ABD’nin yeni ulusal güvenlik stratejisi Türkiye'nin ve dünyanın geleceğine dair ne söylüyor?

ABD’nin yeni Ulusal Güvenlik Stratejisi, önceki örneklerden belirgin biçimde ayrılıyor. Belge, ABD’nin geleneksel “ulusal” çizgisini değil, partizan diye nitelendirilebilecek şekilde doğrudan mevcut başkanın ve etrafındakilerin vizyonunu merkeze koyuyor. Böylece ulusal strateji ile siyasi mesaj, propaganda ile başkanın kampanyası arasındaki ayrım bulanıklaşıyor. 

• Belge Trump’ın ikinci dönemini ABD için yeni bir “altın çağın” müjdecisi, eskisinden farklı “yeni bir Amerikan projesinin” başlangıcı olarak niteliyor.

Bu da müttefiklerinin ABD’nin kurumsal sürekliliğine dair algısını etkiliyor. "Geleneksel olarak yönetimde Demokratlar da olsa Cumhuriyetçiler de olsa ABD’nin dış politikası, uluslararası ilişkileri değişmez, ülke yönetişimi uyumlu bir bütün olarak hareket eder ve iç siyaseti bunların dışında tutmaya çalışır" tezi, yeni belge ile çöpe gidiyor.

Önce Amerika

Strateji, dış politikayı çok basitçe “temel ulusal çıkarların korunması” olarak tanımlıyor ve bunun belgenin “tek odağı” olduğunu söylüyor. Amerikalı dış politika elitlerini “sözde serbest ticaret”e, küreselciliğe ve orta sınıfı çökerten, egemenliği aşındıran “ulusüstücülüğe” bağlayarak dünya çapında kalıcı Amerikan hakimiyetinin peşine düşmekle eleştiriyor. 

• Önceki strateji belgeleri ABD’nin gücünü, demokrasi yayma ve kurallara/kurumlara dayalı uluslararası düzen söylemiyle harmanlarken bu belge net bir biçimde farklı.

Yeni belge Soğuk Savaş sonrası şekillenen ve en büyük kurumsal hamisinin ABD olduğuna inanılan kurallara ve kurumlara dayalı uluslararası liberal demokratik düzeni büyük ölçüde reddediyor. Amerikan dış politikasını “temel ulusal çıkarlara” indirgiyor. Küresel demokrasi, serbest ticaret ve çok taraflı işbirliği gibi geleneksel unsurlardan uzaklaşıyor.

ABD destekli darbe, ABD çıkarınaysa yine var

İnsan bir an bunun ABD destekli darbe yönetimlerinin acılarını yaşamış uluslardan çıkarımla ve yenilerinin olmayacağı hayaliyle dünya için “iyi” olduğunu düşünülebilir ancak temel odak ABD çıkarı olduğu için ABD “müdahalesi” bu kez de dikta da olsa ABD çıkarına uygun yönetimleri desteklemek olarak tezahür edebilir gibi görünüyor. 

Örneğin faşist Netanyahu liderliğindeki İsrail yönetimi buna güzel bir örnek. Dolayısıyla ABD kendi çıkarı için yürüteceği bu ilişkilerle ilgili örneğin Uluslararası Ceza Mahkemesi gibi kurumların kararlarını tanımayabileceği sinyalini net şekilde veriyor. Dolayısıyla bu açıdan aslında bu konuda değişen bir şey yok. Ancak belgede bu mantığın ve güç politikasının uygulanması anlamında ciddi bir değişiklik var gibi görünüyor.

Uluslararası ilişkilerde ahbap-çavuş ilişkisi ve at pazarlığı dönemi

Belge, Trump’un ilk dönem iktidarında daha önce de uyguladığına şahit olduğumuz, o dönemde bir noktaya kadar kimsenin ses çıkarmadığı güç diplomasisini ABD’nin geleneksel siyaset kodlarından, uluslararası ittifak ve anlaşmaların zincirlerinden kurtulmuş şekilde baskı, tehdit, şantaj, ahbap-çavuş diplomasisi, ikili anlaşmalar ve karşılıklı ekonomik alışveriş üzerinden yeniden tanımlıyor.

• İşin ilginci belgede açık bir şekilde liderlik ve güç, yukarıda bahsettiğim “negatif” değerler üzerinden, bunlar övülerek ve “Biz gerektiğinde çıkarımıza olan hedefe ulaşmak için bunları kaldıraç olarak kullanacağız” denilerek tanımlanıyor. 

