Bir sıfat olarak 'kadın': Kadınların başarısı kime ait?

Okuma alışkanlığım—hâlâ ve hep—meraka dayalı. Bir konunun, kavramın, meselenin ya da kişinin peşine düşünce hemen okunacaklar listesi yapmaya başlıyorum. Böylece birbirinin peşine takılan kitaplar, tren vagonları gibi ardı ardına sıralanıyor. Merakımı celp eden konuya ya da kişiye dair türlerarası okumalar, başka dillere de uzanıyor kimi zaman. Okumanın yanına dinleme ve izleme listeleri de ekleniyor.

Kitaplığımı türlere göre yerleştirmiş olsam da sıklıkla tematik düzenlemeler yapıyorum, bu yeni raflar benim için çok zihin açıcı bir okuma serüveni yaratıyor.

Tematik okumaların metinler ve türler arası göndermelere olanak vermesi, birden çok kitabı aynı anda okumayı ve kitaplara derkenarlar yazmayı da beraberinde getiriyor. Bu yazı dizisi de biraz bu notlardan, biraz da Instagram hesabımda #masalarıunutmayalım etiketiyle yaptığım paylaşımlardan doğdu. Bundan böyle ayda bir Aposto Kitap'ın Derkenar kanalında bunları paylaşacak, kitaplara filmler, belgeseller ve podcastler de ekleyeceğim.

Bir sıfat olarak 'kadın'

Kadın sözcüğünün sıfat olarak kullanılmasına hep karşı çıktım. Bu kullanım kimi mesleklerin ve uzmanlıkların bir zamanlar sadece erkeklere ait olmasıyla ilgili elbette. Devir değişti ama bazı kullanımlar hâlâ değişmedi. Soru ve bence yanıtı da çok net: 

Yazar (sadece) erkek mi ki “kadın yazar” diye bir tamlama olsun?

Sanatın pek çok alanında kadınlara yer açılmaması, sanat ve edebiyat tarihi yazımında kadınların gözardı edilmesi üzerine yazılmış, kadınların eserlerini ve yaşamlarını görünür kılan kitaplara ve farklı bakış açılarıyla düzenlenen sergilere, panellere ihtiyacımız var. Kadınları kanon dışına itmeyen bir sanat ve edebiyat tarihi yazımının yollarını bulmaya da...

Geçen yıllarda Meşher’de Deniz Artun’un küratörlüğünde açılan ve ezber bozan bir sergi olduğunu düşündüğüm Ben Sen Onlar Türkiye resim tarihine çok kıymetli bir katkı sunmuştu. Yine yakın zamanda SSM’de açılan ve Melek Celâl Sofu’yu yakından tanımamızı sağlayan Unutulmuş Bir Cumhuriyet Kadını: Bütün Yönleriyle Melek Celâl sergisi de büyük bir boşluğu doldurdu. Her iki serginin de nefis kitapları var. Bakmanızı öneririm.

Gelelim kitaplara

Sanatçı kadınlar ve feminist sanat tarihi yazımı konusunda Türkçeye çevrilen kitapların sayısında belirgin bir artış var. Türkiye’de de bu konuda düşünen, konuşan, yazan sayısı giderek artıyor, sanatçı kadınların eserlerine ve yaşamlarına dair daha çok sergi açılıyor ki bunların hepsi sevindirici.

Neden Hiç Büyük Kadın Sanatçı Yok? | Linda Nochlin

İlk kitap, alanın vazgeçilmezi. Bu basım Linda Nochlin’in 1971’de yayımlanan aynı başlıklı çığır açan makalesinin 50. yıldönümü için yapılmış. Ahu Antmen’in çevirip önsöz ekleyerek Türkçeye kazandırdığı kitap, sanat alanında kadınların neden yok sayıldıklarını, bu alandaki eril egemenliği kırmak için neler yapılabileceğini düşünmemizi sağlıyor. Kitapta Linda Nochlin’in ilk makaleden 30 yıl sonra yazdığı bir yazı ve feminist sanat tarihi konusunda yakın zamanda çıkan yayınlardan bahseden bir okuma listesi de yer alıyor. Catherine Grant tarafından yazılan sunuş da aradan geçen 50 yılda sanat tarihi yazımında kadınların nereye konumlan(ama)dığını anlamamıza yardım ediyor.

• Okuma notu: Kitabın Türkçede yayımlanmasından sonra Argonotlar’da makaleyi değerlendiren bir soruşturma yapılmıştı; konuya ve soruya çok önemli katkılar getiren bu soruşturmayı da okumanızı öneriyorum.

Sanatçı Kadınların Kısa Öyküsü | Susie Hodge

Susie Hodge’un kaleme aldığı Sanatçı Kadınların Kısa Öyküsü (Çev. Deniz Öztok) ana akımlara, eserlere, dönüm noktalarına ve temalara yönelik bir cep kılavuzu. Sayfa tasarımı da bu dört başlığı birarada okuyabileceğimiz ve aralarında bağlantı kurabileceğimiz biçimde yapılmış. 

Kitabın "Dönüm Noktaları" bölümünün sadece başlıklarını okumak bile kadınların sanat alanında var olmak ve görünmek için ne kadar büyük bir çaba gösterdiğini kolayca anlamamızı sağlıyor. Eserler bölümünde sanatçılar hakkında verilen kısa bilgiler, sanatçının ve eserinin sanat tarihinde nereye konumlandığını gösteriyor. 

