AB liderlerinin gündemi: Ukrayna'ya destek ve çiftçi eylemleri

Avrupa Birliği (AB) üyesi ülkelerin devlet ve hükümet başkanları, 1 Şubat'ta 2021-2027 dönemine ait çok yıllı finansal bütçeleri tamamlamak ve Ukrayna'ya yönelik destek paketini ilan etmek üzere toplandılar. 14-15 Aralık 2023'te yapılan zirvede, Macaristan'ın itirazı nedeniyle Ukrayna'ya sağlanacak yardım paketi duyurulamamıştı. Bu gelişme üzerine, 1 Şubat'ta "olağanüstü" bir Liderler Zirvesi'nin yapılacağı bildirilmişti. İki aylık süreçte, Macaristan'ın vetosunu aşmak için çeşitli çözüm yolları araştırıldı. Nihayet, 1 Şubat'ta 50 milyar avro büyüklüğündeki yardım paketinin detayları konusunda uzlaşma sağlandı. Sağlanacak yardım, belirli şartlara tabi tutuldu ve Viktor Orbán'ın talebi üzerine bütçenin her yıl yeniden gözden geçirilmesine karar verildi. Zirve sırasında Avrupalı çiftçiler, Brüksel’de geniş çaplı protestolar düzenliyorlardı. 

Zirve öncesi: Zirveden önce Macaristan’ın vetosunu engellemek üzere İtalya, Fransa ve Almanya liderleri ön görüşmeler yaptı. Basına yansıyan haberlere göre, görüşmelerin olumsuz gitme ihtimaline karşı bekletilen bir "yaptırım paketi" söz konusuydu. Orbán bu süreçte kendisine yönelik "mali şantaj" yapıldığına dair suçlamaları sık sık dile getirdi ve Macaristan'a ait dondurulmuş fonların Ukrayna Fonu'na ilişkin bir karar alınmadan önce serbest bırakılması gerektiğini ifade etti.

Macaristan Dışişleri Bakanı Peter Szijjártó, 29 Ocak'ta Ukrayna’yı ziyaret etti ve Ukrayna Dışişleri Bakanı Dimitri Kuleba ile biraraya geldi.

• Perspektif: Bu buluşmanın Macar etnik azınlığın yoğun olarak yaşadığı bölgede yapılması, görüşmelerin odağında azınlık haklarının önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor.

31 Ocak’ta Avrupa Parlamentosu'ndaki başlıca grupların liderleri, 1 Şubat'ta yapılacak özel Avrupa Zirvesi öncesinde, "AB liderlerini verdikleri sözleri tutmaya" ve "Ukrayna'nın karşı karşıya bulunduğu olağanüstü durumla mücadele etmesi için gerekli kararları almaya" çağıran ortak bir açıklama kaleme aldılar. 

Özetle Macaristan, gerek üye ülkeler gerek AB'nin yasama ve yürütme organları tarafından kuşatma altına alındı ve 1 Şubat'ta yapılan zirveden Ukrayna’ya yardım paketi çıktı. Charles Michel, kararın ardından "Bu kararın Ukraynalılara bir mesaj gönderdiğini, onların özgürlüğünü ve geleceğini desteklemek için tam anlamıyla seferber olma kararlılığımızı gösterdiğini düşünüyorum" açıklamasını yaptı.

Zirvede öne çıkan sonuçlar: AB'nin 2021-2027 uzun vadeli bütçesi, NextGenerationEU kurtarma aracıyla birlikte cari fiyatlarla 2.018 trilyon avro (2018 fiyatlarıyla 1.8 trilyon avro) tutarındaydı. Bütçenin yüksekliğinin önemli bir sebebi Covid-19 pandemisine müdahale finansmanıydı. 1 Şubat Zirvesi ile bu bütçeye ek olarak 64,6 milyar avro ek finansman tanımlandı. 

Liderler, Ukrayna için uygulanacak yardımları içeren ek finansal paketin yanı sıra Ortadoğu, göç yönetişimi, tarım gibi konuları da ele aldılar. Sonuç Bildirgesi’ne göre:

