Batı’da Bilim ve Din İlişkisi

Yazı: Alper Bilgili¹

2013 yılında Türkiye’de yapılan bir PEW anketine göre, ankete katılanların %40’ı bilim ile din arasında bir çatışma olduğuna inanmaktadır.(2) Yine PEW tarafından yapılan başka bir ankette Türklerin %84’ünün “hayatımda din çok önemli bir yer tutar” dediği dikkate alındığında(3) din ile bilim arasında bir çatışma bulunduğu yönündeki tezin Türkiye’de sadece seküler çevreler tarafından kabul edilmediği görülecektir. Kuşkusuz bu sonuçların oluşmasında Batı’daki tartışmaların büyük etkisi bulunmaktadır. Birçok Türk düşünür özellikle Tanzimat’tan sonra Batı’daki bilim-din ilişkisine yönelik tartışmaları yakından takip etmiş, dönemin bilim ile din arasında doğaları gereği bir çatışma bulunduğunu iddia eden eserlerinden etkilenmiştir. Atatürk de dahil olmak üzere son dönem Osmanlı aydınları ve ilk dönem Cumhuriyet kadroları Alman materyalist düşünür Ludwig Büchner’den Amerikalı bilim insanı/tarihçi John William Draper’a kadar birçok Batılı yazardan etkilenmişlerdir.(4) Bu isimler sadece Türkiye’de değil, hem Batı’da hem de Batı’nın izinden gitmeyi hedefleyen ülkelerde ilgi görmüştür. Bugün benzer tezler Richard Dawkins, Sam Harris ve Daniel Dennett gibi isimlerce savunulmaya devam etmektedir.

Her ne kadar bilim ile din arasındaki ilişkiyi çatışma perspektifinden ele alan eserler halk arasında popülerliğini sürdürse de bu pozisyon bir çok bilim insanı ve tarihçi tarafından bilim tarihinin önemli bir kısmını çatışma tezini destekleme saikiyle göz ardı etmekle veya tarihsel olayları çarpıtarak paylaşmakla eleştirilmektedir. John Hedley Brooke, Ronald Numbers gibi tarihçilerin yanı sıra Amerikalı paleontolog Stephen Jay Gould’un eleştirileri bu anlamda değerlidir. Özellikle Gould’un Rocks of Ages adlı eserinde çatışma tezine alternatif olarak sunduğu NOMA (nonoverlapping magisteria) modeli, hem akademik dünyada hem de popüler bilim okurları arasında ilgi uyandırmıştır. Bu modele göre bilim ve din, farklı konularla ilgilenmekte, farklı soruları sormaktadırlar, dolayısıyla meşru alanlarında kaldıkları sürece aralarında bir çatışma yaşanmayacaktır. Gould’un sunduğu alternatif model, tahmin edileceği üzere, bilim ve dinin meşru sınırları hakkında yürütülen tartışmaları da beraberinde getirmiştir.

Bilim ve din ilişkisinin bu ikisine benzer basit modellerle açıklanamayacağı fikrinden hareketle kaleme alınmış birkaç önemli eser tavsiye edip yazıyı sonlandıralım. Ronald Numbers ve Denis Alexander tarafından derlenen Biology and Ideology: From Descartes to Dawkins, biyolojinin geçmişten beri süregelen ideolojik kullanımlarına işaret eder. John Hedley Brooke’un kaleme aldığı Science and Religion ise bilim ile din arasındaki değişken ve karmaşık ilişkiye tarihsel örnekler üzerinden dikkat çekmektedir. Örneğin, Brooke’a göre, bilim ve din arasında çatışma olarak sunulan hadiselerin bazıları aslında farklı bilimsel teoriler arasındaki çatışmalardan ibarettir. Numbers tarafından derlenen ve Türkçeye de çevrilen Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion bilim tarihinin önemli mitlerini eleştirel bir bakışla ele almaktadır. Günümüzdeki tartışmalara derinlik kazandırabilecek bir diğer kapsamlı eser ise Gary Ferngren’in derlediği, Türkiye’de Batı Geleneğinde Bilim ve Din ismiyle yayımlanan çalışmadır. Bu eserler, bilimin dini otorite ile yaşadığı tarihsel çatışmaları dinin doğasıyla açıklama kolaycılığına düşmek yerine toplumsal bağlamı ve iktidar mücadelelerini denkleme dahil etmekte, böylece daha gerçekçi bir resim ortaya koymaktadırlar.

Yazının dipnotlarına buradan ulaşabilirsiniz.