Bu, yeni dönemde düşünüldüğü gibi dünya sahnesinden çekilen değil aksine gücünü baskı, şantaj, tehdit ve bunlar üzerinden yaptığı anlaşmalarla konsolide eden bir ABD demek.

ABD’nin birinci derece düşmanı artık Rusya değil. Peki kim? 

Belgede göç, ulusal güvenliğin merkezine yerleştiriliyor. Kitlesel göç, suçun, toplumsal ve ekonomik istikrarsızlığın başlıca nedeni olarak görülüyor ve sınır güvenliği, dış politika önceliklerinin üstüne konuyor. Belge egemen devletlerin “istikrarsızlaştırıcı nüfus akışlarını kolaylaştırmak yerine durdurmak” için işbirliği yaptığı, kime sınırlarını açacaklarını sıkı şekilde kontrol ettikleri bir dünya çağrısı yapıyor. 

Bu yaklaşım, ABD’nin askerî ve diplomatik kaynak dağılımını da yeniden şekillendirecek bir öncelik kaymasına işaret ediyor. Bu iklimin kendisine ABD’yi destek yapan göç karşıtı siyasetçiler tarafından genişletileceği öngörüsü yanlış olmaz. Konu özelindeki dinamikler eninde sonunda Türkiye de dahil tüm toplumlar için benzer bir sonuç doğuracaktı. Bu bu farklı bir tartışmanın konusu. 

Bununla birlikte, hatırlamak gerekir ki geçen iki yılda Afrika, Asya ve Avrupa’da USAID altındaki göçmenlerle ilgili programların kapatılması, ICRC gibi göç konusunda ABD’nin en fazla “çalıştırdığı” kurumlardan birinin göçmenler konusunda neredeyse işlevsiz bırakılması bu bakışın ilk göstergeleriydi. Ancak yeni belgede bu konuda söylenenler, sadece söylemsel bir değişim değil; tehdit ve tehlike hiyerarşisini yeniden düzenleyen yapısal bir dönüşüme işaret ediyor. Zira bu yeni bakışın askerî kuvvet konuşlanması, diplomasi ve kaynak dağılımını etkilememesi beklenemez.

Belge, ABD’nin Avrupa devletlerinin iç işlerine ve kendi aralarındaki anlaşmazlıklara ya da savaşlara taraf olmama stratejisi üzerine kurulu Monroe doktrinini de yeniden yorumluyor. Monroe Doktrini’nin temel mantığını adeta demografik kontrol ve ekonomik milliyetçilik ana hedefiyle yeniden işlevlendiriyor. Güvenlik tehditi ve siyasi/ekonomik ilgi odağı olarak Batı Yarımküre’yi birinci sıraya alıyor; küresel askerî konuşlanmanın buna göre gözden geçirileceğini ima ediyor. 

Ancak örneğin Latin Amerika’nın bu plandaki yeri belirsiz; ABD’nin gerek askerî gerek ekonomik genişletilmiş güvenlik çerçevesinde olup olmadığını henüz kimse bilmiyor.

ABD Avrupa’yı sattı mı?

Hint-Pasifik, Avrupa ve Ortadoğu’daki ABD varlığının ABD’nin âli menfaatleri ve bu doktrinin dayattığı sistem üzerinden yeniden şekilleneceğini düşünmek yanlış olmaz. Asya, Avrupa ve Ortadoğu önemini korusa da artık “Batı Yarımküre”nin güvenliği ABD için daha önemli.

Belgenin belki de en önemli kısmı burası. Zira uygulanmaya başlanacağı düşünülen strateji bütünü göz önüne alındığında küresel ittifakların sürdürülmesine yönelik isteksizlik ya da ABD çıkarının bu anlamda yeniden tanınmasıyla birlikte gelişecek doğal sonuç, ABD’nin bırakacağı boşluğun “rakipleri” tarafından “zayıflık” olarak değerlendirilmesi olur.

Bu noktada bu rakiplerin, Türkiye de dahil olmak üzere 75 yıldır ABD’nin müttefiki olan diğer ulusların da geleneksel rakibi olduğunu hatırlamak gerekiyor.

ABD, NATO’yu zayıflatıyor mu?

Bu anlamda belgenin NATO ile ilgili kısmı, ABD dışında tüm NATO ulusları için ziyadesiyle rahatsız edici. Zira ABD bu yeni belge ile uzun süredir devam eden müttefiklerle yük paylaşımını artırma projesini, yük aktarmaya (burden-shifting) dönüştürüyor.

