Sekoya

ağacının adı 1847 yılında Avusturyalı bitki bilimci Stephan Endlicher tarafından konulmuştur.

Endlicher, Latince yazılan “Synopsis Coniferarum” adlı eserinde ağacın adını sequoia olarak yazdığında, neden bu adı seçtiğine dair hiçbir açıklama getirmemiştir.

İstediğimiz açıklama için Avusturya’dan çıkıp, ağacın köklerini ABD’ye kadar takip etmemiz gerekiyor.

Çeroki halkı, Kuzey Amerika’nın yerli halklarından biri olup, Avrupalılardan önce günümüz ABD’sinin güneydoğu eyaletlerine denk gelen bölgelerde yaşamlarını sürdürmüşlerdir.

İngiliz İmparatorluğu’nun yerli topraklarını işgali ve Amerikan hükümetlerinin yerlileri sistematik olarak topraklarından ihraç etme politikalarının ardından günümüz Çerokileri, çoğunlukla ABD’nin Oklahoma eyaletinin içinde kısıtlı özerklik sahibi Çeroki Ulusu’nda yaşamaktadırlar.

Çerokiler, İrokua dil ailesine ait, nesli tükenmekte olan bir dili Çerokice ya da yerli adıyla Tsalagi (ᏣᎳᎩ) dilini konuşmaktadırlar.

Çerokice, 19. yüzyıldan önce sadece sözlü bir dildi, yazma geleneği yoktu. Bugün ise, Çerokice, hece yazısı (alfabenin aksine) ile yazılan sayılı dillerden biridir.

Çerokice tarihte çok nadiren görülen bir duruma şahit olmuştur: sözlü bir dilin, kendine özgü bir yazı sisteminin icadı ile aniden yazılı geleneğe geçişi.

Çerokicenin yazıldığı hece yazısı, öylesine hızlı öğrenilmiş ve uygulanmıştır ki, 1821’de icat edilen bu hece yazısı, 1825’te Çeroki Ulusu tarafından kabul edildikten sonra, 25 yıl içinde önceden okuma yazması olmayan Çeroki halkının %100’üne okuma yazma öğretmeyi başarmıştır.

Bu hece yazısını kendi başına icat eden hezarfenin adı nedir? Sequoyah.

Evet, Avusturyalı bitki bilimci Endlicher, aynı zamanda dilbilim ile de ilgiliydi ve iki tane de eser çıkarmıştı. Anlaşılan o ki Endlicher, büyük dilbilimciye olan saygısından dolayı tanımladığı büyük ağacın türüne de onun adını vermişti: sequoia.

Sequoyah’nın adının kökeni tam olarak belli değildir, ancak Çerokice “domuz” anlamına gelen siqua kelimesi ile bağlantılı olabilir. Çerokice hece yazısı ile Sequoyah’nın adı ᏍᏏᏉᏯ olarak yazılır.

Kendisi de okuma yazma bilmeyen Sequoyah, hece yazısını icat ederken diğer alfabetik dillerde kullanılan sembolleri örnek alıp, Çerokicede bir heceye denk gelecek şekilde işlemiştir. Ancak okuma yazması olmadığı için, örnek aldığı semboller Çerokicede benzer seslere denk gelmezler: örneğin “A” sembolü /go/ şeklinde okunur.

Sequoyah, adının verildiği sekoya ağacı kadar yüce bir dilbilimci olarak anılmaya değer.

Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici

İnstagram'da @kelime_kosesi