Big Tech’in Napolyonları

Yazan: Bill Emmott

LONDRA - Şirketler uzun zamandır "kilit kişi riskini" yönetmek, hatta üst düzey yöneticilerini ölüm, hastalık veya yaralanma yoluyla kaybetme olasılığına karşı sigorta yaptırmak zorunda. Ancak kripto borsası FTX'in çöküşü, Meta'nın düşen hisse fiyatı ve Elon Musk tarafından devralınmasının ardından Twitter'da yaşanan kaos, "kilit kişilerin" çok daha farklı bir tehlike oluşturabileceğini gösteriyor. Buna "Napolyon kurucu" riski diyelim. Belki de yatırımcılar ve kredi verenler, yıldız bir girişimcinin bir gün benmerkezci bir diktatöre dönüşmesi ve bu yolda para yakması riskini karşılamak için bir prim talep etmeliler.

Tabii, bu yeni bir risk değil. İş dünyası tarihi, şirket fonlarını kötüye kullanan yöneticiler ve olgun, halka açık şirketlerin kendi oyuncakları olmadığını fark edemeyen başarılı girişimcilerle dolu. Ancak her iş döngüsünde, eski derslerin yeniden öğrenilmesi gerekiyor gibi görünüyor.

Bu yüzyılın başında yaşanan dot-com çöküşünün ardından, ünlü ABD’li yatırımcı Warren Buffett, "Kimin çıplak yüzdüğünü ancak sular çekildiğinde anlarsınız." şeklinde bir esprili bir yorum yapmıştı. Modern iş döngüsü işte böyledir: İyimserlikten kötümserliğe ve yükselişten çöküşe doğru sonsuza kadar akar. Yine de Buffett, iyimser gelgitlerin önlem alınması gereken anlar olduğunu da eklemiş olabilir. Çıplak gerçekle yüzleştiğinizde, paranız çoktan gitmiş olabilir.

Bu durum Sam Bankman-Fried ve bu yılın başlarında 32 milyar dolar değer biçilen FTX için de geçerliydi. Çok az kişi şirketin çöküşünden para kaybedenlerle aynı acıyı paylaşacaktır. Bankman-Fried'in olgun bir kripto versiyonu sunma iddiasına rağmen, ilgili herkes bunun bir kumar olduğunu bilmeliydi. Bankman-Fried'in savurgan yaşam tarzına dikkat eden herkes onun bir Buffett olmadığını görmeliydi.

Yatırımcıların bu tür vurgunculara karşı önlem alması elbette zor. FTX gibi bir şirketi destekleyenler, büyük ödül potansiyeli olan yüksek riskli bahisler arıyor. Yine de akıllı bir yatırımcı, bir vurguncunun adeta bir korsana dönüştüğüne dair işaretleri tespit edebilmeli. Bankman-Fried ile ilgili ipuçları ise her yerdeydi: Şirketini Bahamalar'daki bir çatı katından birkaç yakın arkadaşıyla birlikte yönetiyordu.

Aynı şekilde, eski Birleşik Krallık Başbakanı David Cameron da Greensill Capital'daki yüksek ücretli danışmanlık pozisyonunda bir şeylerin ters gittiğini, şirket 2021'de iflas etmeden çok önce görmüş olmalıydı. Her şeyden önce, şirketin Avustralyalı vurguncu kurucusu Lex Greensill'in, hepsi şirket hesabında tutulan dört özel jetle ne işi vardı ki?

Yatırım tamamen bilinmeyen bir gelecek üzerine bahis oynamakla ilgili olduğundan, güven, itimat ve satıcılık oyunun büyük bir parçası. Yatırımcılar görünürde iş planlarını destekliyor olsalar da, bu plana olan inançları genellikle bir kişiye olan inançlarına bağlı. Theranos'un dolandırıcılık suçundan hapis cezası alan kurucusu Elizabeth Holmes, firmasının tanı testi endüstrisinde devrim yaratacak bir teknoloji geliştirebileceğine inanmış ya da inanmamış olabilir. Ancak önemli olan, yatırımcıları mucizevi vizyonunun yeterli parayla gerçekleşebileceğine ikna edebilmesiydi.