Dönüşüm şüphesiz NATO ülkelerinin savunma harcamalarını GSYH’nin %5’ine çıkarma sözü verdikleri Haziran 2025 Lahey zirvesi taahhüdüne dayanıyor. Ancak bu, Trump tarafından tehditle yönetilen bir süreç ve sıradan bir baskı politikasının ötesinde ve ittifak uyumu üzerinde ciddi sonuçlar doğuracak bir yaklaşım. 

Özellikle birçok NATO üyesi için bu sözün zorla uygulanması, içeride ağır bütçe ve politika şokları yaratacak gibi görünüyor. Zira NATO üyelerinin büyük çoğunluğunun halkı, Türk halkı gibi dünya yansa da savunma sanayiini destekleyecek bir varoluşa sahip değil. İnsanlar neden sosyal devlete değil de silaha para harcandığını sorguluyor. 

Bir süredir, özellikle Avrupa’da hükümetler bu harcamaları Rusya tehditine karşı yapıldığını söyleyerek meşrulaştırmaya çalışıyor ancak işte bu belgeyle tam da burada işler karışıyor. Zira ABD’nin yeni millî güvenlik belgesi Rusya’yı doğrudan tehdit olarak tanımlamıyor. Çin, ABD’nin ve temsil ettiği “düzenin” varoluşuna tehdit değil, ekonomik rakip olarak görülüyor.

Asıl 'düşman': Liberal solcular ve LGBTİ 

Diğer taraftan strateji, Amerikan kültürünün, manevi sağlığın ve geleneksel aile yapısının korunmasını ulusal güvenliğin temel unsurları olarak sunuyor. Bu yaklaşım, kültürel ve toplumsal konuları ilk kez bu kadar açık bir biçimde güvenlik doktrininin içine taşıyor.

• Son yıllarda ABD siyasetinde kutuplaşmanın ana temalarından bazılarının (ırk ayrımcılığı, fırsat eşitliği, göçmenler gibi konuların yanında) kürtaj, seküler eğitim sistemi, LGBTİ, kadın hakları vb. konular olduğunu hatırlayacak olursak kafamızda belgenin bu kısmıyla ilgili daha net bir resim belirebilir. 

Belge bu anlamıyla Hıristiyan milliyetçiliğin bir manifestosu niteliği taşıyor. Manevi değerlerin güçlenmesini “geçmiş zaferleri ve kahramanlarını yücelten” ve “sağlıklı çocuklar yetiştiren güçlü, geleneksel ailelerin giderek arttığı” bir Amerika ile ilişkilendiriyor. Böylece Amerika, sözde geleneksel değerlerin savunucusu olarak konumlanıyor; buna karşılık Avrupa’nın “medeniyet özgüveni ve Batılı kimlikten yoksun” olduğu öne sürülüyor. 

Metin, kültür ve aileyi açıkça ulusal güvenlik meseleleri olarak yeniden tanımlıyor ve böylece kültürle ilgili iç siyaseti ulusal güvenlikle ilgili karar mekanizmalarının içine dahil ediyor. Bunun da ötesinde kültür savaşlarını ulusal güvenlik için belirleyici bir değerlendirme seviyesine yükseltiyor ve bunu, ideolojik ve kültürel anlaşmazlıkları stratejik sonuçları olan meseleler gibi ele alan bir söylemle yapıyor. Belge çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılığı kurumsal çöküşün bir kaynağı olarak kınıyor ve bunu bir ulusal güvenlik sorunu olarak tanımlıyor.

Metinde bazı bölümlerde ziyadesiyle düşmanca ve biraz da gayretkeş bulunabilecek bir şekilde kültürel uyumu, siyasal kimliği ve hatta toplumsal değişimi stratejik güvenilirlik göstergeleri olarak tanımlamaya yönelik bir çabayla da yüz yüze geliyorsunuz. 

Ve bu durumun sadece ABD iç siyasetiyle ilgili olduğunu sanmanın hata olacağını söyleyebilirim. Çünkü metin kültür üzerinden siyasetin bir devlet yönetimi aracına dönüştüğü bir dünya görüşünü açığa çıkarıyor. 

• Bu yönüyle strateji ABD’yi, ortaklarının kurumsal kapasitelerine veya ortak çıkarlara değil, ideolojik uyumluluğa göre seçtiği bir gelecek tahayyülüne zorluyor.

Böylece “yeni muhteşem ABD çağı” kültür savaşını ittifak yönetiminin bir parçası hâline getiriyor ve iç kültürel anlatıları sadece politik, propagandacı bir mantıkla değil, stratejik araçlar olarak da kullanıyor. Bazı Avrupa ülkeleri, siyasi ve kültürel değişimleri nedeniyle güvenilirlik açısından sorgulanıyor; böylece stratejik ortaklık, somut kapasite veya ortak çıkarlardan çok ideolojik uyum üzerinden değerlendiriliyor.