• Ukrayna: 2024-2027 dönemi boyunca Ukrayna'ya yönelik yardımlar, ülkenin AB üyeliğine hazırlanması perspektifi doğrultusunda yapılacak ve bu amaçla bir "Ukrayna Tesisi" (Ukraine Facility) oluşturulacak. Bu tesis aracılığıyla sağlanacak destekler, Ukrayna'nın AB değerlerine uyum sağlaması, entegrasyon süreci ve ülkenin yeniden yapılandırılması gibi alanlara odaklanacak. 50 milyar avroluk paketin dağılımı:
  • 2027 yılına kadar mevcut AB bütçe garantisi genişletilerek sağlanan krediler şeklinde 33 milyar avro
  • Ukrayna Rezervi altında geri ödemesiz destek şeklinde 17 milyar avro 
  • Geri ödemesiz destek için "Doğrudan Rusya Merkez Bankası'nın dondurulmuş varlıklarının kullanıldığı olağanüstü gelirlerin" de dahil olduğu kaynaklar.
  • Zelenski'nin yanıtı: Kararı memnuniyetle karşılayan Ukrayna lideri Volodimir Zelenski "Bu, Moskova'ya Avrupa'nın sağlam duracağının ve Kremlin tarafından tasarlanan herhangi bir yıkıcı dalgayla kırılamayacağının açık bir işaretidir" dedi.
• Göç yönetişimi: AB, göç sorunlarını yönetmek için üye devletlere destek sağlamak, Yeni Göç ve Sığınma Paktı'nı uygulamak ve üçüncü ülkelerle göç işbirliğini sürdürmek amacıyla bütçesini artırıyor. Bu fonlar aynı zamanda Türkiye'deki Suriyeli mülteciler ve Afrika için güven fonu aracılığıyla yapılan çalışmaları da destekleyecek.
• Ortadoğu: Bir önceki zirve bildirisinde olduğu gibi liderlerin Ortadoğu’daki gelişmeleri tartıştıkları belirtiliyor ancak ayrıntıya yer verilmiyor. 
• Tarım: Tarımsal düzenlemelerle ilgili net bir karara varılmazken çiftçilerin "endişelerinin anlaşıldığı" ve Konsey ile Komisyon’un ortak çalışmaya çağrıldığı belirtiliyor.
  

Çiftçi eylemleri: Yeşil Dönüşüm ajandası nedeniyle Avrupa genelinde çiftçiler eylemlerini sürdürüyorlar. Çiftçilerin temel iddiası, karmaşık düzenlemelerin maliyeti artıracağı yönünde. Zirve günü Brüksel'de çiftçiler, hükümetin tarım politikalarını protesto etmek üzere traktörlerle şehir merkezine giden yolları bloke ederek trafiği durdurdu. Eylem sırasında çiftçiler lastik yaktı, Avrupa Parlamentosu'nun kapısına yumurta attı ve saman yakarak protestolarını sürdürdü. Bu süreçte polisle çiftçiler arasında çatışmalar yaşandı.

Avrupalı çiftçiler aylardır protesto gösterileri düzenliyorlar. Bu gösteriler, kıtanın geneline yayılarak Brüksel'deki Liderler Zirvesi sırasında en yoğun günlerini yaşadı. Avusturya, Danimarka, Finlandiya ve İsveç, çiftçilerin protesto için sokağa çıkmadığı nadir Avrupa Birliği ülkeleri oldu. Bu durumla ilgili üye devletler, Parlamento ve Komisyon hâlâ bir uzlaşıya varmış değil. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, 6 Şubat’ta Avrupa genelinde çiftçilerin protestolarının ardından "kutuplaşmanın sembolü" hâline geldiği için “pestisit kullanımını yarıya indirmeyi öngören planı” geri çekeceğini söyledi. AB Konseyi'nin mevcut başkanlığı, Avrupa Parlamentosu'nun Kasım ayında reddettiği Pestisitlerin Sürdürülebilir Kullanımı Yönetmeliği'ne (SUR) destek vermeye çalışsa da çiftçileri etkileyen bu önemli düzenlemelerin yürürlüğe girme zamanı hâlâ belirsizliğini koruyor.

Yazarın notu: Zirve Bildirgesi'nde yer alan ifadeler, AB'nin mali planlamalarıyla ilgili teknik detayları ortaya koyarken Ukrayna'ya yönelik destek konusunda da önemli mesajlar içeriyor. Bildirgede, AB ile daha sıkı bir “uyum sürecinin” altı çizilirken, Rusya'nın bölgedeki agresif politikalarına veya mevcut savaş durumuna doğrudan bir atıf yapılmıyor. AB’nin bu tutumu, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in politik gündemine uyum sağlamak yerine, kendi değerlerine ve ilkelerine dayalı bağımsız bir politika izlediğini gösteriyor. Öte yandan çiftçilerin devam eden eylemleri, AB içindeki çatlakları gözler önüne seriyor. Şimdilik bu protestoların nasıl kontrol altına alınacağı ve hangi yasal çerçevenin uygulanacağı belli değil. Ayrıca çiftçilere verilmesi planlanan teşviklerin Yeşil Mutabakat hedeflerine ulaşmayı sekteye uğratması ihtimali de söz konusu. İç ve dış politikadaki bu önemli gelişmelerin Avrupa Parlamentosu seçimlerine etkisi zamanla daha net bir şekilde ortaya çıkacak.