62. Münih Güvenlik Konferansı'nın ardından: Yeni bir dünyanın aynasında

Dünyanın en önemli güvenlik buluşması 62. Münih Güvenlik Konferansı’nın açılışında Almanya Başbakanı Friedrich Merz, takip eden günlerin tartışmalarına yön verecek bir konuşma yaptı. Merz, Avrupa’nın Washington’un politikasından daha güçlü ve daha bağımsız hâle gelmesi gerektiğini belirterek Avrupa’nın savaşlara, krizlere ve jeopolitik çatışmalara bağımsız bir aktör olarak tepki verebilmesi için askerî, ekonomik ve teknolojik açıdan hareket kabiliyetine sahip olması gerektiğini söyledi. 

• Merz, Avrupa egemenliğinin artmasının Amerika Birleşik Devletleri’nden uzaklaşmak anlamına gelmediğini vurguladı. Donald Trump’ın politikalarına ve MAGA hareketine açık bir mesafe koymasına rağmen Almanya’nın transatlantik işbirliğini sürdürmekte kararlı olduğunu ifade etti.

Bu nedenle dikkatler ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun konuşmasına yöneldi. Cumartesi sabahı henüz Rubio’nun bir önceki yıl Avrupa’nın siyasi çizgisini sert biçimde eleştiren ve onu Rusya ya da Çin’den daha büyük bir tehdit olarak nitelendiren ABD Başkan Yardımcısı J. D. Vance’in çatışmacı tonunu sürdürüp sürdürmeyeceği belirsizdi. Asıl soru, Rubio’nun farklılıkları derinleştirip derinleştirmeyeceği ya da ilişkileri yatıştırıp yatıştırmayacağıydı.

Sonuçta Avrupalılar gözle görülür biçimde rahatladı. Rubio uzlaştırıcı bir ton benimsedi ve ABD ile Avrupa arasındaki tarihsel bağları konuşmasının merkezine yerleştirdi. Verdiği mesaj, Amerika’nın yeni yüzyılı ortak tarih, kültürel yakınlık ve ortak bir siyasal anlayış temelinde Avrupalı müttefikleriyle birlikte şekillendirmek istediği yönündeydi. 

Birçok katılımcı bunu, bir önceki yıl Washington’dan gelen sert açıklamaların ardından bilinçli bir yatıştırma sinyali olarak yorumladı. Rubio yaklaşık otuz dakika süren konuşmasının ardından ayakta alkışlandı. Bununla birlikte satır aralarında, ABD’nin dış politika çizgisini gerekirse Avrupa’nın onayı olmadan da sürdürebileceği mesajı hissediliyordu. Ortaklık bir zorunluluk değil, bir tercih olarak ifade ediliyordu.

Tam da bu bağlılık vurgusu ile stratejik özgüvenin birleşimi salondaki tepkileri belirledi: Kullanılan dilden duyulan rahatlama, ancak aynı zamanda transatlantik ilişkilerin yapısal olarak değişmekte olduğu bilinci. Rubio, Batı’nın ortak kültürel ve entelektüel mirasına defalarca atıfta bulundu. Bu, güveni yeniden tesis etmeye ve geçen yılın gerilimlerinin ardından Avrupa kamuoyunu yeniden Washington’a yakınlaştırmaya yönelik diplomatik bir jest olarak da okunabilecek bir söylemdi.

Buna karşın Rubio’nun ne Rusya-Ukrayna savaşına ne de diğer acil krizlere ayrıntılı biçimde değinmesi de dikkat çekiciydi. Bunun yerine Birleşmiş Milletler’in rolünü yeniden eleştirdi ve ulusal hareket kabiliyeti ile siyasi egemenliğin önemini vurguladı. Tartışmalı bazı ifadelerine rağmen birçok Avrupalı katılımcı rahatlamış görünüyordu ve konuşmasını ayakta alkışladı.

