Cerrahiden kaçış: Hekim adaylarının gözünden tıptaki değişimin anatomisi

14 Mart, hekimliğin yalnızca bir meslek değil, aynı zamanda kamusal bir sorumluluk olduğunu da hatırlatan önemli bir tarih. Bir yanda 1827’de modern tıp eğitiminin kurumsallaşmasının ilk adımı, diğer yanda ise 1919’da İstanbul’da işgale karşı ses çıkaran tıbbiyelilerin mirası var. 

• Bu yüzden 14 Mart, hekimliğin bilgi kadar vicdan, emek ve toplumsal sorumlulukla da kurulduğunu hatırlatan bir gün. Bugün tıbbın en “hayati” alanlarının eski cazibesini kaybettiği bir dönemde ise bu mirası yeniden hatırlamak gerekiyor.

Uzun çalışma saatleri, ağır nöbet düzeni, artan şiddet riski, malpraktis baskısı ve tükenmişlik, genç hekimlerin branş tercihlerini yeniden şekillendiriyor. Bir zamanlar prestijin, fedakarlığın ve “kahramanlığın” simgesi sayılan cerrahi branşlar artık giderek daha farklı bir gözle değerlendiriliyor: Bu iş, uzun vadede sürdürülebilir mi?

Aslında bu soru yalnızca tıp dünyasına özgü değil. Prestijli ama yıpratıcı işlerin ağırlığının, özellikle genç kuşaklar tarafından yeniden tartıldığı daha geniş bir dönüşümün içindeyiz. Ancak söz konusu tıp olduğunda bu tercihin maliyeti bireysel kariyer planlarını aşarak doğrudan sağlık sisteminin geleceğine dokunuyor.

Güvenli liman arayışı

Küresel ölçekte bakıldığında, tıpta geleneksel prestij hiyerarşisinin yerini giderek bir “güvenli liman” arayışı aldığını görüyoruz. Harvard mezunlarının 24 yıla yayılan verisi; çalışma saatleri daha öngörülebilir branşlara yönelimin yüzde 11’den yüzde 31’e çıktığını; pediatri, dahiliye ve cerrahi gibi iş yükü ağır, ritmi kontrol etmesi zor alanların ise yüzde 79’dan yüzde 51’e gerilediğini gösteriyor. 

• Bu kaymanın merkezinde tek bir ihtiyaç var: Mesaiyi, nöbeti ve kişisel zamanı daha öngörülebilir hâle getirme arzusu.

Yeni tabloda radyoloji, anestezi, dermatoloji ve göz hastalıkları gibi alanlar, görece düzenli çalışma temposunu yüksek gelirle birleştirdikleri için “ideal rota” olarak öne çıkıyor. Psikiyatri, nöroloji ve patoloji gibi branşlar daha sınırlı maddi getiriye rağmen daha öngörülebilir bir hayat sundukları için ilgi çekiyor. Buna karşılık genel cerrahi, beyin cerrahisi ve pediatri gibi alanlar; belirsiz saatler, yoğun acil yükü ve yüksek stres nedeniyle giderek daha maliyetli tercihler olarak algılanıyor.

Geçmişte cerrahinin ağır temposunu dengeleyen unsur, maddi karşılık olarak görülüyordu. “Çok yoruluyorum ama karşılığını alıyorum” denklemi, en azından belli ölçüde işliyordu. Bugün ise bu finansal tampon zayıflamış gibi görünüyor. Üstelik sistem, başarıyı sınırlı ödüllendirirken en küçük hatada hekimleri malpraktis davaları, şiddet riski ve tükenmişlikle baş başa bırakan asimetrik bir ödül-ceza düzeni üretiyor. Bu da cerrahiyi yalnızca zor bir meslek değil, aynı zamanda yüksek riskli bir yaşam biçimi hâline getiriyor.

Özellikle Y ve Z kuşağı doktorlar için “boş zaman” ve “psikolojik güvenlik”, artık gelir kadar hatta kimi zaman gelirden daha değerli görünüyor. Cerrahinin gelirine yakın bir kazancı daha düzenli ve daha düşük riskli koşullarda sunan alanlar varken genç hekimlerin neden yön değiştirdiğini anlamak zor değil.

