Boynu eğik çizgilerin yükü ağırdır, saygıda kusur etmeyelim

“…
Biz senin kentine ağarız / Bir kadın uzun saçlarını açar ne kadar
artık.
Ben seni çıkarım, belki o balkonları // çekilir odaları denizin / 
Bir yeldeğirmeni havayı döver.
Ey eski zamanları hatırlamak.
…”

İlhan Berk, 1. Balad

İkinci Yeni şiirinde ayraç, kısa çizgi ve dipnotlarla geliştirilen yazım sapmalarına çok sık başvurulmuştur. Bu yaklaşımın bir başka örneğine, İlhan Berk’in şiirlerinde kullandığı bir, iki ve üç eğik çizgiden oluşan yazım sapmalarında rastlarız. “İlhan Berk'in şiir dilinde sapmalar ve deformasyon” başlıklı doktora tezinde Dr. Şaban Çobanoğlu, Berk’in şiirlerinde eğik çizgilerin, anlamı daha da karartmak için kullanılan birer yazım sapması konumunda olduklarını belirtir, eğik çizgilerin, anlamı kırarak şiir dilini sıfır noktasına indirdiğini ileri sürer. İlhan Berk, Us Çarşafı şiirinde de görüleceği üzere üç eğik çizgi (///) kullanmış ve sadece bu kullanımlardan sonra yükleme yer vermiştir: 

“…
MISIRBALIKLARI prenses nefertiti / cebi kuş üzümüyle
dolu izmirli tüccar ///. mısırkalyoniğne (devam)
baktım geçiyordu
durdum isyana bir beyaz bir esmer”

İlhan Berk’in anlayışına göre, “hiçten doğan” şiir, işte bu şekilde yazılmaktadır.

İlhan Berk’in şiirinde rastladığımız eğik çizgi işareti, dil bilgisi başta olmak üzere, adres ve tarih yazımlarında, edebiyat, bilişim sektörü, mühendislik ve matematik alanlarında kullanılan ve üstlendiği görevlerle yazının ifade gücünü ve anlaşılabilirliğini artıran çok işlevsel bir noktalama işaretidir. Bu nedenle işlevleriyle sırtında ağır bir yük taşıyan eğik çizginin kullanımına göstereceğimiz özen, yazımızın kalitesine de yansır.

• Eğik çizgi (İng. Slash) bir çizgiye eğim verilerek oluşturulmuş, yatay bir noktalama işaretidir. Birçok dilde eğik çizgi, genellikle “dışlayıcı” (örneğin, E/H yalnızca evet veya hayır için onay verir, her ikisi için değil) ya da “kapsayıcı” olarak "veya" bağlacı yerine kullanılır. 
• Eğik çizgiye bazen isimlendirme anlaşmazlıklarından kaçınmak için de başvurulabilir: “Asurlu/Keldani/Süryani”, “Kızılderili/Yerli Amerikalı”.

Köken olarak eğik çizgi, Ortaçağ'da bir bıçak veya silahla yapılan kesme hareketi anlamına gelen Fransızca kökenli esclachier sözcüğünden türetilmiştir. Ortaçağ el yazmalarında eğik çizgiler, günümüzde çok yaygın olarak başvurduğumuz virgülün yerine kullanılıyordu. 

Uzun süreden beri kullanılmasına karşın bir bölümleme ve ayırma işareti olan eğik çizgiye yazım kılavuzlarında yakın bir geçmişe kadar yer verilmemiştir. Dilimizde bu noktalama işaretine ilk kez 1993’te Ana Yazım Kılavuzu’nda iki maddeyle değinildiğini görüyoruz. 1996’da yayımlanan İmlâ Kılavuzu’nda beş maddeyle bu işaretin görevleri sıralanmış, günümüzde geçerli olan TDK Yazım Kılavuzu’nda ise yedi maddeyle kullanım yerleri şu şekilde açıklanmıştır:

Eğik Çizgi ( / )

1. Dizeler yan yana yazıldığında aralarına konur: Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak / Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak / O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak / O benimdir, o benim milletimindir ancak. (Mehmet Akif Ersoy)

2. Adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasına ve semt ile şehir arasına konur: Altay Sokağı No.: 21/6 Kurtuluş / ANKARA

Ülke adı yazılacağında ise:

Atatürk Bulvarı No.: 217
06680 Kavaklıdere / Ankara
                               TÜRKİYE

3. Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: 18/11/1969, 15/IX/1994 vb.