Metnin altında yatan faşist dinci akıl özellikle bu bölümde net şekilde ifadesini buluyor. Belgenin özellikle bu kısmını okurken Feliks Dzerjinski mezarında “Yuri Bezmenov’u iyi ki dinlemedi Amerikalılar” diye mırıldanıyordur diye geçiriyor insan içinden.

Avrupa ile ittifakın geleceği

Metinde Avrupa’daki demografik ve kültürel değişimler üzerine spekülasyon yapılarak “gelecekteki hükümetlerin Amerika ile aynı görüşleri paylaşıp paylaşmayacağı” sorgulanıyor. Lakin bu sorgulamayı haklı çıkaracak bir kanıt sunulmuyor. Öte yandan bu spekülasyonlar kültürel uyumun stratejik ortaklık için zorunlu olduğunu ima etmek amacıyla kullanılıyor. Metinde bir açıktan “Bunlarda kürtaj yasal, arada da eşcinsel başbakanları falan oluyor. Biz aynı dünyanın insanları değiliz” yazmadıkları kalmış. 

Sonuç olarak ortaya çıkan durum, geleneksel bir müttefik kapasitesi ya da siyasi irade değerlendirmesi değil; jeopolitik güvenilirlik için kültürel bir test hâline geliyor. Diğer taraftan metinde Avrupa hükümetlerinin Washington ile politika farklılıkları, daha derin kültürel veya ideolojik bir sapmanın kanıtı olarak sunuluyor. Strateji böylece, ABD müttefiki demokrasilerin iç siyasi tartışmalarını Amerikan denetlemesine tabi kılarken Amerikan iç siyasetinin yabancı etkiden kesin biçimde yalıtılması gerektiğini savunuyor. 

Nükleer caydırıcılıkta tehlikeli eşik mi, ikinci Star Wars olayı mı?

Belgenin bence en “fantastik” kısımlarından biriyse “Altın Kubbe” ile ilgili kısım. Stratejide bu isimle yeni nesil bir füze kalkanı sistemi hedef olarak sunuluyor. Bu, mevcut caydırıcılık paradigmasını kökten değiştirebilecek ve büyük yatırımlar gerektirecek doktriner bir yön değişikliğine işaret ediyor. 

Bunun için gereken yatırım nereden gelecek, harcanacak para ülke savunmasında nerelerden kısılacak gibi konulara bir açıklama getirilmemiş; Altın Kubbe ikinci Star Wars mı olacak diye sormadan edemiyor insan ancak bu füze kalkanıyla ilgili daha önemli bir nokta var. Uzmanlar yeni ve kapsamlı bir füze savunması girişiminin halihazırda yerleşik nükleer caydırıcılık mantığını istikrarsızlaştıracağını belirtiyor. “Bu yola girilmesi, Moskova ve Pekin’de Washington’ın bir ilk vuruş üstünlüğü hedeflediği yönünde endişeleri tetikler” diyorlar. 

Uluslararası kurumların ölüm fermanı

Stratejinin öncekilerden ayrılan başka bir yönü ise ABD’nin egemenliğini sınırladığı düşünülen uluslararası ve çok taraflı yapılara mesafe koyması. Bunları ABD ulusal çıkarlarına hizmet edecek biçimde yeniden şekillendirmek gerekliliğine vurgu yapılıyor. 

Son olarak, ekonomik milliyetçilik stratejinin merkezine alınıyor. Yeniden sanayileşme, tedarik zincirlerinin millileştirilmesi ve ekonomik bağımsızlık, temel hedefler olarak sunuluyor. Ancak bu hedeflerin maliyet ve uygulanabilirliği konusunda bir açıklama ve bir yol haritasından bahsedilmiyor. Yani belge bu anlamda bir proje dosyası değil.

Çok özetle yeni ABD ulusal güvenlik stratejisinde genel olarak, “Önce Amerika” yaklaşımı ekonomik, siyasi ve kültürel hatlar boyunca sertleşiyor.

Belgenin Türkiye'ye olası etkileri

Gelelim tüm bu konuştuklarımızın Türkiye’ye olası etkilerine. Öncelikle Türkiye bir NATO üyesi ve Rusya’nın NATO’ya karşı Avrupa’da son dönemde izlediği “kasıtlı tırmandırma”nın ötesine geçen hibrit savaş yöntemlerine biz de maruz kalmaya başladık. 

