hattatların elleri ise durmuştu. Bir zanaat ve sanat olan hattatlık yeni harflerin kabulü ile bitme noktasına geldi. Harf Devrimi’nden etkilenerek hattatlarla aynı kaderi paylaşan meslekler arasında Babıâli’nin küçük esnaflarından dizgiciler, arzuhalciler, mühürcüler, klişeciler ve düzeltmenler de vardı. Bu meslekleri yapanlardan bazıları yeni sisteme uyum sağlayabilmişken bazıları da başka işler yapmak zorunda kaldı.

Sahaflar ise geçimini eski yazılı kitaplardan sağladığı için yeni harfler onlara bir darbe oldu. Arap harfli eser bulundurmak ve ticaretini yapmak yasaklanınca İstanbul kitapçıları zarara uğradı. Yeni harflerin öğretilmesi için pek çok kitap basıldıysa da bundan daha çok Devlet Matbaası kâr etti.