4. Dil bilgisinde eklerin farklı biçimlerini göstermek için kullanılır: -a /-e, -an /-en, -lık /-lik, -madan /-meden vb.

5. Genel ağ adreslerinde kullanılır: http://tdk.gov.tr

6. Matematikte bölme işareti olarak kullanılır: 70/2=35

7. Fizik, matematik vb. alanlarda birimler arası orantıları gösterirken eğik çizgi araya boşluk konulmadan kullanılır: g/sn (gram/saniye)

Ters Eğik Çizgi ( \ )

Bilişim uygulamalarında art arda gelen dizinleri birbirinden ayırt etmek için kullanılır: C:\Belgelerim\Türk İşaret Dili\Kitapçık.indd

Yazım kılavuzlarında noktalama işaretleri

Yazı yazmaya dayanan mesleklerde yazım kılavuzları, başvuru kaynaklarının başında gelir. Özellikle noktalama işaretlerinin görevleri ve kullanım yerlerinin açık, tutarlı ve anlaşılır bir dille yazılması önem taşır. Resmî yazım kılavuzları, yazışma kuralları kitapçıkları ve bazı yayınevlerinin ürettiği yazım kılavuzlarında görülen başlıca sorunlar, özellikle noktalama işaretleri üzerinde yeterince titiz bir çalışma yapılmaması ve hangi kuralın niçin öyle yazıldığına dair bir bilgi verilmemesinden kaynaklanmaktadır. 

Örneğin, TDK Yazım Kılavuzu’nda “eğik çizgi” maddesinde, “Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: 18/11/1969, 15/IX/1994 vb.” yazarken, aynı Yazım Kılavuzu’nda “nokta” maddesinde şöyle diyor:

“Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için nokta konur: 29.10.1923” diye yazıyor. Bakanlıkların resmî yazışma genelgeleri de birbiriyle uyuşmuyor. A Bakanlığı, tarih, gün, ay ve yıl rakamla aralarına (/) işareti konularak yazılır, derken; B Bakanlığı, tarihin rakamla yazılması durumunda gün, ay ve yıl arasına eğik çizgi (/) ya da nokta (.) sembolü konulur."

TDK Yazım Kılavuzu’na göre eğik çizgi, “adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasına ve semt ile şehir arasına konur: 
Altay Sokağı No.:21/6 
Kurtuluş / ANKARA”

Bu verilen örnekte eğik çizgi iki farklı şekilde (boşluk verilerek ve boşluk verilmeyerek) kullanılmış, ancak aradaki bu farkın nedeni açıklanmamış, okuyucunun verilen örnekten çıkarım yapması beklenmiştir. Oysa böyle bir maddenin yoruma açık bırakılmayacak bir şekilde, net olarak dile getirilmesi gerekir.

Doç. Dr. Yusuf Sülükçü’nün “TDK’nin Yazım Kılavuzu’ndaki Noktalama İşaretleri Hakkında Bir İnceleme ve Tespit Edilen Problemler için Öneriler” adlı makalesinde, TDK Yazım Kılavuzu’ndaki noktalama işaretleri maddelerinde ifade sorunu bulunan ya da hatalı görülen kuralları (36 tane sorunlu madde ve uyarı saptanmış) tartışmaya açmış, önerilerde bulunmuştur. Eğik çizgi ile ilgili 5 sorun saptamıştır. Bu sorunların temelinde, aralarda boşluk kullanılıp kullanılmaması konusunda maddelerin yeterince açık ve anlaşılır yazılmaması yatmaktadır. Yazım Kılavuzu’nda “eğik çizgi” maddesinde saptanan tutarsızlık ve kapalı anlatımlara son vermek adına sunulan bu önerilere bir göz atalım:

1. Dizeler yan yana yazıldığında eğik çizgi, mısralar ile arasına birer harflik boşluk bırakılarak konur. 
2. Adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasına ve semt ile şehir arasına konur: Bu durumlarda eğik çizgi; apartman numarası ile daire numarası arasında boşluk kullanılmadan, semt ile şehir arasında ise birer boşluk bırakılarak kullanılır.
3. Resmî yazışmalardaki tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için noktanın yerine eğik çizgi konabilir.
4. Dil bilgisinde eklerin farklı biçimlerini göstermek için ‘veya’ anlamında kullanıldığında aralarında boşluk bırakılmadan kullanılır.
5. Eğik çizgi, “veya” anlamında teklik ve çokluk ifadeli aynı iki kelimenin arasında ya da aynı görevle kelimenin teklik hâliyle çokluk eki arasında önce ve sonrasında boşluk bırakılmadan kullanılır.