İngiltere’den gelen veriler bu çelişkiyi çarpıcı biçimde ortaya koyuyor. Cerrahi eğitime kabul edilmenin şartları hâlâ son derece rekabetçi; her bir kadro için yaklaşık sekiz aday yarışıyor. Ancak asıl dikkat çekici olan, sisteme girdikten sonraki tablo: Asistanların yüzde 56’sı daha ilk yıllarında tükenmişlik nedeniyle mesleği tamamen bırakmayı düşündüğünü söylüyor. Yani cerrahi dışarıdan hâlâ prestijli görünebilir fakat içeriden bakıldığında bu prestij, giderek daha ağır bir çalışma rejiminin üstünü örtmeye yetmiyor.

Benzer bir eğilim, Avrupa ülkelerinde de görülüyor. Fransa’da ve Almanya’da sağlık sistemleri, bir yandan hekimleri daha konforlu ve öngörülebilir alanlara iterken öte yandan temel hizmetlerde ciddi açıklar üretmeye başlıyor. Özellikle kamu sistemlerinin geliri sınırladığı yapılarda, cerrahi ihtisasın ruhu ve bedeni yoran temposunu telafi edecek güçlü bir karşılık bulunmadığında, bu alanlardan kaçış daha sert hâle geliyor. Sonuçta mesele yalnızca bireysel tercih olmaktan çıkıyor; sistemin hangi branşları taşıyabildiği sorusuna dönüşüyor.

Türkiye’nin gerçeği: Boş kalan kontenjanlar

Dünya genelindeki “güvenli liman” arayışı Türkiye’de de olası sonuçlarıyla birlikte önümüzde duruyor. Cerrahi branşlardan geri çekilmenin doğrudan sağlık sisteminin dayanıklılığıyla ilgili bir uyarı işareti olarak ele alınması gerekiyor.

2025 Tıpta Uzmanlık Sınavı verileri bu kaçışın Türkiye haritasını net bir şekilde çiziyor: Dermatoloji, plastik cerrahi ve göz hastalıkları gibi bölümler yüksek puanlarla ve tam dolulukla zirvede yer alırken pediatri, genel cerrahi, beyin cerrahisi, kalp ve damar cerrahisi, çocuk cerrahisi ve acil tıp gibi sistemin yükünü taşıyan alanlar listenin alt sıralarında kalıyor. 

• Kısacası, prestiji yüksek ama yaşam dengesi daha yönetilebilir görülen branşlar güç kazanırken iş yükü ağır, hukuki ve psikolojik maliyeti yüksek alanlar adaylar nezdinde giderek daha zor tercih ediliyor.

Bazı temel branşlarda boş kontenjanlar gitgide belirginleşiyor. 2025 itibarıyla çocuk cerrahisinde yerleşme oranının yüzde 43’e kadar düşmesi, genel cerrahide doluluğun yaklaşık yüzde 61’de kalması, alarm zillerinin çalmasına neden oluyor.

TUS tercihlerindeki kırılmayı, yalnızca genç hekimlerin “daha rahat” alanlara yönelmesiyle açıklamak haksızlık olur. Dünyada olduğu gibi bizde de görünen sadece konfor arayışı değil; hekimlerin üstlendiği risk ile aldığı karşılık arasındaki dengenin bozulmuş olması. Uzun nöbetler, yoğun iş yükü, yüksek sorumluluk, malpraktis baskısı, şiddet riski ve sert klinik hiyerarşisi, özellikle cerrahi branşları giderek daha riskli bir meslek tercihine dönüştürüyor. Buna karşılık aynı ölçüde güçlü bir maddi, kurumsal ya da psikolojik telafi mekanizması da sunulamıyor.

