planet

Birçok Avrupa dilinde veya benzeri bir kelime ile bilinen, Farsçası da seyyare سیّاره olan bu kelime Türkçede çok güzel bir eşdeğerle karşılanır: gezegen. Hatta bütün bu kelimelerin türetiliş felsefeleri birbirinin aynısıdır.

Planet kelimesinin kökeni Antik Yunanca planḗtēs πλανήτης sözüne dayanmaktadır. Antik Çağ Yunanistanı’nda filozoflar, gece gökyüzünde “sabit” duran yıldızların aksine günden güne “gezen” bu parıltılara, yine “gezmek” anlamındaki planáō πλανάω’dan bir kelime türetmişlerdir.

Tıpkı Farsça seyyare سیّاره’nin “gezmek” anlamındaki seyir/seyr kökünden geliyor olması gibi, planet ve gezegen de “gezmek” kökünden gelen kelimelerdir.

Peki gez- kökünden gezegen nasıl çıkar? Buradaki +gen/+gan eki, süreklilik-devamlılık belirten bir durum veya olayı belirten, fiilden isim yapan bir yapım ekidir.

Sürekli değişen değişken, sürekli başta olan başkan, sürekli sürünen sürüngen. Bu gibi kelimelerin yanında bir yatkınlık da belirtir bu ek: ısırmaya yatkın ısırgan, saldırmaya yatkın saldırgan, atılım yapmaya yatkın atılgan.

Sürekli gezen, gezmeye yatkın olan da gezegen ismini alır.