Aynı zamanda Demokrat Parti içindeki Trump karşıtı isimler konferansı alternatif bir dış politika anlayışını dile getirmek için kullandı. Kaliforniya Valisi Gavin Newsom bir gün önce yaptığı konuşmada uluslararası işbirliğinin ve ekonomik karşılıklı bağımlılığın önemini vurgulayarak Washington’daki daha çatışmacı çizgiyi dolaylı biçimde sorguladı. Kongre üyesi Alexandria Ocasio-Cortez ise demokratik ittifakları zayıflatabilecek ve dünya genelinde otoriter eğilimleri güçlendirebilecek bir gelişme konusunda uyarıda bulundu. 

• Böylece Münih Güvenlik Konferansı yalnızca transatlantik koordinasyonun değil, aynı zamanda ABD’nin dünyadaki gelecekteki rolüne ilişkin iç siyasi tartışmanın da sahnesi hâline geldi.

Ölümün siyasi karakteri

Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski ise belirgin biçimde farklı bir ton benimsedi. Konuşmasında, savaş olmadan bir Rusya Devlet Başkanı’nın düşünülebilip düşünülemeyeceği sorusunu gündeme getirerek, savaşın geçici bir tercih değil, Putin’in siyasi sisteminin yapısal bir unsuru olduğunu düşündüğünü ortaya koydu. Ona göre barış umut ya da güven üzerine değil, yalnızca inandırıcı güvenlik garantileri üzerine kurulabilirdi.

Zelenski aynı zamanda Batı’ya savaşların soyut meseleler olmadığını hatırlatmaya çalıştı. “Ukraynalılar insan, terminatör değil” dedi. Başka bir ifadeyle Ukraynalılar tükenmez bir askerî kaynak ya da stratejik bir oyunun figürleri değil, yıllardır saldırı, kayıp ve yıkım altında yaşayan insanlardı. Bu bölüm açık biçimde, savaşı giderek müzakere senaryoları ve stratejik hesaplar üzerinden tartışmaya başlayan Batılı kamuoyuna yönelikti.

Çatışmanın ahlaki boyutu konferansın başka bir anında da görünür hâle geldi. Rus muhalif siyasetçi Aleksey Navalni’nin eşi, konferansın oturum aralarında yaptığı açıklamada, eşinin zehirlendiğini ve nihayetinde siyasi baskının sonuçları nedeniyle hayatını kaybettiğini söyledi. Bu ifade, ölümünün siyasi karakterini yeniden tartışmaların merkezine taşıdı. 

• Sözleri, Rusya ile yaşanan çatışmanın birçok katılımcı için yalnızca jeopolitik bir mesele değil, aynı zamanda siyasi özgürlük, devlet şiddeti ve muhaliflerin kişisel güvenliği meselesi olduğunu hatırlattı. Navalni’nin anılması, güvenlik ve caydırıcılık tartışmalarına kişisel ve sembolik bir boyut kazandırdı.

Zelenski’nin konuşması aynı anda iki farklı kitleye hitap ediyordu. Bir yandan uluslararası desteğin azalması durumunda bile Ukrayna’nın kendi yoluna devam edeceğini açıkça ifade etti. Öte yandan konuşması Avrupa’ya ve transatlantik ortaklığa güçlü bir bağlılık mesajıydı. Avrupa’nın güvenliği için ortak sorumluluğu defalarca vurguladı ve Ukrayna’nın direnişini ortak bir Avrupa tarihi ve değerler düzeninin parçası olarak tanımladı. Ayrıca Ukrayna’nın NATO’ya katılıp katılmayacağına Avrupa’nın karar vermesi gerektiğini—Rusya’nın ve dolayısıyla Putin’in değil—açıkça dile getirdi.

