“Blockchain”; döngüsel ekonomi için fırsat mı, tehlike mi?

Herkese merhaba. Geleceğe Dönüş serisini hatırlayanlarınız vardır. 1989 yılında sinemalarda yer alan ve film içerisinde 1985’ten 2015 yılına seyahat ederek geleceğin nasıl bir yer olacağına dair hepimizin aklında bir tasvir yaratan filmin ikinci bölümünde, yönetmen Robert Zemeckis geleceğe dair “doğru olma ihtimali düşük” tahminler yapmak istemese de, 2015 yılında dünyanın nasıl bir yer olacağı ile ilgili bilimsel olmasa da bir araştırma gerçekleştirmişti. Bu sayede uçan kaykaylar, hologram reklam panoları veya farklı giyilebilir teknolojilerle o zamanlar tasvir edilen gelecek, beklentileri karşıladı mı, yoksa çok daha ileride miyiz? Uçan kaykaylar ile ilgili gelişmeler olduğunu biliyor olsak da, bugünkü konumuz hepimizin devamlı duyduğu, bazılarımızın fazlası ile içinde olduğu, bazılarımızın ise hala anlamlandırmaya çalıştığı dijital teknolojiler üzerine. Özellikle de iklim krizi ile mücadeledeki yeri üzerine yürütülen çalışmalar dolayısı ile Blockchain teknolojisi.

Blockchain, NFT, metaverse ve daha birçok yeni nesil dijital teknolojiye kaynak olması dolayısı ile hayatımızı fazlası ile değiştirecek gibi görünüyor. Bu değişimlerin çevresel, sosyal ve ekonomik etkileri ise bu yazımızda tartışmaya çalışacağımız en kritik konu başlıkları. Bu tartışmalara geçmeden önce Blockchain teknolojisini basitçe anlamaya çalışıp, ardından da bu teknolojinin döngüsel ekonomi içerisindeki yerini, iklim krizi ile mücadelede nasıl bir etkisi olabileceğini ve elbette olumlu/olumsuz yanlarını özetlemeye çalışacağız.

Blockchain nedir?
Blockchain teknolojisini IBM’in büyük bir defter tanımlaması ile anlamak çok daha kolay diye düşünmekteyiz. Blok olarak adlandırılan birbirine bağlı işlemler, tek bir merkezi güç tarafından kontrol edilmeyen bir yapı gibi tanımlarla aklınızı karıştırmadan IBM’in tanımını direkt olarak paylaşalım;

“Blockchain bir iş ağındaki işlemlerin kaydedilmesi ve varlıkların takip edilmesi sürecini kolaylaştıran, paylaşılan ve üzerinde değişiklik yapılamayan bir büyük defterdir. Varlıklar somut (ev, araba, nakit, toprak) veya soyut (fikri mülkiyet, patent, telif hakları, marka) olabilir. Değerli hemen hemen her şey bir blockchain ağında izlenebilir ve üzerinde işlem yapılabilir, bu da riski azaltır ve işe dahil olan tüm maliyetlerin düşürülmesini sağlar.”

Tanımdan da anlaşılacağı gibi bu teknoloji aslında bilgi akışını güvenilir ve dışarıdan herhangi bir müdahaleye izin vermeden yapmamıza olanak tanıyan bir sistem. Günümüz dünyasında bilgi akışlarının ne kadar önemli olduğunu hatırlatmamıza gerek yok diye düşünmekteyiz. Herhangi bir konu ile ilgili milyarlarca veri akışının olduğunu düşündüğünüzde, bu verilerin yani bilgilerin daha güvenli, kimse tarafından manipüle edilmediğini bilmek ve bu bilgi blokları olarak adlandırılan her adımın birbiri ile bağlantılı olması dolayısı ile tek tek izlenebilir olması elbette her şeyi değiştiren, yıkıcı bir teknoloji olabilir.

Blockchain aslında kripto paraların temel altyapısını oluşturmakta. Fakat bu yazımızda kripto paralara değinmeyecek, konuyu blockchain teknolojisinin iklim krizi ile mücadelede, döngüsel ekonomi süreçlerinde ne gibi kullanım alanları olduğunu anlama üzerinden yürüteceğiz.

Döngüsel ekonomideki kullanım alanları ve fırsatlar
Blockchain teknolojisi döngüsel bir ekonomi tasarlanması noktasında 2 ana noktada kendine yer buluyor. İlki ürünlerin malzeme seçim noktasından başlayıp üretim süreçlerini, lojistik süreçlerini yani özetle tüm iş akışlarını izlememize olanak tanıyan bir sistem olarak kullanılıyor. Satın alım yapacağınız üründe hangi malzemelerin kullanıldığı, üretim sırasında fosil yakıt kullanılıp kullanılmadığı, lojistik süreçlerinde ne kadar karbon salımına sebep olduğu ve hatta doğru işlenen bir süreç ile üretim sırasında atık olarak ortaya çıkan malzemelerin nasıl yeniden değerlendirildiğine kadar tüm adımları izlememize olanak tanıyan bir sistem sizce de çok değerli olmaz mı?

İkinci kullanım ise ilki ile bağlantılı olarak, pozitif davranış değişikliğine sebep olacak bir sistem. Yukarıdaki gibi her aşamayı detaylıca inceleyebileceğiniz, doğaya ne kadar zarar verildiğini, geri dönüştürülmüş materyal kullanılıyor etiketinin gerçekten de doğru olduğunu gördüğünüz bir satın alım süreci, hepimiz üzerinde pozitif bir etki yaratacaktır. Bunun yanında tüketiciler ne kadar daha dikkatli ve farkında olarak satın alım yaparsa, üreticiler de ister istemez bu teknoloji ile kayıt altında tutulan süreçlerini daha zararsız ve doğaya uyumlu hale getirmek isteyeceklerdir. Hatta gerçekten doğru tasarlanmış bir sistem ile bugün belki de farkında olmasak da en büyük tehlikelerden olan “green washing”in de önüne geçmek için blockchain çok değerli bir teknoloji olarak gücünü artıracaktır.

Bunlar elbette şu an halen test aşamasında olan süreçler. Bunun sebebi ise içinde bulunduğumuz ve köklerini fazlası ile derine işlemiş olan lineer ekonominin blockchain teknolojisini sınırlıyor olması. Operasyonel sıkıntılar, büyük ölçekte denemelerin şu an için mümkün olmaması, işleyen süreçlerin “tehlikeye” girecek olma ihtimalinden dolayı özellikle tedarik zinciri süreçlerinde blockchain teknolojisi beklenildiği hızda kullanım alanını genişletemiyor.