Avrupa Cerrahi Derneği’nin eski başkanı Prof. Dr. Cem Terzi, bu tabloyu kişisel tercihlerle açıklamanın yetersiz kalacağını söylüyor. Terzi’ye göre genel cerrahi, dahiliye, pediatri, kadın-doğum ve kalp-damar cerrahisi gibi temel alanların düşük puanlarla dolması ya da boş kalması, piyasalaşmış sağlık sisteminin ürettiği yapısal bir sonuç. Genç hekimler daha az nöbet, daha yüksek gelir ve daha düşük stres sunan branşlara yönelirken, asıl risk kamu hastanelerinde ve dezavantajlı bölgelerde büyüyor. Çünkü bu gidişatın bedelini en çok, nitelikli hekime erişimi zaten sınırlı olan yoksul ve kırsal bölgeler ödeyecek gibi gözüküyor.

Yine de sayılar bize tablonun tamamını vermiyor. Hangi branşların dolduğu ya da boş kaldığı görülebiliyor ama genç hekim adaylarının bu kararı tam olarak hangi duygularla, hangi beklentilerle ve hangi korkularla verdiği aynı netlikte görünmüyor. Bu yüzden, verinin yanına bir de öğrenci deneyimini koymak gerekiyor.

Genç hekim adayları cerrahiden neden uzaklaşıyor ya da kimileri neden risklere rağmen hâlâ cerrahiye yakın duruyor?

Hekim adaylarının gözünden cerrahi

Bu soruyu “genel kanaat” düzeyinden çıkarıp biraz daha somutlaştırabilmek için, İstanbul’da eğitim gören 3-6. sınıflar arasındaki 77 tıp fakültesi öğrencisinin katıldığı anonim bir anket uyguladık. 

• Katılımcıların 32’si 3. sınıf, 10’u 4. sınıf, 26’sı 5. sınıf ve 9’u 6. sınıf öğrencisiydi. Örneklem Türkiye’deki tüm tıp öğrencilerini temsil etmiyor olsa da cerrahiye ilişkin tereddüdün hangi başlıklarda yoğunlaştığını görmek açısından anlamlı ipuçları sunuyor.

Ankette öğrencilere cerrahi branşlara yakınlıklarını 1’den 5’e uzanan bir ölçekte seçmelerini istedik (1= hiç yakın değilim, 5= çok yakınım). Sonuçlar, cerrahinin “toplu hâlde terk edildiği” gibi kolay bir hükme izin vermiyor: Katılımcıların yüzde 45,5’i kendini cerrahiye yakın (4-5) konumlandırırken, yüzde 36,4’si uzak (1-2) tarafta; yüzde 18,2 ise ortada duruyor. Yani cerrahinin tıp fakültesi öğrencileri arasında hâlâ cazibesini koruduğunu söyleyebiliriz.

Peki cerrahiyi çekici kılan ne? Yanıtlar, bu ilginin çok somut bir zemine oturduğunu gösteriyor. Katılımcılardan kendilerini cerrahiye çeken nedenler arasından en fazla iki seçenek işaretlemelerini istediğimizde, ilk sırada yüzde 51,5 ile “teknik/prosedürel beceri” yer alıyor. Onu yüzde 37,9 ile “somut ve hızlı sonuç görme” izliyor. Akademik ve klinik prestij de yüzde 34,8 ile güçlü bir motivasyon olmaya devam ediyor. 

• Başka bir deyişle, cerrahiyi cazip kılan şey yalnızca statü değil; doğrudan müdahale edebilme, teknik ustalık geliştirebilme ve sonuca daha görünür biçimde temas edebilme duygusu gibi gözüküyor.

Ama aynı öğrenciler cerrahinin bedelini de son derece net görüyor. Cerrahiden caydıran faktörler sorulduğunda, açık ara ilk sıraya yüzde 63,1 ile nöbet ve çalışma saatleri yerleşiyor. Onu, yüzde 30,8 ile hukuki risk/malpraktis kaygısı ile klinik kültür, hiyerarşi ve iletişim dili izliyor. 

• Bu tablo, öğrencilerin cerrahiden yalnızca “zor” olduğu için değil; öngörülebilirliği düşük, maliyeti yüksek ve destek mekanizmaları zayıf bir çalışma rejimi olarak görüldüğü için uzaklaştığını düşündürüyor.

Kısacası, cerrahiye ilgi sürse de bu ilginin maliyeti göz ardı edilemiyor. 

