Banksy’nin hukukla imtihanı

Adı "Telif hakkı ezikler içindir" cümlesiyle de anılan gizemli grafiti sanatçısı Banksy’nin başı bir süredir yasal süreçlerle dertte. Geçtiğimiz günlerde Avrupa Birliği Fikri Mülkiyet Ofisi, Banksy ve Full Colour Black adlı tebrik kartı şirketi arasında süren davada Banksy aleyhine karar verdi. Bu dava, Banksy’nin orijinali Filistin’de bir duvara boyanan Flower Thrower adlı eserinin ticari marka haklarının iptaline ilişkindi. Durum, kimliği gizli olan sanatçının tüm ticari marka kayıtlarını tehdit ediyor.

• Dava: Banksy'nin işlerini tebrik kartları olarak satan Full Colour Black adlı şirket, 2014 yılının ağustos ayında Banksy'nin eserlerini doğrulayan ve yasal temsilcisi olan Pest Control adlı şirketin talebiyle Flower Thrower eseri için alınan ticari marka statüsünün geçersiz kılınmasına ilişkin 2019 yılının mart ayında bir dava açmıştı. Bunun ardından Banksy, Gross Domestic Product adını verdiği yeni bir işe imza atarak eserlerinin satın alınabileceği kendi ticari markasını yarattı. Ticari marka sahiplerinin markalarını ticarette kullanmasını gerektiren yasaya uyum için faaliyete geçen GDP'ye kadar Banksy kendi adıyla üretim ve satış yapmamıştı. Fakat Avrupa Birliği Fikri Mülkiyet Ofisi'nin kararı, Banksy'nin Flower Thrower markasının yalnızca yasayı aşmayı ve pazarda bir pay yaratarak onu korumayı amaçladığını savunuyor. Anlaşılacağı üzere Banksy eserleri için de marka tescili alıyor ve bu yeni karar, Banksy'nin diğer eserleri için Pest Control aracılığıyla yaptırdığı marka tescillerini de riske atıyor. 
   

• Telif hakkı ve ticari marka: Banksy; eserlerinin eğlence, aktivizm ve eğitim maksatlı kullanımlar için kopyalanmasını, ödünç alınmasını ve böyle durumlarda kendisine kredi verilmemesini açıkça teşvik ediyor. Öte yandan telif hakkı ve ticari marka, farklı hakları tanımlıyor. Telif hakkı bir fikir ya da sanat eserini belirli bir süre boyunca koruyan bir statüyü tanımlarken ticari marka, bir ürünün spesifik bir üreticiye ait olduğunu doğrulayarak tüketicilerin sahte ürünler almasının önüne geçiyor. Full Black Colour’ın argümanları da bu fark üzerinden şekilleniyor. Şirkete göre eserleri posterlerden anahtarlıklara düzenli olarak farklı formlarda yeniden üretilen Banksy'nin Flower Thrower adlı eseri, yalnızca bir sanat eseri statüsü taşıyor. Banksy'nin eserleri, kendi başlarına tüketicilerin o ürünün üreticisini anlayabilecekleri ayrıntılar içermiyor. Şirkete göre eserlerini korumak istiyorsa Banksy’nin ticari marka yerine telif hakkı yolunu tercih etmesi gerekiyor. Fakat Banksy, sanatsal duruşun ötesinde kimliğini açık etmesini gerektireceği için eserleri üzerinde telif iddia etmeye pek sıcak bakmıyor. 
   
• Şimdi ne olacak? Banksy'nin ticari marka haklarını korumak için ikinci taraflarla davalık oluşu ilk değil. 2018'in sonunda, Milano'daki Mudec Müzesi'nde gerçekleşen Banksy'nin sanatı - Görsel bir protesto adlı sergiyi organize eden şirketin gerçekleştirdiği promosyon ürün satışları da mahkemeye taşınmıştı. Sergideki eserler orijinal olsa da Pest Control’ün not defteri, kartpostal, silgi gibi promosyon ürünlerin yetkisiz satışının önüne geçmek için açtığı davada Milano mahkemesi, organizatörlerin ticari marka ihlali yaptığına hükmetmişti. Hukukçu Enrica Bonadio, bu davayı haberleştirdiği 2019 tarihli yazısında Banksy'nin sonraki süreçte mahkemeleri ikna edebilmek için ticari markasının pazarda kullanıldığına dair daha güçlü kanıtlar göstermesi gerektiğini söylüyor. Zira ticari marka haklarının korunabilmesi için -Disney’e ait markalarda olduğu gibi- markalı ürünlerin düzenli olarak üretilmesi ve satılması gerekiyor. Bu da yüksek olasılıkla Banksy'nin aktivist duruşuyla çelişiyor.