Ters eğik çizgi (\) maddesi de şu şekilde anlam netliğine kavuşturulabilir: Bilişim uygulamalarında art arda gelen dizinleri birbirinden ayırt etmek için, aralarında boşluk bırakmadan kullanılır.

Dil bilgisinde ve dil biliminde fonetikle ilgili bilgi verilirken sesler iki eğik çizgi arasında gösterilir, diye bildiğimiz kullanım biçimine de maalesef TDK Yazım Kılavuzu’nda yer verilmemiştir. Eğik çizginin bu kullanım biçimine örnek: 

“… /t/ ve /d/, söyleyiş ses bilimi bölümünde görüldüğü gibi kapanma sesleri olup bunlar arasındaki ayrım, /t/nin ötümsüz, /d/nin ötümlü oluşudur.” (Doğan Aksan, Her Yönüyle Dil)

Günümüzde noktalama işaretlerinin kullanıldığı yeni yerler ortaya çıkabilmektedir. Bir sözcüğün ilk harfinden sonra yer alan ikinci sözcüğü yeniden yazmak yerine cümleye bu iki sözcüğün anlamını da katmak için, yay ayraç, eğik çizgi ve kesme işareti kullanılabiliyor. 

Örnek: Her y’anımda olsan. Her y/anımda olsan. Her (y)anımda olsan. Y/aramızda kalsın, y’aramızda kalsın, (y)aramızda kalsın.

Böyle bir örneğe iç içe sözcükleri vurgulamak ve ayırmak için kullanılan eğik çizgi, yay ayraç ve kesme işaretinin kullanımında da rastlanmaktadır. “Yay Ayraç, Eğik Çizgi ve Kesme İşaretinin Yeni ve Ortak Kullanım Yeri” başlıklı makalesinde Dr. Ünal Kalaycı, bazen aynı yer için birden fazla noktalama işareti kullanılabildiğini dile getirmiş, TDK Yazım Kılavuzu ve Dil Derneği Yazım Kılavuzu’nda bu işaretlerin kullanım yerleri arasında iç içe sözcüklere yer verilmediğini belirtmiştir. Dr. Kalaycı, iç içe sözcükleri ayırmak için bu üç noktalama işaretinin geçtiği çeşitli kullanımlara dair şu örnekleri vermiştir:

• Oyun adı: U/mutsuzluk (İnanç Su, 2020)
• Şiir grubu adı: S/Öz Şiir Dinleti Grubu (Ali Kaplan, 2020)
• Eser adı: B/Aşka Yazıyorum (Vildan Çalışkan, 2018)
• Eser adı: Y/aramızda Kalsın (Özlem Şahinol, 2020)
• Eser adı: Y/ar'a Kadın Öyküleri (Tamay Önal Polat, 2017)

Dil bilimcilerin çoğu, yazım kılavuzlarında kullanılan dilin, kapalı ve yer yer tutarsız olduğundan yakınıyor, bu maddelerin genellikle sadece bilgilendirici yazı türünü esas alarak yazıldığı izlenimi verdiğini dile getiriyorlar. Kılavuzdaki maddeler ve uyarılar, çok kuralcı ve kesin yargıda bulunan bir dille yazılıyor. Bu tür bir yaklaşım, resmî yazışmalar ve bilgilendirici metinler için geçerli olabilir. 

Ama edebî eserlerde şair veya yazarlar, bağlamın gerektirdiği ve anlatmak istedikleri özel durumları okuyucuya yansıtabilmek için noktalama işaretlerini kılavuzlardaki kurallardan farklı olarak hatta bu kurallara tamamen aykırı biçimlerde de kullanabilir. Bu özgürlük, sanatsal yaratıcılığın ve özgün eserler üretebilmenin onlara sunduğu ayrıcalıktan doğar. İkinci Yeni şairlerinin kuralları altüst edip yazım sapmalarına başvurmaları gibi.

İlhan Berk’in eğik çizgili dizeleriyle başlamıştım, yine 1. Balad’dan dizelerle yazıyı bitireyim.

“…
Ağarız artık aşka herhalde oraya // ben taşbasması resimlerimi
alır size gelirim.
Bir geceyi bin geceye çekeriz / Bu zamanlara geliriz: uzar ellerinin
caddesi / Bir gündüzü durdururuz.
Senin bir körfezindir anaforlanır önümde benim.
…”