Türkçeye yabancı kökten gelme bir kelimenin kökenini anlatırken, göreceli olarak daha uzun bir yazı yazmak kolay. Şu dilden geldi, bu dilden geçti diye...
Ancak kökü bütünüyle Türkçe, yani Eski Türkçe olan bir kelime söz konusu olduğunda aynı şekilde betimlemek mümkün değil. Dilimizin çok güzel yanlarından biri, kendisine has köklerin sözcüklerde değişmeden kalıyor olmasıdır. Herkes ilk bakışta “gözlük” kelimesinin “göz”den geldiğini anlayabilir.
Türkçe bir sözcük için yazabileceğimiz, kökünün zaman içinde nasıl ses değiştirdiği olabilir. Bunun yanında aynı kökten nasıl yaratıcı kelimeler türetildiğini de görebiliriz, böylelikle yeni ekler tanırız.
İşte bu amaç doğrultusunda bugün gezmek fiilinin kökü ile yakınlaşmak istedik.
Birçok Avrupa dilinde planet veya benzeri bir kelime ile bilinen, Farsçası da seyyare سیّاره olan bu kelime Türkçede çok güzel bir eşdeğerle karşılanır: gezegen. Hatta bütün bu kelimelerin türetiliş felsefeleri birbirinin aynısıdır.
Planet kelimesinin kökeni Antik Yunanca planḗtēs πλανήτης sözüne dayanmaktadır. Antik Çağ Yunanistanı’nda filozoflar, gece gökyüzünde “sabit” duran yıldızların aksine günden güne “gezen” bu parıltılara, yine “gezmek” anlamındaki planáō πλανάω’dan bir kelime türetmişlerdir.
Tıpkı Farsça seyyare سیّاره’nin “gezmek” anlamındaki seyir/seyr kökünden geliyor olması gibi, planet ve gezegen de “gezmek” kökünden gelen kelimelerdir.
Peki gez- kökünden gezegen nasıl çıkar? Buradaki +gen/+gan eki, süreklilik-devamlılık belirten bir durum veya olayı belirten, fiilden isim yapan bir yapım ekidir.
Sürekli değişen değişken, sürekli başta olan başkan, sürekli sürünen sürüngen. Bu gibi kelimelerin yanında bir yatkınlık da belirtir bu ek: ısırmaya yatkın ısırgan, saldırmaya yatkın saldırgan, atılım yapmaya yatkın atılgan.
Sürekli gezen, gezmeye yatkın olan da gezegen ismini alır.
Benzer bir ek, fiillerde özne, eylem veya durum isimleri türetmeye yarayan +gın/+gin ekidir. Yanma olayı yangın, durma halinde durgun, olmuş kişi olgun gibi.
Burada gez- kökünün değişimine de göz atmakta fayda var. Eski Türkçede ilk sessiz harfi sert ünsüz olarak karşımıza kez- biçiminde çıkar. Tuncer, Nişanyan, kez- kökünün Eski Türkçe ve Orta Türkçede “dönmek, dolaşmak” anlamlarına işaret ederler.
Gezmek fiilinin sert ünsüzlü kez- hali, başka bir kelimenin köküne kapı aralamakta...
Kazakistan ülkesinin adının sonundaki ekin Farsça yerleşim yeri, kent belirten +stan/+istan olduğunu daha önce de öğrenmiştik.
Kelimenin ilk kısmının kökeni ise, ilginç bir şekilde kez- köküdür aslında. Hafif bir ses değişimi ile kaz- biçimini aldıktan sonra, “dolaşma” anlamını somutlaştırmak için +ek/+ak ekini alır. Muhtemelen ilk anlamı gezgin kelimesine benzeyen kazak sözü, zaman içinde “akıncı, gerilla” gibi bir anlama bürünmüştür.
Bu anlamıyla Kazakistan, “maceracılar, akıncılar kenti/ülkesi” anlamını taşıyan bir addır.
Çağlar boyunca ve yıllar içinde Türkçe köklerin nasıl değiştiği, ve ne ekler alarak kelimeler türettikleri böyle ilgi çekicidir. Gezmek fiilinin yıllar içinde nasıl değiştiğini de bugün böylece hatırlamış olduk...
Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici
Twitter'da @KelimeKosesi



