Yazı: Suha Çalkıvik

Kısaltmalarla kuşatılmış hayatlar yaşıyoruz. AVM, WC, CEO, İETT, EGO, ÖSYM, KPSS, KJ, PVC, ÖTV, KDV, CC, BCC, ÇED, vb.

Yıllar önce bir kurumun tanıtım filmini seslendirirken kurum isminin kısaltmasında yer alan “H” harfini yanına “e” sesi getirerek “he” diye söylemiştim. Kurumun temsilcisi, ses kaydı sırasında müdahale etmiş ve “ha” diye seslendirmemi istemişti. Ben de o dönemde TDK Başkanı olan Prof. Dr. Şükrü Haluk Akalın’ın 1928’de çıkarılan yasaya dayandırarak yaptığı basın açıklamasını gösterip bir başka ünsüz harf olan “k” harfini örnek vererek kendisini ikna etmiştim. Prof. Dr. Akalın’ın açıklaması şöyleydi:

“Alfabemizdeki 'k' harfinin adı ve okunuşu kılavuzda 'ke' olarak belirlenmiştir. Ancak—istisnai olarak—MGK (Me Ge Ka), TCK (Te Ce Ka), TSK (Te Se Ka) vb. kurumların kısaltmalarındaki ‘k’ harfinin, basın organlarında, bilimsel yayınlarda ve mevzuatta 'ka' olarak okunması yaygınlaşmıştır."

Kısaltma sesletimlerinin her zaman sorun yaratabileceğine inandığımdan son yıllarda TV seslendirmelerimde kurum, kuruluş ve siyasi parti isimlerini olabildiğince açılımlarıyla okuyorum.

Kısaltmaların seslendirilmesi sorunu, medyadaki dil yanlışları arasında her zaman yerini almıştır. TÜİK’in yani Türkiye İstatistik Kurumunun enflasyon verilerini açıkladığı gün, bir TV kanalında haber spikeri, “TÜİĞ’in açıkladığı…” diye cümleye başlamıştı. Oysa spiker “sert ünsüzle biten kısaltmalar, ek aldıkları zaman okunuşta sert sesin yumuşatılmayacağı” kuralını bilmiyordu.

• TÜİĞ’in değil TÜİK’in, CMUĞ’un değil CMUK’un, RTÜĞ’e değil RTÜK’e, TÜBİTAĞ’ın değil TÜBİTAK’ın diye okumalıyız.
• Bir tarih programında geçen altyazıda, “George Washington 1789 yılında ABD'nde ilk başkan olarak seçildi” yazılmıştı. "ABD'nde" yerine, "ABD'de" olarak yazılması gerekiyordu. Çünkü kısaltmalara getirilen ekler, kısaltılan sözcüğün açılımındaki son sesle değil, kısaltmanın son harfiyle uyum sağlar.
• Kısaltmayla ek arasına kesme işareti konulur: TBMM'ye, BM'nin, DSİ'de, DİE'den vb.
  
  

YAZININ DEVAMI