Münih Güvenlik Konferansı böylece artık temel sorunun yalnızca savaşların nasıl sona erdirileceği değil, Batı’nın 21. yüzyılda kim olmak istediği olduğunu gösterdi. Amerikan güç bilinci, Avrupa’nın egemenlik arayışı ve Ukrayna’nın varoluşsal savunma mücadelesi arasında ortak değerlerin bugün yeniden siyasi, kültürel ve stratejik olarak temellendirilmesi gerektiği ortaya çıktı. Aynı zamanda üç aktörün de büyük meydan okumalarla gerekirse tek başına başa çıkmaya hazır olduğu, ancak ortaklık arzusunun varlığını sürdürdüğü görüldü.

Münih sokaklarında konferans gündemi

Bayerischer Hof’ta jeopolitik düzen ve ittifaklar tartışılırken, siyasi ilginin bir kısmı şehrin kendisine yöneldi. Her yıl Oktoberfest’in düzenlendiği ve milyonlarca ziyaretçiyi ağırlayan Theresienwiese’de İran diasporası son yılların en büyük gösterilerinden biri için biraraya geldi. Katılımcıların çoğu protesto hareketinde hayatını kaybedenlerin fotoğraflarını taşıyordu, ancak kalabalıkta en çok dikkat çeken görüntü son Şah’ın oğlu Rıza Pehlevi’nin portreleriydi.

Organizatörler başlangıçta yaklaşık 100 bin kişinin katılımını bekliyordu. Resmî açıklamalara göre ise en az 200 bin kişi alana geldi. Theresienwiese tamamen doluydu. Gösteri, İran rejiminin ocak ayında ülke çapındaki protestoları sert biçimde bastırmasının ardından İran halkıyla uluslararası dayanışmanın görünür bir ifadesi olarak düzenlendi.

Gösteri aynı zamanda Pehlevi için siyasi bir sahneye dönüştü. Son Şah’ın oğlu kalabalığa hitap ederek “İran özgür olacak. Ülkemizi geri alacağız” dedi. Ancak Pehlevi kendisini mollalar rejiminin olası bir çöküşünün ardından geçiş sürecinin figürü olarak görse de, tüm İranlı muhalifler onun iktidara gelmesini desteklemiyor.

Bu sırada Bayerischer Hof’ta güvenlik politikası tartışmaları devam ediyordu. Ana sahnede transatlantik güvenliğin istikrarı ele alındı. Demokrat Senatör Chris Coons’un yanı sıra İspanya Başbakanı Pedro Sánchez, Finlandiya Cumhurbaşkanı Alexander Stubb ve Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen tartışmaya katıldı. “Grönland krizi” olarak adlandırılan mesele sorulduğunda Frederiksen, krizin sona ermediğini söyledi. ABD Başkanı Trump’ın Danimarka’ya bağlı ada üzerindeki ilgisinin sürdüğünü belirterek, son haftalarda yaşanan ve hatta askerî müdahale tehdidinin dile getirildiği gerilimlere dikkat çekti.

Frederiksen aynı zamanda Grönland halkının kendi geleceğine kendisinin karar vermesi gerektiğini vurguladı. Arktik bölgede ve NATO’nun güney kanadında artan güvenlik gerilimleri bağlamında ise NATO zirvesinde kararlaştırılan, ekonomik üretimin yüzde 3,5’i düzeyindeki savunma harcamalarının uzun vadede yeterli olmayabileceği uyarısında bulundu ve özellikle 2035’e uzanan uzun zaman çizelgesini eleştirdi.

Böylece Münih’te yalnızca Batı’nın iç ve dış stratejik belirsizliği değil, siyasi ilginin yön değiştirmesi de görünür hâle geldi: Konferans salonlarında ittifaklar, caydırıcılık ve askerî kapasite tartışılırken, dışarıda toplumsal hareketler kendi özgürlük, öz belirlenim ve siyasi gelecek anlayışlarını dile getiriyordu. Güvenlik Konferansı böylece jeopolitik düzenin artık yalnızca hükümetler tarafından değil, giderek kamuoyu beklentileri, sürgün toplulukları ve siyasi hareketler tarafından da şekillendirildiği bir dünyanın aynasına dönüştü.