İran'ın misillemeleri, bölgesel çatışma riskini artırıyor mu?

Ortadoğu'da gerilim tırmanıyor. Bölge ülkelerinin açıklamaları ve Batı ülkelerinin İsrail'e desteği ile yükselmeye başlayan gerilim, İran destekli Husilerin Kızıldeniz'deki saldırılarına ABD'nin yanıt vermesiyle sözden eyleme dönüştü. Geçen hafta İran da bölgesel gerilime dahil oldu. Pakistan, Irak ve Suriye'ye saldıran İran, bunun "misilleme" olduğunu söyledi. "Bu gelişmeler, İsrail-Hamas Savaşı'nın bölgeye yansıması" olarak yorumlanıyor. Peki bu yorumlar doğru mu? Savaş genişliyor mu? 

Arka plan: İsrail-Hamas Savaşı'nın ardından Hamas'a destek veren Yemen'deki Husiler'in, Kızıldeniz'deki gemilere yönelik saldırıları önce İsrail gemilerini hedef almayla başlamış, ardından Batı menşeli gemilerle genişlemişti. ABD ve Birleşik Krallık'ın Husi saldırılarına "Refah Muhafızı Operasyonu" ile karşılık vermesi bölgedeki çatışmaları yükseltti. Lübnan Hizbullahı'nın İsrail'e yönelik saldırıları da gerilimin bir ayrı uzantısı olarak takip ediliyordu. Tüm bu gelişmeler, "Savaş bölgesel bir çatışmaya dönüşecek mi?" sorusunu doğuruyordu. 

Son gelişmeler: Geçen hafta İran Devrim Muhafızları, Kuzey Irak Kürt Bölgesel Yönetimi'nin başkenti Erbil'de "bir casus karargahı" ve "İran karşıtı terörist grupların toplandığı bir yer" tespit edildiğini ve düzenlenen saldırıyla bu noktaların imha edildiğini duyurdu. Irak'ın Enbar vilayetindeki ABD askerlerinin de bulunduğu Ayn el-Esed Askeri Üssü’ne, İran destekli "Irak İslami Direniş" adlı grup tarafından füze saldırısı düzenlendi. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), "çok sayıda balistik füze ve roket fırlatıldığını, Irak kuvvetleri mensubu en az bir kişinin yaralandığını, çok sayıda ABD askerinin de 'travmatik beyin hasarı' ihtimali nedeniyle muayene edildiğini" bildirdi.

Hemen ardından Suriye'deki hedeflerin de balistik füzelerle vurulduğu, bunlar arasında "komutanların toplanma yerleri ve başta IŞİD olmak üzere son terörist operasyonlarla ilgili ana unsurların" da bulunduğu belirtildi. Salı günü ise İran'daki Beluç grubu, Pakistan'da Ceyl al-Adl (Adalet Ordusu) isimli grubun "militan üs" olarak kullandığı noktalara saldırı düzenlediğini açıkladı.

• Bir adım geriden: 3 Ocak'ta Kerman'da Kasım Süleymani'nin türbesi yakınlarında toplanan kalabalığa saldıran intihar bombacıları yaklaşık 90 kişinin ölümüne neden olmuştu. Saldırıyı IŞİD üstlenmişti. Aralık ayında Rask'ta bir polis karakoluna düzenlenen saldırıda da en az 11 İran polis memuru öldürülmüş, bu saldırıyı da 2012 yılında kurulan ve İran tarafından "terörist" grup olarak kara listeye alınan cihatçı Ceyş al-Adl (Adalet Ordusu) üstlenmişti. 
• Bir adım sonrası: Pakistan, İran'ın saldırısından 2 gün sonra, İran'ın Sistan-Balucistan eyaletinde militanlara ait olduğundan şüphelenilen sığınakları hedef alan hava saldırıları düzenlediğini duyurdu. Ayrıca Cumartesi günü de Suriye'nin başkenti Şam'da en az 10 kişinin öldüğü saldırıda hayatını kaybedenlerden beşi, üst düzey İranlı güvenlik yetkilisiydi. İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, saldırıyı İsrail'in düzenlediğini savundu, İsrail ise konuya ilişkin açıklamada bulunmadı.

Neden saldırıyor? İsrail-Hamas Savaşı'ndan bu yana Ortadoğu'da gerilim tırmanıyor. Ancak İran, uzun süredir bu savaşa kendi askeri ile dahil olmuyor. İran'ın misillemelerinin hem iç hem de dış dinamiklerle açıklanabilecek nedenleri bulunuyor. Pakistan ile İran arasında uzun süredir istikrarsız bir ilişki var, ancak bu saldırılar muhtemelen iç dinamiklerden kaynaklanıyor. İran, bu ayın başlarında IŞİD'in üstlendiği saldırının yanı sıra İsrail'in Hamas'a açtığı savaş ve iç kamuoyundaki huzursuzluklar nedeniyle de eyleme geçmesi için giderek artan bir baskı altında. 

Öte yandan son dönemde IŞİD ve Ceyş al-Adl gibi grupların İran'da düzenlediği saldırılar da Tahran hükümetinin ülkenin iç güvenliğini sağlayıp sağlayamayacağının sorgulanmasına yol açtı. 

Şimdi neler olacak? Uzmanlar, İran’ın ABD ya da İsrail ile doğrudan bir askerî çatışmaya girmeyeceğini ancak proxy’lerini kullanarak hem İsrail hem de ABD askerlerini Ortadoğu’da meşgul edeceği kanaatinde. Fakat saldırılarda yanlış bir hamle yapılırsa, gerilimin daha da tırmanması olası.

Öte yandan, İran ve Pakistan'ı yakından izleyen gözlemciler, iki ülke arasında son dönemde yaşanan gerginliğin tüm bölgeyi olumsuz etkileyeceği görüşünde. Uzmanlar iki ülkenin de saldırılarını azaltacağını, bölgede bir soğuma görüleceğini düşünse de herkes aynı fikirde değil. 

BBC'nin konuştuğu Pakistanlı gazeteci ve analist Baqir Sajjad, aksine Pakistan ve İran arasındaki gerilimin artacağını savunuyor. Sajjad, "İran'daki sertlik yanlıları Pakistan'a misilleme yapmakta ısrar edecektir. İki ülke arasında artan güvensizlik, Belucistan bölgesinde İran ve Pakistan arasında yeni bir militanlık dalgasını körükleyebilir ve bölgedeki zaten karmaşık güvenlik durumunu daha da karmaşık hâle getirebilir" diyor.