• Durduk yerde Karadeniz’de gemiler vurulmuyor, İHA’lar Anadolu içlerine kadar durduk yerde girmiyor. Rusya, ABD’nin yeni usulsal stratejisi doğrultusunda Avrupa’dan desteğini çekeceğini ve NATO’yu zayıflatacağını açık etmesinden sonra Avrupa’nın büyük olasılıkla güvenlikle ilgili kapısını çalacağını hesap ettiği Türkiye’yi uyarıyor.

Bu strateji belgesi çok net olarak ABD’nin çıkarına olduğu sürece ikili ilişkilerin iyi gideceğini, olmadığı sürece bunun bedelini ödeyeceğini anlatıyor. Strateji ABD’nin çıkar hedefine ulaşmak için elindeki tüm güç unsurlarını hiçbir sınır tanımadan kullanacağını çok net olarak belirtiyor. Doğal olarak insanın gözünün önünden Rahip Brunson davası yüzünden ülkenin bir tweet ile ödediği ekonomik bedel, CAATSA yaptırımları, F35 ve F16 satışıyla ilgili yaşananlar, Suriye’de uçuşa yasak bölge oluşturulması gibi haberler geliyor. 

Diğer taraftan Suriye, SDG, KKTC, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi, Doğu Akdeniz, Ege, Hazar gaz/petrollerinin taşınması, İran, İsrail ile ilişkiler gibi konularda ABD’nin çıkarları ile bizimkiler ne kadar uyuşuyor, diye düşünüyor insan hâliyle. O noktada doğal olarak çıkarı için elinden geleni ardına koymayacağını söyleyen bir devlete karşı pazarlık, dayanma ya da kendi çıkarımız doğrultusunda istediğimizi yaptırma gücümüz var mı diye sorguluyorsun. Bir yandan da ülkenin objektif koşullarını diğer yandan ahbap-çavuş diplomasisiyle her fırsatta sayın Cumhurbaşkanı ile arkadaş olduğunu ve kendisini sevdiğini söyleyen Trump ile Erdoğan’ın ilişkisini düşünüyorsun. 

Bitirmeden, gemilerin vurulması ve İHA’lardan sonraki en yakın etkiden bahsedeyim.

Geçen iki hafta boyunca Selanik’te bir iş gezisindeydim. Zamanımın hemen hemen tamamını Yunan akademisyenler ve güvenlik bürokrasisinden emekli uzmanların da bulunduğu uluslararası bir çalışma ortamında geçirdim. İş dışında yaptığımız kahve sohbetlerinde bol bol İstanbul, yemek Doğu Akdeniz ve Ege’de barış konuştuk. Bölgesel sorunların uluslararası “büyük güçlerin” kendi ajandaları etkili olmaya başlayınca nasıl daha da içinden çıkılmaz bir hâl aldığından bahsettik. Yunanistan’ı kendi batısına, Türkiye’yi de kendi doğusuna kaydıramayacağımızda anlaşıp, eninde sonunda ortak sorunlar değil ortak çıkarlar üzerinden politikalar geliştirileceği günlerin geleceğinde uzlaştık. Bu uluslararası “büyük güçler” ve “kendi emperyal çıkarları” meselesini konuşurken yeni ABD ulusal güvenlik belgesinden de bahis açıldı.

Konuştuklarımın bir kısmının anlattığına göre Yunan politikacıların bir kısmı ABD’nin artık Yunanistan’ı bir AB ülkesinden ziyade Ortadoğu ve Kuzey Afrika jeopolitiğinin, Doğu Akdeniz'in bir uzantısı olarak gördüğünü düşünüyormuş. Dolayısıyla bunun üzerinden politika geliştiriyor ve Trump yönetiminin bölgede her fırsatta "büyük ortak" olarak tanımladığı İsrail ve Suudi Arabistan'a yakınlaşmanın Yunanistan’ın çıkarına olduğunu söylüyorlarmış.

Yunanistan Başbakanı Miçotakis önümüzdeki hafta İsrail'e gidecek. Görüşmenin GKRY Cumhurbaşkanı’nın da katılımıyla düzenlenmesi ve Güney Kıbrıs'ı içeren üçlü formatın yeniden canlandırılması bekleniyor. Bir yandan da Güney Kıbrıs ve Doğu Ege adalarına ortak bir görev gücünün konuşlandırılması konuşuluyor. 

ABD’nin yeni doktrinin uluslararası etkilerini ve Kıbrıs meselesinde Trump’ın sayın Cumhurbaşkanı’na muhabbetinin boyutunu sanırım çok yakında göreceğiz.