Dolandırıcılık veya hayalperest düşüncelerden kaynaklanan kayıplara karşı temel savunma geniş bir portföydür. Tüm risk sermayesi endüstrisi, yeterince dişli start-up’lar üzerine bahis oynarsanız, nadir başarı hikâyelerinden elde edilen kazançların, tüm fiyaskolardan ve sahtekârlardan kaynaklanan kayıplardan çok daha ağır basacağı fikrine dayanır. Ultra ucuz sermayenin uzun dönemi boyunca- teknoloji firmalarına sunulan potansiyel küresel pazarlarla birlikte - satış konuşmaları daha çekici ve bahisler çok daha büyük hâle geldi. Ancak temel ilkeler her zaman aynı olmuştur.

Meta'nın Mark Zuckerberg'i ya da Twitter'ın Elon Musk'ı gibi savaşta katılaşmış süperstar girişimciler söz konusu olduğunda meselenin içinden çıkmak daha zor bir hâle gelliyor. Son yirmi yılda kendilerini kanıtlamış olan bu kişiler, artık start-up kurucularından çok kıdemli CEO'lara benziyorlar. Yine de Napolyon Bonapart'ın 1812'de Rusya'nın felaketle sonuçlanan işgalini başlattığında da siyasi ve askerî bir gazi olduğunu hatırlamakta fayda var.

Başarı başarı üzerine eklendikçe, milyarlar biriktikçe ve imparatorluklar büyüdükçe iki şey gerçekleşir. Birincisi, iş -ya da Musk'ın durumunda iş imparatorluğu- profesyonel yöneticilere, resmî yapılara ve denge mekanizmasına ihtiyaç duyacak kadar büyük ve karmaşık hâle gelir. Ancak ikinci olarak, sıfırdan milyarlarca dolarlık şirketler kuranlar genellikle bir hak ve dokunulmazlık duygusu sergilemeye başlarlar ve sanki tüm bu durum sadece vizyonlarını engellemiş gibi davranırlar.

Uzun yıllar süren ucuz sermaye -ve görünürdeki sürekli yükseliş- bu eğilimi gizledi. Güzel zamanlar o kadar uzun sürdü ki, birçok yatırımcı temel bilgileri unuttu; yeni sektörlerde istihdam yaratıldığını ve büyüme sağlandığını görmekten mutlu olan politikacılar ise, kampanya bağışlarının ana kaynağı hâline gelen teknoloji milyarderlerine karşı fazla hoşgörülü davrandılar.

Meta bunun tam bir örneği. Şirketin hisselerini elinde bulunduran herkes, şirketin çift sınıflı hisse yapısının risklerinin farkında olmalıydı. Zuckerberg tüm hisselerin yalnızca %13'üne sahip olmasına rağmen, oy hakkına sahip hisselerin yaklaşık %55'ine sahip ve bu nedenle şirketin karar alma sürecinde tam yetkiye sahip.

Güzel zamanlarda, Alphabet (Google) gibi diğer teknoloji firmaları tarafından paylaşılan bu yapı mantıklı görünmüş olabilir. Ancak Meta'nın hisse fiyatının geçtiğimiz yıl dörtte üç oranında düşmesi ve Zuckerberg'ün sanal gerçeklik deneyimi (metaverse) yaratmak için milyarlarca dolar yatırım yaparak şirketle adeta bahis oynamasıyla birlikte yatırımcılar, suçlanacak tek taraf kendileri olsa da ayaklanmış durumda.

Musk ya da ona kredi verenler ve yatırımcılar bu dersi dikkate alacak mı? Musk'ın Twitter'da şu ana kadar sergilediği davranışlar, ilgili herkesin pahalı bir eğitimden geçeceğini gösteriyor.   Şirket, çalışanlarının yarısını işten çıkardı ve bu süreçte muhtemelen istihdam yasalarını ihlal etti. Şimdi Twitter'ı 44 milyar dolarlık satın alma fiyatını haklı çıkaracak kadar kârlı hâle getirmenin bir yolunu bulması gerekiyor. Bu zorlu bir iş. Twitter'a gösterilen genel ilgi artmış olsa da, platformun ana gelir kaynağı olan birçok üst düzey reklam veren, kampanyalarını askıya almış durumda.

Napolyon, Moskova'dan geri çekildikten sonra bazıları üstün beceriyle olmak üzere daha fazla savaşa girdi, ancak yenilmezlik konusundaki ünü asla geri gelmedi. Çıplak bir imparatoru kimse görmezden gelemez.

Bill Emmott, The Economist’in eski genel yayın yönetmeni ve Küresel Pandemi Sonrası Politika Komisyonu eş direktörü.

Telif hakkı: Project Syndicate, 2022.

www.project-syndicate.org

Not: Bu makalede yer alan tüm görüşler yazarlara ait olup, Aposto'nun editoryal bakış açısını yansıtmamaktadır.