• Not almalı: Burada Olmak Muhteşem adlı şahane roman sayesinde tanıştığım, sanatçı kadınlar üzerine yeniden düşünmeme ve bu yazıyı yazmama vesile olan ressam Paula Modersohn-Becker’le kitabın sayfaları arasında karşılaşmak girişte bahsettiğim birbirini besleyen okumalara örnek olduğu gibi benim için de çok özel bir sürprizdi.

Burada Olmak Muhteşem | Marie Darrieussecq

Marie Darrieussecq, Paula Modersohn-Becker’in kısacık hayatını son derece özgün biçimde anlattığı Burada Olmak Muhteşem’de  ressamdan geriye kalan mektupları, günlükleri ve resimleri, J. M. Coetzee’nin dediği gibi “ateşli bir zeka”yla yorumluyor. Anlatı, biyografi türüne getirdiği yeni biçim açısından da övgüye değer. Ama asıl etkileyici olan bir kadının gözünden ve kaleminden başka bir sanatçı kadını tüm yalınlığı ve gerçekliğiyle okumak. 

• Kitabın çevirmeni Sosi Dolanoğlu’na da bu muhteşem çeviri için teşekkür ederim.

Arka kapakta yayınevi tarafından yazılan cümlenin bu yazının konusu olan diğer kitaplara göz kırpmasını da heyecan verici buldum: 

“Marie Darrieussecq’in bu aydınlatıcı ve dokunaklı anlatısı modernizmde önemli bir figür olarak ele aldığı Paula Modersohn-Becker’in itibarını yeniden canlandırıyor ve kadınların kültürel tanınırlık ve sanatsal kariyer inşa etmeleri konusunda karşılaştıkları zorluklara ışık tutuyor.”

• İzleme önerisi: Neue Galerie New York ve Chicago Sanat Enstitüsü tarafından Haziran 2024’te açılan Paula Modersohn-Becker: Ich bin Ich / I Am Me adlı serginin videosunda küratör Jill Lloyd, Paula Modersohn-Becker’in öne çıkan resimlerini anlatıyor.

Foto Galatasaray | Tayfun Serttaş

Sadece Beyoğlu’nun değil, İstanbul’un da en ilginç fotoğrafhanelerinden biri olan Foto Galatasaray’a uğramadan geçmeyelim isterim. Stüdyonun hikayesinden çok, bu stüdyonun adını duymamızı sağlayan Maryam Şahinyan’dan bahsetmek istiyorum. 

Eğitimine ekonomik nedenlerle ara vermek zorunda kalan Maryam Şahinyan, küçük yaşta babasının yanında stüdyo fotoğrafçılığının tüm inceliklerini öğrenmiş ve babasının ölümünden sonra stüdyoyu tek başına işletmiş. Türkçe ve Ermenice dışında Fransızca ve İtalyanca da bilen Şahinyan, Türkiye fotoğrafçılık tarihinde ayrıksı bir yerde duruyor. 

Tayfun Serttaş’ın kaleme aldığı Foto Galatasaray, Maryam Şahinyan ve Foto Galatasaray’ın arşivi aracılığıyla İstanbullu stüdyo fotoğrafçısı bir kadının yarım asırlık mesleki geçmişini görmemizi ve Beyoğlu ve İstanbul’un sosyo-kültürel değişimine de tanıklık etmemizi sağlıyor. Kitaptaki birbirinden ilginç fotoğraflar, özellikle kadınların dönemin muhafazakar koşullarında fotoğraf çektirmek için bir kadını tercih etmelerinin nedenlerini de ortaya koyuyor. Sadece kadınların değil toplum tarafından ötekileştirilmiş pek çok kişinin Foto Galatasaray'ı tercih etmesi stüdyoya gelenlerin rahat edebildiğini gösteriyor.

• Not almalı: 2011’de Salt Galata’da sergilenen bu arşivle ilgili görüntülere buradan ulaşabilirsiniz.
• Dinleme önerisi: Tayfun Serttaş’ı dinlemek de okumanıza katkı sağlayacaktır.

Çocuklar ve herkes için

Çocukları unutmadım elbette... Zira yetişkin kitapları yetişkinler içindir, çocuk kitapları ise herkes için:

• "Dünyada İz Bırakan Kadınlar" serisinden Kari Herbert'in Biz Sanatçıyız’ı (Çev. Özge Ilık) şahane çizimleri ve merak uyandıran metinleriyle çocuklar için olduğu kadar kadın sanatçıları merak eden yetişkinler için de etkileyici bir kitap. Kitaba eklenen terimler sözlüğü ve eser listesi de herkesin işine yarayacak.

Sanatçı kadınlardan söz etmişken, şiirleri, resimleri ve hayat karşısındaki duruşundan çok etkilendiğim Etel Adnan’a da selam etmek istedim. Kendisiyle yapılan söyleşiyi aşağıda bulabilirsiniz:

Ülkemizde her gün kadın cinayetleri işlenir ve çocuklar istismar edilirken baskıya ve şiddete teslim olmamak için sesimizi çoğaltmaya devam etmeliyiz. Kitapların yayımlanmasında, sergilerin hazırlanmasında ve bütün bunların bize ulaşmasında emeği geçen kadınlara şükranla...