Kadın hekim adaylarının deneyimi

Anketin son bölümünde, cerrahide kadınların nispeten az görünür olmasının arkasında yalnızca bireysel tercihlerin mi, yoksa yapısal bariyerlerin mi bulunduğunu anlamaya çalıştık. Başka bir ifadeyle sorumuz şuydu: Cerrahi ekosistemi, bazı öğrenciler için daha baştan daha yüksek bir dayanıklılık maliyeti mi üretiyor?

Ankete katılan 46 kadın öğrenciden, kadın olmanın cerrahiye yaklaşımı etkileyebileceğini düşündükleri başlıklar arasından en fazla iki seçenek işaretlemelerini istedik. En çok öne çıkan unsur, yüzde 38,5 ile gebelik ve annelik döneminde ihtiyaç duyulacak desteğin yetersizliği oldu. İkinci sırada yüzde 30,8 ile aile ve partner hayatıyla uyum meselesi yer aldı. Erkek egemen bir alanda daha fazla “kendini kanıtlama” baskısı hissetmek ise yüzde 28,8 ile üçüncü sırada geldi.

Bu tabloyu “Kadınlar cerrahiyi daha az istiyor” gibi kolaycı bir sonuca bağlamak yanıltıcı olur. Anketin işaret ettiği nokta, kadın öğrencilerin cerrahiye daha az ilgi duyması değil, bu ilgiyi sürdürmenin maliyetini düşünüyor olmaları. Destek mekanizmalarının zayıf olduğu, aile hayatıyla uyum baskısı ve erkek egemen kültürün altında daha fazla görünür performans sergileme mecburiyeti, aynı mesleki yolu herkes için eşit genişlikte açmıyor. 

Neşterin ağırlığı: Henry Marsh ve Atul Gawande

Cerrahi, genç hekimler için hâlâ güçlü bir anlam taşıyor ancak bu anlam, ağır bir çalışma rejimi ve giderek büyüyen bir maliyet duygusuyla gölgeleniyor. Cerrahinin içeriden nasıl yaşandığını; yorgunluğu, vicdani yükünü, hata korkusunu, hiyerarşiyi ve tükenme eşiğini görmek için, doktorların kendi deneyimlerini anlattıkları kitaplara da bakmak gerekiyor.

• Bu kitaplar, doktorluğu insanı dönüştüren bir yaşam biçimi olarak işliyor. Ameliyathane ile vicdan arasındaki ince çizgiyi, nöbet ile tükenmişlik arasındaki mesafeyi, mesleki ustalık ile kırılganlık arasındaki gerilimi en iyi yazılan kitaplarda görüyoruz.

Ünlü beyin cerrahı Henry Marsh, meslek hayatına, ameliyat masasında alınan hayati kararlara ve insan zihninin kırılganlığına dair birikimini, kaleme aldığı kitaplarla paylaşıyor. Bu kitaplardan Sakın Zarar Verme’de Marsh, beyin ameliyatlarını bomba imha işlerinin hassasiyetine benzetirken yalnızca cerrahinin teknik yönünü değil, hata payını, vicdani yükünü, korkuyu, şansı ve ölümle yaşam arasındaki o ince çizgiyi de büyük bir dürüstlükle anlatıyor. 

Onun daha geç dönem muhasebesi sayılabilecek Kabuller: Bir Beyin Cerrahının Sınır Tanımayan Hikâyesi ise cerrahlığın sınırlarını, yaşlılığı, ölümü ve “iyi bir doktor” olmanın bedelini daha kişisel bir yerden tartışıyor.

Benzer şekilde Atul Gawande, Komplikasyonlar kitabında, modern tıbbı kusursuz bir sistem olarak parlatmak yerine, belirsizlikleri, yanılma payını ve insan bedeninin tam olarak kontrol altına alınamayan doğasını anlatıyor. Ünlü cerrah, neşterin ucundaki karar anlarını, ameliyathanelerde yaşanan şaşırtıcı durumları ve modern tıbbın kusursuz olmayan doğasını korkusuz ama son derece insani bir bakışla ele alıyor.

