langırt,

“Bir masa üzerine sabitlenmiş çubuklara bağlı figürlerle oynanan masa futbolu” olarak aslında 1800’lerin sonunda bazı barlar ve eğlence yerlerinde ortaya çıkmaya başlamıştı bile.

Ancak çağdaş anlamına yakın bir şekilde langırt, ilk defa 1921’de, Harold Searles Thornton’ın Birleşik Krallık’ta aldığı bir patentte ortaya çıkar.

Günümüzdeki langırt oyunlarına benzeyen şeklinin tasarımı da, 1937’de İspanyol İç Savaşı sırasında alınan, Alejandro Finisterre’nin futbolín adlı patentine dayanır.

Türkiye Cumhuriyeti’nde ise Aralık 1968’de çıkarılan “Rulet, Tilt, Langırt ve Benzeri Oyun Alet ve Makinaları Hakkında Kanun” ile, rulet ve tilt oyunlarının yanında langırt oyununu da “umuma mahsus veya umuma açık yerlerde”, “her ne ad altında olursa olsun”, “kazanç kasdiyle oynanmasa dahi”, “bulundurmak veya çalıştırmak veya yurda sokmak yahut imal etmek” yasaklanmıştır.

Yanılıyor olabiliriz, ama “umuma açık yerlerde” ibaresi herhalde, evinizde kendinizin oynadığı bir langırt makinesi bulundursanız, kimsenin kapınızı indirip sizi “bir yıldan beş yıla kadar” hapse atmayacağı demektir.

Yasak 2015’te, Hayrabolu Asliye Ceza Mahkemesi tarafından Anayasa Mahkemesi’ne taşınır, ve Anayasa Mahkemesi, özellikle langırt yasağın anayasaya aykırı olduğuna hükmeder. Karar, Ocak 2016’da yürürlüğe girer.

Gerekçede, “yetkili makamlardan işletme izni alınmak sureti ile”, “kumar oynamanın suç olmaktan çıkarıldığı bir hukuk düzeninde el becerisine dayanarak oynanan” langırt makinesinin yasaklanmasının “demokratik toplumda zorlayıcı bir toplumsal ihtiyacın karşılanması amacına yönelik olmadığı” ve “adalet ve hakkaniyet ilkesi” ile bağdaşmadığı ifade edilmiştir.

Bir sürü dilde masa futbolu tamlamasının çevirisi olarak geçen langırt oyunun adı İngilizceye, Almanca “futbol” kelimesinin birebir karşılığı olan Fußball kelimesinden foosball olarak geçmiştir.

Peki oyunun Türkçe adı langırt, nereden gelmiştir?

İngilizce lane guard tabiri, Türkçeye “kulvar savunması” olarak çevirilebilir ... şaka şaka. Küçükken biz de öyle sanmıştık ama langırt kelimesinin İngilizce ile bir alakası yoktur.

Hatta langırt kelimesinin Türkçe dışında başka hiçbir dille alakası yoktur. Langırt kelimesinin kökeni, “boş teneke sesi” anlamına gelen langır, langır lungur gibi ses yansımalarıdır. Özellikle ses yansımalarından isim türeten -t eki ile oyunun adı langır kelimesinden türetilmiştir.

İşte langırt kelimesinin “içi boş” kökeni böyledir, artık gönlünüzce oynayabilirsiniz...

Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici

Instagram'da @kelime_kosesi