Pek çoğumuz birbirimize yakın mekanlarda yaşıyoruz, ama kimi ihtiyaçlarımızı ortaklaştırmak, bazı araçları paylaşmak aklımızdan dahi geçmiyor. Bu kadar yakın yaşarken ihtiyaçlarımızı birbirimizden bağımsız karşılamayı neden hayatın olağan hâli sayıyoruz? "Birlikte yaşamanın arkeolojisi" adlı yeni yazı dizisinin ilk durağında, insanın başkalarıyla kurulan bir varlık olması fikrinden yola çıkarak modern hayatın bizi nasıl birbirimizden yalıttığının izini sürüyoruz. Aileden mekana, bakım emeğinden ortak karar almaya uzanan ilişkiler içinde özgürlüğümüzden vazgeçmeden başka türlü bir hayat kurmanın mümkün olup olmadığını araştırıyoruz.

Yazı: Metin V. Bayrak

İstanbul'da 12 daireli bir apartmanda yedi yıl yaşadım. Aynı çatı altında 12 ayrı hane; her birinde ayrı buzdolabı, fırın, çamaşır makinesi, internet bağlantısı ile gündelik hayatın ihtiyaçlarını karşılamak üzere edinilmiş başka pek çok araç gereç. Her dairenin kapısının ardında kendi ihtiyaçlarını, sorunlarını, harcamalarını üstlenen ayrı yaşamlar.

• Oysa kimi ihtiyaçlarımızı ortaklaştırmak, kimi araçları paylaşmak, belirli işleri birlikte yapmak, birbirimizin hayatını kolaylaştıracak ilişkiler geliştirmek de olanak dahilindeydi.

Aynı mekanı paylaşırken ortaklaşmayı neden bu kadar az düşünüyorduk? Daha önemlisi, birbirimize bu kadar yakın yaşarken ihtiyaçlarımızı birbirimizden bağımsız karşılamayı neden “hayatın olağan akışı” olarak kabul ediyorduk?

Kuşkusuz, bütün ihtiyaçların ortaklaştırılması ya da bütün araçların birlikte kullanılması gerektiğini söylemiyorum. Ancak gündelik hayatımızı örgütleyen bu düzenin arkasındaki insan ve toplum tasavvurunu sorgulamayı anlamlı buluyorum. Birbirimizi komşu olarak tanıyıp tanımadığımızdan bağımsız olarak, aynı binada yaşayan insanların ekonomik, toplumsal, duygusal ihtiyaçlarını birbirlerinden büyük ölçüde yalıtılmış biçimde karşılamaları, “olağan” kabul ettiğimiz modern hayatın nasıl örgütlendiğinin göstergelerinden biridir. Üstelik bu örgütlenme, başkalarını nasıl gördüğümüzü, kendimizle nasıl ilişki kurduğumuzu, daha geniş anlamıyla birlikte yaşamanın normlarını oluşturup sınırlarını da belirliyor.

Bugün bu örgütlenme biçimi, giderek daha yakıcı hâle gelen başka ihtiyaçlarımızı da görünürleştiriyor: Geleneksel aile yapılarının dönüşmesi, kuşaklar arası bakım ilişkilerinin zayıflaması, sosyal devletin, sorumluluklarını şirketlere, sivil topluma delege etmesi ya da değişen, artan ihtiyaçları karşılamakta yetersiz kalması, yaşlı bakımının yakıcı sorunlara dönüşmesi…

Henüz kırklı yaşlarında olanlardan altmışlarını yaşayanlara kadar pek çok insan, gelecekte nerede, kimlerle, nasıl yaşayacağını düşünmeye başlamış durumda. Uzun zamandır ben de benzer kaygıları paylaşan insanlarla birlikte, yaşlılığımızı kendi başımıza geçirmek zorunda kalmayacağımız yaşam biçimlerinin olanaklarını araştırıyorum. Ancak yaşlılığı ekonomik, tıbbi, geriatrik sorunlara indirgemek, olgunun toplumsal boyutunu paranteze alır ki bu da kavramayı engeller.

İşte bu yazıyla başlayan dizide, insanın birlikte yaşama serüveninin tarihsel, düşünsel izlerini sürmeye çalışacağız. Felsefenin, antropolojinin, sosyolojinin, tarihin açtığı patikalardan ilerleyerek farklı dönemlerde ortaya çıkmış toplulukları, örgütlenme pratiklerini, başarılarını, başarısızlıklarını araştıracağız. Deyim yerindeyse, birlikte yaşamın arkeolojik kazısına girişeceğiz. Çünkü tarih bilincinden yoksunluk, bugün yaşadığımız düzeni insanlık tarihinin değişmez gerçeği olarak görmemize neden olabiliyor.

YAZININ DEVAMI