Bizans Sivil Mimarisinin Kapadokya’daki Seçkin Örnekleri

Yazı: Fatma Gül Öztürk Büke

18. ve 19. yüzyıllarda Batılı gezginler Doğu’ya yaptıkları seyahatleri sırasında Kapadokya’dan geçerler. Bu gezginlerin öncülerinden olan Paul Lucas, 1714 tarihli bir gravürde, bugün ‘peribacası’ olarak adlandırılan volkanik oluşumları, tepelerinde çeşitli Hristiyan figürlerinin büstlerinin olduğu koniler olarak resmeder. Lucas, Kapadokya’nın bu ‘tuhaf’ doğasının büyük bir manastır topluluğunu barındırmış olabileceğini düşünür.(1) Gerçekten de, eşine az rastlanılan kaya oluşumları, bu kayaların yontulması yoluyla açılmış çok sayıdaki kilise ve buradaki duvar resimleri nedeniyle, Batılı gezginler tarafından ilk kez keşfedildiği 18. yüzyıldan 20. yüzyılın sonuna kadar, Kapadokya münzevi keşişlerin ve manastır topluluklarının barındığı bir inziva ve ibadet yeri olarak görülmüştür.(2) Kapadokya’nın bir manastırlar merkezi olduğu fikrinin yerleşmesinde ayrıca iki etmen etkili olmuştur. Bunlardan biri, 4. yüzyılda Doğu’da manastır sisteminin oluşumunda önemli rol oynamış olan Büyük Basileios’un Kayserili olmasıdır.(3) Diğeri ise, bölgede ‘yeraltı şehirleri’ olarak bilinen ve en tanınmışlarının Derinkuyu ve Kaymaklı’da bulunduğu çok katlı yeraltı yerleşimlerinin varlığıdır. Tüm bunlar; yüzlerce kayaya oyulmuş kilise ve henüz tamamına ulaşılamamış yeraltı şehirleri Kapadokya’yı ruhani veya dünyevi nedenlerle başvurulacak bir sığınak olarak öne çıkarmıştır. Ne var ki, Kapadokya’nın bir manastırlar merkezi olduğunu doğrulayacak fiziksel veri sınırlıdır ve yazılı belge bulunmamaktadır.(4) Öte yandan, Kapadokya ile ilgili olarak yaratılan bu algı çok önemli başka bir konunun dikkatlerden kaçmasına neden olmuştur: Bizans sivil mimarisi.