“Azı karar, çoğu zarar”

Herkese merhaba. Döngüsel ekonomi içerisinde yer alan ve özellikle biz tüketicilerin de aktif olarak dahil olabileceği yeniden kullanım, ikinci el kullanım ve tamir&bakım&onarım gibi süreçlere olan ilgi artıyor. Özellikle iklim krizi ile mücadele ve sürdürülebilirlik konularında farkındalığın artması bireyleri de bu tarz konuları düşünmeye ve uygulamaya başlamaya teşvik ediyor. Bu uygulamalar döngüsel ekonomi içerisinde R stratejileri olarak yer alıyor ve özellikle ürün/materyal/malzemelerin değerinin korunması amacına hizmet ediyor. Fakat döngüsel ekonomi içerisinde yer alan bazılarına göre üç, bazılarına göre 6 bazılarına göre ise 12’den fazla olan R stratejilerinde gözden kaçırdığımız bir nokta olabilir mi?

R Stratejileri
R stratejileri ile ilgili çok detaylı bir tanımlama yapmayacağız. Fakat bu konuda yeterli bilgiye sahip olmadığını düşünen veya R stratejilerinin ne olduğunu tekrar hatırlamak isteyen okuyucularımız için daha önceden R stratejileri ile ilgili hazırladığımız yazımızı buraya bırakıyoruz.

Bizim tartışmak istediğimiz konu ise ister 3’lü, ister 6’lı isterseniz de 12’li R stratejilerini seçin, ilk adımın her zaman “atık oluşumunu önleme” olması. Peki bu durumun nesini tartışacağız? AB Döngüsel Ekonomi Aksiyon Planı ile artık çok daha ciddi bir şekilde ele alınan döngüsel ekonomi özel sektör ve AB dışı ülkelerin de gündeminde yer alıyor. Bu durumda döngüsel ekonominin en kritik riskini bir kez daha ortaya çıkartıyor ne yazık ki; yanlış anlamlandırma!

Döngüsel ekonomi içerisinde yer alan stratejiler, uygulamalar veya düşünce okulları bir bütün olarak ele alınmalı. Döngüsel ekonominin sadece geri dönüşüm ile ilgili olmadığını defalarca belirtmiştik. Fakat özellikle devlet politikaları ve özel sektör uygulamalarında geri dönüşüm odaklı bir iletişim ve yol haritası yapıldığını görmek mümkün. Bu da aslında döngüsel ekonominin yanlış anlaşılmasına, bu yanlış anlaşılma dolayısıyla da hatalı ve eksik şekilde hayata geçirilmesine neden oluyor.

Bu yanlış anlaşılmalar döngüsel ekonomi ile ilgili her alanda sıkça karşımıza çıkıyor olsa da Döngüsel Ekonomi 101 olarak ilk amacımız olan bireylerin bu alanda farkındalık kazanması dolayısıyla atık oluşumunu önlemenin önemine dikkat çekmek istiyoruz. Döngüsel ekonomi kaynakların verimli kullanılması ve değerinin her zaman en üst seviyede tutulmasına odaklanır. Fakat bir öncesinde ise “raw materials” olarak bildiğimiz ilk defa kullanılan kaynak oranını azaltmak ilk hedeftir. Bu hedef yukarıda da bahsettiğimiz ilk R stratejisi olan “Reduce” yani “Azaltma” olarak karşımıza çıkıyor. Atık yönetimi bugün belki de insanlığın en kötü kurguladığı sistemlerin başında geliyor diyebiliriz (eşitsizlik, adalet veya canlılara verilen haklar olarak düşüneceğimiz toplumsal sistemlerden sonra elbette…). Bu da aslında döngüsel ekonomi içerisinde yer alan R stratejilerini yanlış kullanarak her adımda kaynağın değerini kaybetmemize neden oluyor.

