Parantez işareti, "yerleştirmek, koymak" anlamlarındaki Grekçe paréntesis kelimesinden geliyor. İlk şekillerine İtalyan hümanist yazar Coluccio Salutati’nin "De nobilitate legum et medicine" (1399) adlı yazmasında rastlanıyor. Türkçede ise ilk kez Tanzimat döneminde kullanılmaya başlanıyor. Peki içine alınan sözü, cümlenin kuruluşundan ayıran bu işaret nasıl kullanılıyor?

Yazı: Suha Çalkıvik

Ustamız Ferhan Şensoy’u kaybettiğimiz günlerde ardından en fazla alıntılanan sözleri şunlardı: “Aç parantez, ‘günaydın lan yaşamak’ kapama s*ktiret, açık kalsın parantez.”

Türkçede parantezi en etkin kullanan yazarların başında gelen Oğuz Atay ise Tehlikeli Oyunlar romanında şöyle seslenir:

“Parantez içine yazılır albayım 'hava kararmaktadır' diye. Aynı parantezin içinde Hikmet de soldan girer albayım. Parantezin içine italik yazılır albayım. Uzatma Hikmet, denir ona gerçek hayatta. Oyunda ise denmez. Oyunda, tiyatronun kurallarına uygun olan güzel sözler söylenir. Bütün tanımlar parantez içinde verilir. Kimse o sözleri söylemez sahnede.”

Prof. Dr. Faysal Okan Atasoy’un “Noktalama İşaretlerinin Tarihi” adlı makalesine göre, parantez işaretinin yerleştirmek, koymak anlamlarındaki Grekçe paréntesis kelimesinden geldiğini ve Batı’da parenthesis diye adlandırıldığını görüyoruz. Yay içine alınan söz, içinde yer aldığı cümlenin kuruluşuna girmez. Bu yüzden sözün etrafına yay, köşeli yay, kısa çizgi veya virgül konur; söz asıl metinden ayırılır. Dil bilimci Malcolm Parkes, yay işaretinin 14. yüzyılın sonlarında geliştiğini ve anlatının akışı sırasında araya sokulan meseleyi, konuyu, sözü asıl cümleden ayırmak için kullanıldığını ileri sürmüştür.

Parkes, işaretin ilk şekillerine İtalyan hümanist yazar Coluccio Salutati’nin (1331-1406) De nobilitate legum et medicine (1399) adlı yazmasında rastlandığını belirtmiştir. Bu ilk şekillerin çift hâlinde kullanılışına ise Cicero’nun Epistolae ad familiares adlı eserinin 1428‘de yapılan kopyasında rastlanır. Bu işaretler daha sonra virgulae convexae adı verilen işaretle yer değiştirmiştir.

YAZININ DEVAMI