Değişen sosyal medya alışkanlıkları, çevrimiçi alışveriş pratiklerini de dönüştürüyor. Markalar, satışlarını artırmak için yeni kampanya stratejileri geliştiriyor; sosyal medya uygulamalarını çevrimiçi satış platformu olarak kullanmanın yollarını arıyor. Oniomani ya da kompulsif satın almayı tetikleyen bu taktikler neler ve kendimizi nasıl koruruz?

Yazı: Deniz Aytekin

Değişen sosyal medya alışkanlıkları, çevrimiçi alışveriş pratiklerini de dönüştürüyor. Markalar, satışlarını artırmak için yeni kampanya stratejileri geliştiriyor; sosyal medya uygulamalarını çevrimiçi satış platformu olarak kullanmanın yollarını arıyor. Tüketicilerde ise obsesif kompulsif bozukluğa benzer semptomlar giderek artıyor. Oniomani ya da kompulsif satın alma olarak adlandırılan alışveriş bağımlılığına dair çalışmalara da her geçen gün yenileri ekleniyor.

Alışveriş bağımlılığıyla mücadele edenlerin sayısı giderek artsa da aslında bu yeni bir olgu değil. Alman psikiyatrist Emil Kraepelin, 1899 yılında krankhafte kauflust (patolojik satın alma isteği) terimini kullanmıştı. Kraepelin bu bozukluğa oniomani (Yunanca onios, yani “satılık” ve mania, yani “delilik”) adını vermiş ve bu durumdan etkilenenleri “alışveriş manyağı” olarak nitelendirmişti. Eugene Bleuler, 1924’te kompulsif satın alma bozukluğunun reaktif bir dürtü veya impulsif delilik biçimi olduğunu; kleptomani ve piromani ile birlikte sınıflandırabileceğini belirtmişti.

Cinsel bağımlılık, internet bağımlılığı, kumar ve iş bağımlılığı gibi diğer kimyasal olmayan bağımlılıklara benzer olarak uzmanların “alışveriş bağımlılığı”nın geçerli bir akıl hastalığı mı yoksa bireylerin duygularını yönetmek veya kendilerini ifade etmek için kullandıkları bir boş zaman etkinliği mi olduğu konusunda tartışmaları devam ederken hızlı tüketim markalarının kullandığı taktiklere dair araştırmalar da artıyor.

• Avrupa Komisyonu, geçen yıl Temu’nun hizmet tasarımının potansiyel bağımlılık riski de dahil olmak üzere bazı iş kollarını araştırdığını duyurdu. Çin merkezli hızlı moda firması Shein ve Amazon da kullandıkları stratejilerden dolayı bolca eleştiri alan markalar.

Bağımlılık üzerine yazdığı popüler kitaplarla tanınan ABD'li psikiyatr Anna Lembke, internetin alışveriş yapmak gibi sıradan davranışları “uyuşturucuya benzer” bir deneyime dönüştürerek kitlesel bir sorun hâline getirdiğini vurguluyor. Lembke’ye göre alışveriş bağımlılığının fenomenolojisi klasik bağımlılık paternini takip ediyor:

"İnsanlar başlangıçta bunu eğlenmek veya kaygı ve depresyonu yönetmek, yalnızlık, sıkıntı gibi bir sorunu çözmek için yapıyor. Eğer davranış işe yararsa beyinleri değişene kadar tekrar ediyorlar; borca batmalarına ve bazı durumlarda aile ilişkilerini yok etmelerine rağmen duramıyorlar."

YAZININ DEVAMI