Doğrusu nedir?
R stratejilerini değerlendirmek adına yapılması gereken ilk şey “yeniden düşünmek”. Atıkları yönetmeden önce atık oluşumunu önleyecek yeni sistemler belirlememiz en kritik adımdır. Sistemi baştan tasarlayarak atık oluşumunu nasıl önleyeceğimizi bulmalı, bunu tüm sektörler, tüm sistemler tüm altyapılar için kurgulamalıyız. Ardından gelecek olan “azaltma” ise ikinci adım olarak karşımıza çıkıyor. Sistemleri yeniden kurguladık fakat belirli süreçler dolayısı ile atık oluşumu devam ediyor. Bunu bir mobilya fabrikasındaki talaşlar olarak da görebiliriz. Talaş farklı şekillerde yeniden kullanıma dahil ediliyor olsa da basit bir örnek olması adına örnek olarak kullanabiliriz. Bu talaşın oluşmasını önleme şansımız mevcut teknolojiler dolayısıyla mümkün değil. Fakat ekip olarak bizim en çok değer verdiğimiz ve tamamen farklı bakılması ile mümkün olan inovasyon tam da burada devreye giriyor. Talaş oluşumunu nasıl önleyebiliriz?

Bir ağacın kesilmesi ve işleme girmesi sürecinde talaş oluşur genellikle. Peki ya kullanılmış eski ağaçları kullanarak talaş oluşumunu bir nebze de olsa azaltmak mümkün olabilir mi? Ya da üretim süreçlerinde kullanılan malzemeleri veya akışları değiştirmek talaş oluşumunu önleyebilir mi? Bu soruların direkt bir cevabı yok elbette. Ama yapmaya çalıştığımız şey şu; “bu iş yıllardır böyle oluyor, bu talaş ortaya çıkacak” mantığını yıkmak ve bu talaş oluşumunu nasıl önleriz sorusunu herkese düşündürebilmek. Mevcut teknolojilerimiz şu anda talaş oluşumunu önlemeye el vermiyor olabilir. Fakat bu “talaş oluşumunu nasıl önleriz?” sorusunu sormamıza bir engel yaratmıyor, değil mi? 😊

Atık oluşumunu önleme yani “reduce” stratejimizi de devreye aldıktan sonra artık diğer stratejilere yani yeniden kullanımı(reuse), tamir&bakım&onarım(repair) veya yeniden üretim(re-manufacture) gibi adımlara geçebiliriz. Teoride bu şekilde uygulandığında hem atık oluşumunu önleyip, kaynak kullanımını azaltan hem de kullanılan kaynakların değerini her zaman en üst seviyede tutarak doğaya, canlılara ve ekonomiye de pozitif katkı sağlayan bir sistem kurmamız mümkün. Ne yazık ki teoride bu şekilde olsa da gerçek hayata geçtiğimizde ne özel sektör ne devlet politikaları ne de biz tüketiciler bu stratejileri doğru kullanmıyoruz.

Evimizde organik atıkları ayırıp, kompost yapıyor olabiliriz. Ya da artık kullanmadığımız elektronik atıkları veya eski kıyafetleri ikinci el kullanıma veriyor olabiliriz. Peki ya tüketim çılgınlığımızın önüne geçmek için neler yapıyoruz? Yeteri kadar gıda ürünü aldığımızda ortaya çıkacak organik atık miktarının ne kadar düşeceğine, sadece giyeceğimiz kadar kıyafet aldığımızda aslında kıyafet atığımız olmayacağını fark ettiğimizde döngüsel ekonominin ilk ve en önemli adımı olan “atık oluşumunu önleme” adımını gerçek anlamda hayata geçirmiş olabiliriz.

Döngüsel Ekonomi 101 ekibi olarak modern dünya ile kültürlerin değişmesi/güncellenmesine inanıyor olsak da bazı atasözlerimiz hala fazlasıyla değerli diye düşünüyoruz. “Azı karar, çoğu zarar” atasözü ise belki de döngüsel ekonomiyi en sade şekilde tanımlayacak atasözü diye düşünüyoruz. Ne dersiniz, atık yönetiminde olduğunuz kadar atık önlemede de aynı bilince sahip olabilir misiniz?