İstanbul’da gezerken bazen bir sarnıcın önünden geçeriz, bazen bir sur parçasının yanından. Bazen eski bir kilisenin, bazen bir saray kalıntısının, bazen de adını bilmediğimiz bir sütunun önünde dururuz. Çoğu zaman fark etmeyiz; fark ettiğimizde de bu kalıntıları ayrı ayrı görürüz. Ayasofya bir yerde durur, Kariye başka bir yerde. Oysa bütün bunlar aynı büyük hikayenin parçalarıdır: İstanbul’un bin yılı aşan Roma / Doğu Roma başkentliği.

Yazı: Şerif Yenen

İstanbul’da gezerken bazen bir sarnıcın önünden geçeriz, bazen bir sur parçasının yanından. Bazen eski bir kilisenin, bazen bir saray kalıntısının, bazen de adını bilmediğimiz bir sütunun önünde dururuz. Çoğu zaman fark etmeyiz; fark ettiğimizde de bu kalıntıları ayrı ayrı görürüz. Ayasofya bir yerde durur, Kariye başka bir yerde. Hipodrom’un izleri Sultanahmet Meydanı’nın altında ve çevresindedir. Büyük Saray’ın kalıntıları parçalar hâlindedir. Sarnıçlar, surlar, sütunlar, yazıtlar, mozaikler, mezar taşları, sikkeler, mühürler, mimari parçalar ve arkeolojik buluntular şehrin farklı noktalarına dağılmıştır.

Oysa bütün bunlar aynı büyük hikayenin parçalarıdır: İstanbul’un bin yılı aşan Roma / Doğu Roma başkentliği. Bu hikaye bu şehrin yalnız arkeolojik geçmişi değildir; sokaklarında yürüdüğümüz, meydanlarında durduğumuz, camilerinde, kiliselerinde, sarnıçlarında ve surlarında izlerini gördüğümüz yaşayan bir hafızadır.

• Benim temel sorum ise şu: "Bu büyük hikayeyi İstanbul’da nerede bütünlüklü biçimde okuyabiliyoruz?"

Bu soruyu bir akademisyen iddiasıyla değil, 38 yıldır alanda rehberlik yapan biri olarak soruyorum. Yıllardır yerli ve yabancı ziyaretçilerle Ayasofya’yı, Hipodrom’u, sarnıçları, surları, Kariye’yi, eski kiliseleri, saray kalıntılarını ve arkeoloji müzelerini geziyorum. Sahada çok açık biçimde gördüğüm bir eksiklik var: İstanbul’un Roma / Doğu Roma hikayesi çok güçlü, ama anlatısı dağınık.

Adı Bizans mı, Doğu Roma mı?

Bu isim tartışması önemli, ama asıl meselenin önüne geçmemeli. Evet, o devlet kendi çağında kendine “Bizans” demiyordu. Kendi gözünde Roma İmparatorluğu’ydu. Halkı kendini Romalı / Rum olarak görüyordu. “Bizans” daha sonra tarihçilerin kullandığı modern bir adlandırma. “Doğu Roma” ise bugün Konstantinopolis merkezli Roma devamını anlatmak için kullandığımız daha açıklayıcı bir terim.

YAZININ DEVAMI