Klişeler sizin olsun diyenlere: Avrupa'nın şen şakrak kış festivalleri

Her yıl bu zamanlarda seyahat tavsiyelerini domine eden "en popüler Noel pazarları", "en etkileyici havai fişek gösterileri", "buz pateni yapabileceğiniz alışveriş merkezleri" listelerinden sıkılanları anlıyor ve soruyoruz: Bu kış yüzünüze savaş boyaları sürüp un ve yumurta savaşlarına katılmaya, karlarla kaplı dağ köylerinde uğursuz kış ruhlarını kovmak için sokaklara dökülen tuhaf kahramanların izini sürmeye, adını bile duymadığınız bir kentin sokaklarında cadı kılığına girip dans etmeye, 1.500 nüfuslu bir kasabada yerel halkla beraber yeni yılda şans getirmesi için yakılan dev bir meşalenin etrafında toplanmaya var mısınız?

Maskelerimizi takıyor ve Avrupa'nın yüzyıllar öncesinin geleneklerini günümüze taşıyan şen şakrak kış festivallerinin hikayelerine dalıyoruz.

Els Enfarinats, İspanya (28 Aralık)

İspanya'nın Alicante kentine bağlı Ibi kasabasında, her yıl 28 Aralık’ta düzenlenen Els Enfarinats’ın (unlanmışlar ya da ekmek yapanlar anlamına geliyor) kökleri 200 yıl önceye, antik Roma’daki Saturnalia festivaline dayanıyor. Şaka günü 1 Nisan’ın İspanya’daki eşdeğeri sayılan bu kutlamada yaklaşık 20 kişiden oluşan, sahte askerî üniformalar giyen, yüzleri boyalı bir grup sabahın erken saatlerinde “yeni adalet” uğruna darbe yapmak için kasaba meydanında toplanıyor. Kendilerini Els Enfarinats olarak adlandıran bu çete aralarından bir belediye başkanı seçerek absürt yasalar çıkarıp uygulamaya başlıyor ve uymayanlara para cezası kesiyor. Kısa süre içinde bu baskıya dayanamayan La Oposició (muhalefet) bir isyan başlatıyor, herkes koruyucu gözlüklerini takıyor ve havada un paketleri ile yumurtalar uçuşmaya başlıyor. 

Saatlerce süren “çatışmaların” ardından saat 17.00’de un ve yumurtayla kaplı kasaba halkı, belediye başkanının dançá'nın (festivale özgü geleneksel dans) başladığını ilan etmesi için yeniden kasaba meydanında toplanıyor ve gün boyu süren kaos yerini müzik ve danslı bir şenliğe bırakıyor. Gün boyunca halktan toplanan ceza paraları kasabanın hayır kurumlarına bağışlanıyor.

Tschäggättä, İsviçre (27 Şubat-1 Mart)

İsviçre’nin en büyük vadisi Lötschental’da 90 yıldan uzun süredir her yıl şubat sonunda Tschäggättä festivali düzenleniyor. Festivalin nasıl ve ne zaman başladığı tam olarak bilinmese de köklerinin uğursuz kış ruhlarını kovma amaçlı düzenlenen pagan geleneklerine ya da bir zamanlar vadinin karşı tarafındaki karanlık ormanlarda yaşayan ve vahşi kılıklara girerek bölgede dolaşan erkek örgütü "Schurten hırsızları" efsanesine dayandığı düşünülüyor. 

Adını hava kararınca gölgelerin arasından çıkan, çam ağacından elle oyulan ve genellikle hayvan dişleri ve boynuzlarla süslenen maskeler takan, tüylü postlar giyen, bellerinde inek çanı taşıyan tschäggättälardan alan festival boyunca bu yaratıklar sokaklarda geziniyor, lokal restoranlara girip çıkıyor ve seçtikleri kurbanları, üzerlerine kar atarak ya da kovalayarak rahatsız ediyor. Cumartesi günü Wiler'de düzenlenen geleneksel Lötschental karnaval geçit töreninin kapanışını da tschäggättälar yapıyor.

Kjippen, Norveç (31 Aralık)

Kjippen, Norveç'in en batıdaki kasabası Florø'da her yeni yıl arifesinde gece yarısı başlayan isyankar bir karnaval. Yerel halk, sokakların tıklım tıklım dolduğu geçit töreni için büyük bir özenle hazırlanıyor. Genellikle kendi yaptıkları özel kostümleri giyen, güncel ve yerel meseleler hakkında hicivli yorumlar içeren obje ve afişler taşıyan gruplar sloganlar atıyor, sokak tiyatroları düzenliyor. Kalabalığa canlı müzik grupları ve yüzlerce seyirci eşlik ediyor. Karnavalın sonunda tüm obje ve afişler mahalledeki benzin istasyonuna rahatsız edici derecede yakın bir noktada yakılan büyük şenlik ateşine atılıyor. Kjippen geleneği 1800'lerde Orta Avrupa'da zanaatkarların kostümler giyerek düşük ücretleri protesto etmek için sokaklarda kargaşa (kjipp) yaratmasına kadar uzanıyor. Kjippen 1900 yılından beri kutlanıyor.