Sistemin öğüttüğü genç doktorlar

Cerrahiye ya da genel olarak hekimliğe dışarıdan bakıldığında ilk görünen şey çoğu zaman prestij oluyor ancak içerden yaşayanlar için tablo farklı olabiliyor. Bu farklılığı en iyi anlatan kitaplardan biri Adam Kay’in anı kitabı Biraz Acıyabilir: Bir Doktorun Anıları. Kay, genç bir doktor olarak geçirdiği yılları kara mizah eşliğinde anlatırken bitmeyen nöbetleri, uykusuzluğu, absürt hastane anlarını ve giderek ağırlaşan duygusal yükü görünür kılıyor. Sağlık sisteminin yıpratıcı yanını dramatize etmeden ama saklamadan göstermesi kitaba gösterilen ilgiyi artırmış. 

1978 yılında yayımlanan The House of God, hastane yaşamının acımasız temposunu, genç doktorların tükenişini ve tıp eğitiminin insanı nasıl dönüştürdüğünü kara mizah ve sert hicivle anlatan kült bir roman. Samuel Shem, modern çağın kurtarıcıları olmaya hazırlanan altı stajyer doktorun, hastane hiyerarşisinin en alt basamağında akıl sağlıklarını, insani yanlarını ve mesleki ideallerini koruma çabasını izleyerek tıp dünyasının görünmeyen, sert ve çoğu zaman yaralayıcı yüzünü açığa çıkarıyor. Yıllar içinde tıp öğrencileri ve doktorlar arasında elden ele dolaşan bu roman, hastane hayatının absürtlüğünü ve yıpratıcılığını görünür kılarken, tıp eğitimindeki insanlık dışı yönlere de güçlü ve tartışmalı bir eleştiri yöneltiyor.

Taşrada doktorluk, yalnızlık ve tanıklık

Doktorluğun yalnızca büyük şehir hastanelerinde, ileri teknoloji ve uzmanlaşma içinde yaşanmadığını; aynı zamanda yalnızlık, imkansızlık ve toplumsal gerçeklikle kurulduğunu hatırlatan iki önemli kitap da Genç Bir Doktorun Notları ile Peri Gazozu.

Mihail Bulgakov, genç bir doktor olarak taşrada yaşadığı ilk meslek deneyimlerini anlatırken acemiliği, korkuyu, yalnızlığı ve ağır sorumluluk duygusunu güçlü bir edebi damarla birleştiriyor. Genç Bir Doktorun Notları, hekimliği kuru bir meslek anlatısına indirgemek yerine, taşranın imkansızlıkları içinde kendi yetersizlik hissiyle de mücadele eden bir genç doktorun hikayesi üzerinden anlatıyor.

Bir kısım okuyucu için yalnızca oyuncu yönüyle bilinen Ercan Kesal aynı zamanda bir tıp doktoru. Ünlü oyuncu, Peri Gazozu kitabında doktorluğu yalnızca hastalıkla uğraşan bir meslek olarak anlatmıyor; bir hekimin, ister istemez, insanların hayatlarına, suskunluklarına ve taşıdıkları yüke de değdiğini gösteriyor. Kasaba ilişkileri, aile içi gerilimler, yoksulluk ve kolayca geçip gidilemeyecek ayrıntılar, kitapta hekimliği teknik bir uzmanlıktan çıkarıp toplumsal tanıklığa dönüştürüyor. 

'Kutsal meslek' söylemi yetmediğinde

Bu yazı boyunca baktığımız veriler, anket ve kitaplar aynı noktada buluşuyor: Cerrahiyi zorlaştıran şey yalnızca işin doğası değil; bu ağırlığın giderek daha az destek, daha az güvenlik ve daha az karşılıkla taşınıyor olması. Cerrahiyi yaşanabilir kılacak adımlar atılmadıkça, bugün boş kalan kontenjanlar yarın hastaların karşısına erişim sorunu olarak çıkacak. 

Belki de 14 Mart’ta en dürüst biçimde sormamız gereken soru şu: Bu yükü hâlâ “kutsal meslek” söylemiyle mi taşıtacağız yoksa sonunda yaşanabilir çalışma koşulları mı kuracağız?