Karaköy'de Rus Mirası: Çatı Kiliseleri

Beyaz Ruslar Kimdir?

1917 Ekim Devriminde Neler Oldu?

Birinci Dünya Savaşı pek çok insanın vatanından koparıldığı ve büyük imparatorlukların bölünmeye başladığı bir dönemdir. Savaş bitmeden başlayan 1917 Ekim Devrimi'yle birlikte Rusya'da Çarlık Sistemi devrilir ve Bolşeviklerin başa geçtiği yeni bir yönetim şekline geçilir. Bu dönem ve sonrasında yaşanan olaylar, 1922-1991 yılları arasında hüküm sürecek olan SSCB’nin temellerini atar. Savaştan kaçan Beyaz Ruslar çeşitli ülkelere sığınır ve önemli bir kısmının yolu İstanbul’a düşer.

Beyaz Rusların İstanbul'a Gelişi

6 Haziran 1920'de Bolşevikler'in Beyaz Ordu'ya yaşattığı mağlubiyet sonrasında Kırım'ın düşeceği belli olur. Böylelikle Kırım'a yönelik olası bir katliam öncesinde ordu ve siviller Fransa desteğiyle tahliye edilir. Kırım'dan ayrılarak İstanbul'a doğru yola çıkan gemiler, çoğunluğu Çarlık Rusya Ordusu mensubu olan mültecileri taşır.

İstanbul Hükümetinin üzerindeki Fransız baskısı nedeniyle Ruslar tutuklanmaz ve mülteci statüsünde kabul edilir. Ancak normalde birkaç parça eşya ve ziynet eşyasıyla göç eden mültecilere göre Rus askerleriyle dolu gemilerin İstanbul'a gelmesinin tehlike teşkil ettiği düşünülür. Böylelikle askerlerin teçhizatları toplanarak ilk olarak Osmanlı donanmasının depolarında muhafaza edilmesine; sonrasında ise Anadolu'daki sivil halka ve askere gönderilmesine karar verilir.

Beyaz Rus Mültecilerin İstanbul'a Gelişi
Fotoğraf: Library Of Congress Arşivi

Savaştan kaçan yüz binlerce mültecinin esasında İstanbul'a götürüldüğünden haberi yoktur. Devrimi desteklemeyen ve Rus Çarı'na yakın olan kişiler Avrupa'ya gitmeyi hedefleseler de; diğer Slav ülkelere geçişin kolaylığından ötürü İstanbul'a demir atmak tercih edilir. Böylelikle 1920'lerde Türkiye'deki Beyaz Rus nüfusunun yüz binleri aştığı tahmin edilir.

Kentin Değişen Çehresi

Devrimden bir süre sonra hafızalardan direniş fikri silinmeye başlar ve İstanbul'da kalan meslek sahibi mülteci Ruslar çeşitli işler kurarak hayata tutunmayı başarırlar. Özellikle Beyoğlu ve Galata bölgelerine yerleşen Ruslar, kentteki kültür, edebiyat, sanat, eğlence, moda ve yemek gibi sektörlerin gelişmesine katkıda bulunur. Ahmet Hamdi Tanpınar, Beyoğlu'nun değişmeye başlayan çehresini şu şekilde ifade eder:

"Beyoğlu’nda bir yığın lokanta, bar, dansing açılmıştı, ağırbaşlı İstanbul efendilerinin bir vakitler gazetelerini okuyarak, alçak sesle dünya gidişi hakkında bedbinliklerini birbirlerine naklettikleri, sabah kahvesi ve akşam çayı içtikleri İstanbul kahveleri manzaralarını değiştirmişlerdi. Beyaz Kafkas ceketli, ayağı siyah çizmeli, bol pudra içindeki kumral ve beyaz yüzleri düz çizgili, ince, eski hanımlarımızın kullandığı yemenileri andıran eşarplara sarılmış narin Rus kadınları ve kızları, çoğu prenses, kontes, yahut, yüksek burjuva ailesine mensup olduklarını iddia ediyorlardı!"

Ruslar Beyoğlu'nun modernleşmesine katkı sunan mağazalar, pastaneler, fırınlar, kasaplar, çamaşırhaneler, avukat büroları, dişçi ve doktor muayenehaneleri gibi yüzlerce işletme açarlar. Bununla birlikte seçkin restoranlar, kabareler, kafeteryalar da kentte görülmeye başlar. Ruslar tüm bu yönleriyle Beyoğlu'nun sosyal, kültürel ve ekonomik hayatında derin izler bırakır.

Beyaz Ruslara Kalan Kiliseler

"İlk göçmenler gelmeye başlamış. Biliyorsunuz Beyaz Ruslar, bizim Rusya’da vardı. O zaman ilk kez geldi göçmenler, burada yaşadılar. Çok kişi gelmiş, lojmanda yer yokmuş. Nöbetleşe yatanlar varmış. Ama gitmemişler. Çünkü bu kilise geldikleri yerde de var... En tanıdıkları yer kilise."