The Burning of the Clavie, İskoçya (11 Ocak)

Ateş festivalleriyle nam salmış İskoçya’nın minik kasabası Burghead’de her yıl 11 Ocak’ta yeni yılın şans getirmesi için dev bir meşale yakılıyor. 1750’lerde Britanya halkı, Gregoryen takvime geçilmesiyle 11 Ocak’ta kutladıkları yeni yılın 1 Ocak’a alınmasına tepki gösterirken Burgheadliler yeni yılı her iki tarihte de kutlamaya başlamıştı. Birçok kaynak The Burning of Clavie’nin çıkışını bu değişiklikle ansa da bu ritüelin aslında 1700’lerden çok öncesine, pagan ritüellerine dayandığı düşünülüyor.

Burghead’de çıtalarla dolu dev meşale (clavie) 11 Ocak akşamı ateşe veriliyor ve kasaba sokaklarında dolaştırıldıktan sonra Doorie Tepesi’ne götürülüyor. Burada tekrar çıtalarla doldurulan clavie tamamen yok olana dek saatlerce yanıyor ve kasabalılar hep birlikte korların tepeden aşağı düşmesini izliyor. Ateşten arda kalan parçaları toplamanın ya da sevdiğiniz birine göndermenin o yıl şans getireceğine inanılıyor. Ateş seyrinin sona ermesinin ardından herkes mahalle pub’larında toplanıyor.

Festa della Befana, İtalya (3-6 Ocak)

Birçok farklı kültürde adı geçse de, Epifani arifesinde (5 Ocak gecesi) çocukları ziyaret eden cadı Befana’nın İtalyan geleneklerindeki yeri ayrı. Bebek İsa ile tanışmaya giderken Üç Magi'yi koruduğuna dair bir efsane aracılığıyla İtalya'nın Hıristiyan geleneğine dahil edilen Befana, aynı inanca göre uçan süpürgesiyle kasabayı dolaşıyor ve Noel Baba’ya benzer şekilde bacalardan evlere girerek “uslu” çocuklara şeker ve hediyeler, “yaramaz” çocuklara ise birkaç parça kömür bırakıyor.

Evinin İtalya’nın Marche bölgesindeki Urbania olduğuna inanılan Befana için bu kasabada her yıl yaklaşık 50.000’e yakın kişinin katıldığı sokak eğlenceleri ve etkinlikler düzenleniyor. Ziyaretçiler bu festivale dünyanın en uzun Noel çorabını (50 metre), sokaklarda dans eden ve kilise kuleleri arasına kurulan zipline’larda süpürgesiyle uçan Befanaları görmek, rom aromalı cadı biçimli befanini kurabiyelerinin tadına bakmak, geçit törenini izlemek ve yerel majolica seramiklerinin satıldığı pop-up pazarlardan alışveriş yapmak için geliyor. Festa della Befana sırasında kentin sokaklarını ziyaretçilerin yanı sıra yüzlerce Befana kostümlü katılımcı, dansçı, hokkabaz ve sokak müzisyeni dolduruyor.

Kurentovanje, Slovenya (22 Şubat-4 Mart)

Kışa veda, daha doğrusu kışı kovalama amacıyla yapılan bir başka kutlama 1960 yılından beri Slovenya’nın en eski kenti Ptuj'da da yapılıyor. Roma kalıntılarıyla çevrili bu kasabaya her yıl 11 gün süren kurentovanje için yaklaşık 100.000 kişi geliyor. Lonely Planet adını kötü kış ruhlarına korku salan ve onları uzaklaştıran iyiliksever iblis kurentlerden alan bu kutlamayı dünyanın en iyi karnavalları arasında gösteriyor.

^{1961 yılında düzenlenen kurentovanje}

Kurent Jump etkinliğiyle başlayan festival boyunca başının üzerinde boğa boynuzları ve belinde inek çanı taşıyan ahşap maskeleriyle, koyun postuyla kaplı kostümleriyle sokaklarda gezen kurent'lerin yolunu 19. yüzyıl kostümleri giymiş, deri pantalonlu, eli kırbaçlı savaşçılar açıyor. Bu görkemli geçit törenini ev yapımı schnapps, sıcak şarap ve kayısı marmelatıyla doldurulmuş dev çöreklerin yer aldığı sokak partileri takip ediyor. Karnaval boyunca birçok konser, DJ set, kostüm partisi ve çocuklara özel etkinlikler düzenleniyor.