ejderha

Birçok Avrupa ve Asya kültüründe imgelerine rastlayabiliriz. Herkül’ün alt ettiği Hidra’dan, Tolkien’in Smaug’una kadar, ejderha en eski efsanevi yaratıklardan biridir.

Modern ejderha Orta Çağ’da geniş kanatlı, iki veya dört ayaklı şeklini alır, halbuki Eski Çağ yani Klasik Dönem’de ejderhalar yılanımsı vücutlara sahiptir.

Ejderha kelimesinin köküne dair ipucu da budur. Türkçe ejderha kelimesi Farsçadan alınmıştır. Farsça ajdahāk اژدهاک (bazen ajdahā اژدها) aslında tek bir efsanevi canlıya hitap eder.

Zerdüştçülük inancının kötülük ve karanlık simgesi, Zerdüştçülüğün Hades’i, Zerdüştçülüğün Erlik Han’ı, Ehrimen’dir.

Zerdüştçülüğün temel metinlerinin birleştirildiği eser Avesta’nın ilk kitabı Yasna’da Ehrimen, hem insansı hem yılansı bir canlı yaratır: Aži Dahāka.

Fars mitolojisinde efsanevi dördüncü şah, kahraman Cemşit ile savaşan Aži Dahāka onu yener, bazı metinlerde kendi kral olur. Böylece bir “yılan-kral” olabilmiştir. Kendisini en sonunda alt edecek olan kişi bir başka efsanevi kahraman Feridun’dur.

Aži Dahāka, ya da Aži Dahāk (Türkçe okunuşuyla Aji Dahaka, ya da Aji Dahak), adından anlaşıldığı gibi, bir aji, yani yılan-ejderdir. Avestaca aji “yılan-ejder”, Ön-İranca *háǰiš biçiminden gelmiştir, ses değişimlerini takip ederek kökü Hint-Avrupa Anadili *h₃égʷʰi-s biçimine bağlanabilir.

Avestaca aji kelimesinin “yılan, yılan-ejder” anlamına geldiği bilinse de Dahāk veya Dahāka isminin ne demek olduğu tartışmalıdır. Bazı görüşlere göre Sakaca etkisiyle “insansı” anlamına geliyor olabilir, başka görüşlere göre “büyük” veya “alevli”.

Bu noktada bir soru aklınıza gelmiş olabilir: peki ejder kelimesi nasıl türemiştir?

Ejder kelimesi Türkçe bir türetimdir. Nesne adlarında Farsçada çoğul eki –hâ ها ekidir, örneğin kitabhâ کتاب‌ها “kitaplar”.

Her ne kadar ejderha / ajdahā اژدها ismindeki hā çoğul eki olmasa da, Türkçede çoğul eki olduğu varsayılmış, ve “tekilleştirmek” adına düşürülmüştür. Yani zannedilen “ejderler” anlamından ejder kelimesi türemiştir.

Hatta bu türetim sonradan bazı Balkan dillerine ejderha anlamında geçmiştir, Bulgarca ajder аждер veya Makedonca ajder аждер gibi.

Bizce ejder kelimesi, ne kadar bir yanılsamadan türemiş olsa da, gayet meşru bir kelime türetme örneğidir. Özellikle erkek isimlerinde kullanılması da Zerdüştçü efsaneye bir gönderme yapmaz mı? Demek adınız Ejder ha...

Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici

Instagram'da @kelime_kosesi